Chi tiết tin tức

Mĩ thuật về đề tài lực lượng vũ trang nhân dân

08/07/2013

TRẦN KHÁNH CHƯƠNG

Đề tài lực lượng vũ trang nhân dân và chiến tranh cách mạng là một đề tài lớn được các họa sĩ thuộc thế hệ thứ nhất – thế hệ Mĩ thuật Đông Dương, thế hệ thứ hai – thế hệ kháng chiến chống Pháp và mười năm đầu hòa bình lập lại, và thế hệ thứ ba – thế hệ kháng chiến chống Mĩ cứu nước tập trung sáng tác trong suốt những năm kháng chiến và sau ngày hòa bình thống nhất đất nước.

Ba mươi năm, kể từ sau 1945 đến ngày kết thúc cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, đội ngũ nghệ sĩ tạo hình cách mạng đã trưởng thành với một lực lượng đông đảo, có mặt trên khắp các chiến trường từ Bắc vào Nam. Lực lượng vũ trang đã cung cấp, bổ sung cho đội ngũ mĩ thuật Việt Nam nhiều họa sĩ và nhà điêu khắc tài năng, mà bước đầu họ chỉ là những chiến sĩ có “hoa tay”, những cán bộ phong trào. Họ được cử đi đào tạo ở các trường mĩ thuật và trưởng thành trong quân ngũ, họ nằm trong “binh chủng” văn nghệ của lực lượng vũ trang. Do được quan tâm nhiều cả về vật chất, tinh thần, được tạo điều kiện sáng tác nên nhiều người đã trưởng thành khi rời quân ngũ, hòa nhập vào ngành mĩ thuật nước nhà. Bên cạnh đó trong chiến tranh, nhiều họa sĩ “dân sự” khi đi chiến trường, “đi thực tế” đã được lực lượng vũ trang chăm lo chu đáo, tạo điều kiện để sáng tác.

Trước sự lớn mạnh của đội ngũ tạo hình sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng và vị trí quan trọng của mĩ thuật trong “binh chủng” văn nghệ phục vụ cuộc kháng chiến, đòi hỏi cần phải có một đơn vị chuyên làm công tác mĩ thuật trong quân đội. Ngày 7-9-1974, Xưởng Mĩ thuật quân đội được thành lập, có trụ sở tại khu Vân Hồ, Hà Nội. Xưởng Mĩ thuật quân đội đã tập hợp một số họa sĩ, nhà điêu khắc đang là cán bộ chiến sĩ trong các đơn vị quân đội như các họa sĩ Dương Viên, Văn Đa, Quang Thọ, Phạm Thanh Tâm, Huy Toàn, Mai Văn Kế, Phạm Việt, Đỗ Sơn, Phạm Tám, Lương Xuân Đoàn… và các nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo, Minh Đỉnh, Nguyễn Duy Độ, Kim Giao… do họa sĩ Dương Viên làm Giám đốc. Sau khi họa sĩ Dương Viên chuyển công tác về Hội Mĩ thuật Việt Nam, họa sĩ Phạm Thanh Tâm được cử làm Giám đốc; Phó Giám đốc là nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo.       

