Mới đây, Quỹ MacArthur đã công bố danh sách những gương mặt được nhận học bổng Thiên tài MacArthur thường niên. Ở kì tuyển chọn 2026, 20 cá nhân thể hiện “sự sáng tạo đặc biệt, xuất sắc trong lĩnh vực của mình và tác động đến xã hội theo những cách có ý nghĩa thông qua các công trình tiên phong hoặc sự nghiêm túc trong những đóng góp” đã được tôn vinh.
Quỹ trên gồm phần hiện kim trị giá 800.000 USD sẽ được giải ngân trong vòng 5 năm, đã từng ghi danh những nhà văn lớn như Thomas Pynchon, George Saunders, Chimamanda Ngozi Adichie, Ocean Vương…. Năm nay, ngoài các sử gia, nghệ sĩ, nhà khoa học, nhà nhân chủng học và nhà soạn nhạc, có 3 nhà văn, nhà thơ cũng được vinh danh.
Maaza Mengiste
Maaza Mengiste là nhà văn, nhà viết tiểu luận và nhiếp ảnh gia gốc Ethiopia, được tôn vinh nhờ việc “miêu tả những tổn hại về mặt đạo đức và cá nhân do xung đột chính trị gây ra”. Theo đó bà làm điều này thông qua cả những chi tiết riêng tư trong cuộc sống của các nhân vật lẫn bức tranh lớn hơn về các sự kiện lịch sử bao trùm lấy họ. Về phong cách, bà thường dựa trên nghiên cứu sâu rộng và sử dụng nhiều giọng kể có thật và hư cấu khác nhau, từ đó mang đến những câu chuyện phức tạp (đôi khi mâu thuẫn) về các thời kì bạo lực trong lịch sử Ethiopia thế kỉ 20.
Đơn cử tiểu thuyết đầu tay Beneath the Lion's Gaze (2010) kể về một bác sĩ và hai con trai trong thời kì suy vong của Hoàng đế Ethiopia Haile Selassie, bà đã đồng thời phản ánh sự trỗi dậy của một chính quyền quân sự áp bức thông qua những sự thay đổi của nhân vật chính. Trong khi với The Shadow King (2019) đã được chuyển thể thành phim được đề cử giải Oscar, Mengiste đã tái hiện câu chuyện ít được biết đến về những nữ chiến binh kháng chiến trong giai đoạn Ý chiếm đóng Ethiopia (1935–1941). Bằng kĩ thuật kể chuyện đa thanh, bà đã cấu trúc cuốn sách thông qua một dàn đồng ca gồm nhiều giọng nói, qua đó bác bỏ những ghi chép cho rằng Ethiopia bất lực trước một cường quốc châu Âu, từ đó thể hiện sự kiên cường, tháo vát và chủ nghĩa anh hùng của những người dân thường đã chiến đấu để bảo vệ đất nước.
Trong cuốn tiểu thuyết hiện đang viết dở, Mengiste lại hướng đến sự trỗi dậy của Đức Quốc xã từ góc nhìn của những người Đức gốc Phi, bao gồm một số cá nhân từng làm mẫu cho các họa sĩ trường phái Biểu hiện Đức. Thông qua sự kết hợp hấp dẫn giữa lịch sử, kí ức và trí tưởng tượng, bà đã hé lộ những hiểu biết mới về cái giá mà con người phải trả trong bạo lực chính trị.
Layli Long Soldier
Layli Long Soldier là một nhà thơ người Mĩ bản địa, được tôn vinh vì đã “chứng minh ngôn ngữ có thể là công cụ áp bức hoặc phương tiện để định hình lại bản thân và thế giới xung quanh”. Xuyên suốt các tác phẩm mang tính thử nghiệm cao nhưng vẫn dễ tiếp cận của mình, bà đã đặt ra những câu hỏi về bạo lực thuộc địa gây ra cho người Mĩ bản địa. Đồng thời, bà cũng ca ngợi vẻ đẹp, tình yêu và sự kiên cường của nhiều thế hệ và cộng đồng thông qua sự chăm sóc, truyền thừa.