Xưởng Mĩ thuật quân đội đã tổ chức đợt sáng tác cho các họa sĩ quân đội để phục vụ cho Triển lãm mĩ thuật quân đội 1974. Rất nhiều họa sĩ và nhà điêu khắc ở các quân binh chủng, các đơn vị trong quân đội và các họa sĩ ở chiến trường đã về dự trại sáng tác tại địa điểm là sân bay Bạch Mai, Hà Nội. Trong bài Họa sĩ một thời trận mạc, họa sĩ Lê Trí Dũng viết: “Đến hè 1974. Tình hình chiến sự ngày một khá hơn. Những người lính chúng tôi vẫn có cuộc hội tụ không bao giờ gặp lại: đó là cuộc hội ngộ lính vẽ của các quân binh chủng chuẩn bị cho triển lãm mĩ thuật toàn quân. Thành Chương, Tường Huân ở công binh, Thế Hữu ở pháo, Phạm Ngọc Doanh, Nguyễn Đức Thọ, Đặng Chung, Đỗ Hiển, Vũ Huyên ở phòng không - không quân, Bằng Lâm ở hải quân, Nguyễn Cương, Phạm Ngọc Liệu ở thông tin, tôi ở thiết giáp, Tuân, Ánh ở đặc công… Rồi Tạ Quang Bạo ở Quảng Trị, Đỗ Sơn ở Sư đoàn 308 về. Hoàng Tài Vị, Bùi Quang Ánh, Đức Dụ ở 559, Minh Đỉnh ở hậu cần, Mai Văn Kế, Ngô Bình Thiểm đến từ Tây Nguyên. Quang Thọ, Văn Đa, Huy Toàn, Quách Đại Hải, Phạm Lực từ Phòng Văn nghệ xuống. Thật là một cuộc hội quân rầm rộ của những người vẽ mặc áo lính. Triển lãm mĩ thuật toàn quân năm 1974 thực sự đã góp phần làm nên tiếng sét của đại thắng mùa xuân năm 1975”.

Sau ngày giải phóng miền Nam thống nhất đất nước, Xưởng Mĩ thuật quân đội ngoài việc tổ chức sáng tác cho các họa sĩ trong xưởng về hội họa và điêu khắc để có nhiều tác phẩm tham gia Triển lãm mĩ thuật toàn quốc năm 1976, năm 1980, năm 1985, các nhà điêu khắc của Xưởng đã xây dựng nhiều tượng đài như tượng đài nghĩa trang quốc gia Trường Sơn, tượng đài nghĩa trang Quế Sơn - Quảng Nam - Đà Nẵng, tượng đài Binh đoàn Tây Nguyên chiến thắng, tượng đài Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh… Trong một thời gian dài, Xưởng Mĩ thuật quân đội đã chăm lo cho phong trào “bộ đội vẽ, vẽ bộ đội” tại nhiều quân binh chủng và các quân đoàn, sư đoàn…

Cùng với việc tổ chức Triển lãm mĩ thuật quân đội, Xưởng Mĩ thuật quân đội đã tuyển chọn các tác phẩm để đưa vào Tập tranh về lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam (tập 1).

Khi Xưởng Mĩ thuật quân đội đã hoạt động được 15 năm, ngày 21-11-1989, Tổng cục Chính trị ra quyết định số 376/QĐ sáp nhập Xưởng vào Viện Bảo tàng quân đội với tên gọi mới là Tổ sáng tác tạo hình.

Triển lãm mĩ thuật quân đội 1974 là triển lãm đầu tiên chuyên về đề tài lực lượng vũ trang nhân dân và chiến tranh cách mạng. Triển lãm trưng bày 747 tác phẩm của 414 tác giả là những họa sĩ quân đội trong các quân binh chủng. Các họa sĩ, nhà điêu khắc công tác tại các cơ quan trung ương và địa phương ở miền Bắc; ngoài ra có nhiều tác phẩm của các họa sĩ Quân giải phóng miền Nam.

Các triển lãm mĩ thuật về đề tài lực lượng vũ trang nhân dân và chiến tranh cách mạng đã được Tổng cục Chính trị phối hợp với Hội Mĩ thuật Việt Nam và Bộ Văn hóa - Thông tin tổ chức định kì 5 năm một lần, vào năm chẵn kỉ niệm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam.

Năm 1984, Triển lãm tranh tượng về đề tài lực lượng vũ trang nhân kỉ niệm 40 năm thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam (1944-1984) là lần thứ hai triển lãm toàn quốc tranh, tượng về đề tài lực lượng vũ trang được tổ chức tại Hà Nội. Trong số hàng trăm tác phẩm triển lãm, Hội đồng nghệ thuật đã tặng giải A về tranh cho 4 tác phẩm: Hoa biển – sơn dầu của Đỗ Sơn, Mẹ kháng chiến – sơn mài của Hoàng Trầm, Giặc Mĩ – sơn dầu của Đặng Thị Khuê, Chiến lũy – sơn dầu của Lê Anh Vân; tặng giải A về điêu khắc cho 2 nhóm tượng: Mẹ lá chắn I – thạch cao, Mẹ lá chắn II – tượng gỗ, Hành quân qua thành phố – đất nung của Tạ Quang Bạo, Du kích Bắc Sơn và Bất khuất – tượng gỗ của Hứa Tử Hoài; cùng nhiều giải B, C cho các tác phẩm tranh, tượng khác.

Ngày 28-10-1992, Viện Bảo tàng quân đội tổ chức triển lãm gần 50 tranh, tượng của 21 họa sĩ trẻ thuộc các cơ quan, đơn vị quân đội phía Bắc về đề tài người chiến sĩ. Ngày 2-9-1994, Viện Bảo tàng quân đội khai mạc phòng triển lãm mĩ thuật về lực lượng vũ trang - chiến tranh cách mạng nhân dịp kỉ niệm ngày Quốc khánh với 71 tác phẩm của nhiều tác giả. Ngày 20-10-1994, Viện lại tổ chức triển lãm tranh của hai họa sĩ quân đội là Bằng Lâm (23 tác phẩm) và Phạm Lực (27 tác phẩm) với các chất liệu sơn dầu, lụa, bột màu. Các triển lãm trên nằm trong khuôn khổ cuộc vận động sáng tác mĩ thuật về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng tiến tới Triển lãm mĩ thuật chào mừng kỉ niệm 50 năm ngày thành lập Quân đội (22.12.1944 – 22.12.1994) do Tổng cục Chính trị phát động.

Từ ngày 20-12-1994 đến ngày 20-1-1995, Triển lãm mĩ thuật về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng đã được tổ chức tại Nhà triển lãm mĩ thuật tại 16 Ngô Quyền, Hà Nội. Triển lãm trưng bày 275 tác phẩm hội hội họa, đồ họa và 25 tác phẩm điêu khắc của 300 tác giả. Sau Triển lãm, 165 tranh, tượng đã được lưu giữ tại Bảo tàng quân đội. Sau khi trưng bày tại Hà Nội, Ban tổ chức triển lãm đã chọn lọc một số tác phẩm để trưng bày tại thành phố Hồ Chí Minh.

Năm 1999, Ban thường trực cuộc vận động sáng tác mĩ thuật đã tổ chức Triển lãm mĩ thuật về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng tại Bảo tàng quân đội. Triển lãm trưng bày các tác phẩm được sáng tác từ năm 1994 đến năm 1999 của các họa sĩ trong và ngoài quân đội. Nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao được lưu giữ tại Bảo tàng quân đội.

Bước sang thế kỉ XXI, đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng vẫn được các nghệ sĩ tạo hình sáng tác. Triển lãm mĩ thuật về đề tài này tiếp tục được tổ chức, tiêu biểu là Triển lãm mĩ thuật toàn quốc “Lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng và sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” năm 2004 do Tổng cục Chính trị, Bộ Văn hóa - Thông tin và Hội Mĩ thuật Việt Nam phối hợp tổ chức nhân dịp kỉ niệm 60 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, 15 năm ngày hội quốc phòng toàn dân. Các tác phẩm tham gia triển lãm được sáng tác từ năm 1999 đến năm 2004. Triển lãm được tổ chức tại Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam, trưng bày 554 tác phẩm (464 tác phẩm hội họa và đồ họa, 90 tác phẩm điêu khắc) của 429 tác giả (355 tác giả hội họa, đồ họa và 74 tác giả điêu khắc). Hội đồng nghệ thuật đã trao tặng 3 huy chương vàng, 5 huy chương bạc, 7 huy chương đồng và 10 giải khuyến khích cho các nghệ sĩ. Trong số các tác giả được giải, có nhiều người trưởng thành trong thời kì đổi mới như: Đào Quốc Huy, Vũ Đại Bình, Nguyễn Tùng Ngọc, Nguyễn Thị May, Lê Hoàng Anh, Nguyễn Hoàng Ánh, Nguyễn Duy Nhi (thành phố Hồ Chí Minh), Trịnh Hoàng Tân (Quảng Trị), Đỗ Kích (Hà Nam).

Triển lãm mĩ thuật toàn quốc “Lực lượng vũ trang - chiến tranh cách mạng” năm 2009 được tổ chức tại Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam nhân dịp kỉ niệm 65 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam. Triển lãm trưng bày 161 tác phẩm (110 tác phẩm hội họa và 17 đồ họa, 34 tác phẩm điêu khắc) của 161 tác giả được chọn trong số 558 tác phẩm của hơn 400 tác giả trên cả nước gửi về tham dự. Trong số các tác giả được giải, có những tác giả trẻ như: Bùi Anh Hùng, Hoa Bích Đào, Nguyễn Hồng Khôi, Nguyễn Việt Anh, Đỗ Đức Khải, Triệu Ngọc Thạch, Nguyễn Trọng Dũng, Lê Minh Long, Hà Anh Tuấn, Trần Ngọc Hưng, Nguyễn Lưu, Trần Sông Lam…

Các triển lãm mĩ thuật toàn quốc về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng được tổ chức cách nhau 10 năm trong giai đoạn từ 1974 đến 1994. Từ năm 1999 trở đi, triển lãm đã được tổ chức thường kì 5 năm một lần và các tác phẩm đều được in trong vựng tập của từng triển lãm.

Năm 2010, Hội Mĩ thuật Việt Nam tổ chức cuộc thi sáng tác tranh, tượng và tranh cổ động “Vì biển đảo quê hương”. Cuộc vận động sáng tác nhằm nâng cao tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, ý thức giữ gìn, bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ trong mỗi người dân Việt Nam. Ban tổ chức đã nhận được 670 tác phẩm của 513 tác giả trong cả nước gửi tham dự (trong đó có 214 tranh cổ động và 436 tranh, tượng). Triển lãm mĩ thuật tranh, tượng và tranh cổ động “Vì biển đảo quê hương” đã được khai mạc vào ngày 21-12-2010, trưng bày 173 tác phẩm của 147 tác giả. Ban tổ chức trao tặng 11 giải thưởng cho các tác phẩm tranh, tượng và 8 giải thưởng cho tranh cổ động. Về tranh, tượng có các tác giả: Nguyễn Thị Minh Hiền, Nguyễn Thị Hường, Phạm Quốc Chữ, Bùi Đại Hào, Trần Xuân Bình, Hồ Minh Quân, Hoàng Mai Thiệp, Nguyễn Hoàng Ánh, Nguyễn Thái Thăng, Phạm Minh Tuấn, Lưu Tuyền, Nguyễn Việt Anh, Vũ Quốc Dũng.

Các họa sĩ Hà Nội tích cực tham gia sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng để có tác phẩm tốt tham dự các triển lãm; những tác phẩm đó cũng là những kí ức không thể phai mờ của một thời hào hùng mà họ đã trải qua. Cùng với họa sĩ, nhà điêu khắc các thế hệ đi trước, thế hệ trẻ trưởng thành trong thời kì đổi mới cũng phát triển đề tài này với cách nhìn mới về nội dung và sáng tạo nghệ thuật. Hội Mĩ thuật Việt Nam đã tổ chức Câu lạc bộ sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng, tập hợp hàng trăm họa sĩ Hà Nội tham gia. Câu lạc bộ hàng năm đã tổ chức những chuyến đi thực tế đến với các đơn vị quân đội, bộ đội biên phòng, bộ đội hải quân…, tổ chức nhiều triển lãm chuyên đề về bộ đội biên phòng, về trận “Điện Biên Phủ trên không”, chiến thắng Điện Biên Phủ, kí họa bộ đội…

Đề tài lực lượng vũ trang nhân dân trong sáng tác mĩ thuật đã được in thành nhiều cuốn sách chuyên đề. Nhưng trước hết cần kể đến tập tranh đầu tiên, đó là Tập tranh về lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam.

Sau Triển lãm mĩ thuật quân đội và thành lập Xưởng Mĩ thuật quân đội (1974), tiếp đó là đại thắng mùa xuân năm 1975, cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước hoàn toàn thắng lợi, Tập tranh về lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân) đã được phát hành. Tập tranh được in tại Sài Gòn ấn quán (thành phố Hồ Chí Minh) trong tháng 8 năm 1975.

Tập tranh giới thiệu 70 tác phẩm của 62 tác giả sáng tác từ thời kì chống Pháp đến thời kì chống Mĩ, được sắp xếp theo thời gian sáng tác cho thấy phần lớn các tác giả đã trải qua hai cuộc kháng chiến. Bằng các chất liệu, bố cục và bút pháp khác nhau, các tác phẩm đã thể hiện hình tượng Bác Hồ với lực lượng vũ trang, tình quân dân, hình ảnh người chiến sĩ bộ binh, pháo binh, công binh, xe tăng, phòng không, không quân… đến những người du kích, dân công trên các mặt trận ở khắp mọi miền Tổ quốc. Các tác giả có tác phẩm trong tuyển tập đều là những họa sĩ Hà Nội hoặc đã học tập, sinh sống và sáng tác ở Hà Nội nhiều năm. Quá nửa trong số họ đã từng là người lính một thời trận mạc nên các tác phẩm thấm đẫm tình cảm trân trọng, yêu thương, tôn vinh người chiến sĩ. Đó là các họa sĩ: Mai Văn Hiến, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Hiêm, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Sáng, Phan Kế An, Trần Thị Thanh Ngọc, Dương Hướng Minh, Lê Quốc Lộc, Mai Văn Nam, Lê Vinh, Phan Thông, Trọng Kiệm, Trịnh Phòng, Nam Sơn, Huy Toàn, Quang Thọ, Nguyễn Kao Thương, Trần Văn Cẩn, Văn Giáo, Dương Bích Liên, Huỳnh Văn Gấm, Sĩ Tốt, Hoàng Anh, Nguyễn Tiến Chung, Đinh Trọng Khang, Hoàng Tích Chù, Cửu Long Giang, Nguyễn Phan Chánh, Mai Long, Huỳnh Phương Đông, Nguyễn Công Độ, Hoàng Quy, Đỗ Xuân Doãn, Bùi Quang Ánh, Văn Đa, Lương Xuân Nhị, Huỳnh Văn Thuận, Quang Phòng, Phạm Việt, Phạm Đại, Lê Văn Tài, Trang Phượng, Vũ Giáng Hương, Dương Viên, Xu Man, Nguyễn Thụ, Trần Đình Thọ, Phạm Thanh Tâm, Cao Trọng Thiềm, Nguyễn Trung Tín, Thế Hữu, Đặng Chung, Nguyễn Mạnh Tuân, Trương Bé, Phạm Ngọc Doanh, Nguyễn Đức Thọ, Trần Lưu Hậu, Đặng Thị Khuê.

Vì tập tranh mới là tập 1 nên còn rất nhiều tác phẩm hội họa, đồ họa và tác phẩm điêu khắc xuất sắc được dự kiến in vào các tập sau.

Có thể nói, đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng đã được các nghệ sĩ tạo hình Hà Nội và cả nước quan tâm sáng tác, và nhiều tác phẩm đã trở thành những tác phẩm xuất sắc, tiêu biểu của nền nghệ thuật tạo hình Việt Nam hiện đại

 T.K.C