Trong tập thơ Whereas (2017) nổi tiếng nhất của mình, Long Soldier đã sử dụng nhiều hình thức thơ ca và văn bản khác nhau để làm nổi bật khía cạnh vật chất của ngôn ngữ: các từ được sắp xếp thành hình học, văn bản bị gạch bỏ, khoảng trống, dấu câu được viết thẳng ra thay cho hình dạng thực tế... Trong nhiều bài thơ, bà trích dẫn, sửa đổi và tái sử dụng các tuyên bố của Quốc hội, bài báo và các nghiên cứu lịch sử… từ đó vạch trần các hành vi bạo lực, trộm cắp và xóa bỏ mà ngôn ngữ pháp lí thường được trau chuốt để che giấu sự thật.
Ví dụ, bài thơ văn xuôi 38 suy ngẫm về vụ treo cổ 38 người đàn ông ở bang Dakota vào năm 1862 sau cái được gọi là “cuộc nổi dậy của người Sioux” đã làm rõ được đó là hệ quả mang tính tất yếu, khi đất đai và sinh kế của họ đã bị tước đoạt qua một loạt các hiệp ước mập mờ được chính phủ tạo ra và liên tục vi phạm. Hay tâm điểm của Whereas là bài thơ cùng tên, trong đó Long Soldier đáp lại Nghị quyết Xin lỗi người Mĩ bản địa năm 2009 bằng cách đặt ngôn ngữ pháp lí khô khan của văn bản này bên cạnh truyền thống và các giáo lí văn hóa của người Lakota, qua đó cho thấy sự xung đột dai dẳng giữa hai thế giới quan đối lập.
Ngoài văn chương, Long Soldier cũng sáng tạo một số tác phẩm nghệ thuật sắp đặt như điêu khắc và video đa phương tiện. Ví dụ, loạt thơ Obligations của bà vốn được khởi nguồn như một tác phẩm điêu khắc treo, mô phỏng một tấm chăn hình ngôi sao của người Lakota với mỗi điểm hình thoi chứa một bài thơ. Các từ trong mỗi bài thơ có thể được đọc theo nhiều hướng, tạo ra nhiều biến thể đa dạng, từ đó thêm chiều sâu mới cho các suy ngẫm về những gì chúng ta tương tác cũng như duy trì mối quan hệ với nhau. Từ những điều trên, thông qua các tác phẩm đa dạng của mình, Long Soldier chứng minh sức mạnh của thơ ca trong việc diễn đạt quá khứ và xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.
Bryan Washington
Bryan Washington là tiểu thuyết gia hiện đang sinh sống và làm việc tại Nhật Bản. Ông được ca ngợi vì “khả năng nắm bắt vẻ đẹp mong manh của các mối quan hệ hiện đại trong những câu chuyện được định hình bởi bối cảnh, kí ức và những nghi lễ thầm lặng của sự chăm sóc thường nhật”. Tiểu thuyết và truyện ngắn của ông đa phần tập trung vào những người đàn ông da màu đồng tính và những lựa chọn bên cạnh trải nghiệm mà họ kinh qua. Về phong cách, ông viết với một nghệ thuật gần như giản dị, phát triển các nhân vật chủ yếu thông qua những đoạn đối thoại được đánh dấu bằng những khoảng lặng khó xử và các câu hỏi không được giải đáp. Từ đó qua 1 tập truyện ngắn và 3 tiểu thuyết, Washington mang đến một cái nhìn sống động và đầy lòng trắc ẩn về cách mọi người tin tưởng, gắn kết lẫn nhau.
Theo đó tập truyện ngắn đầu tay của Washington, Lot (2019), kể về những nhân vật da đen và gốc Latinh thuộc cộng đồng LGBTQ+ đang phải vật lộn với những căng thẳng và sự thân mật trong các cộng đồng lao động ở Houston. Những câu chuyện này giới thiệu các chủ đề mà ông sẽ còn quay lại trong các tác phẩm xuất hiện sau này: sự xa cách, mối quan hệ mẹ con, những thách thức trong việc duy trì sự thân mật và kết nối. Trong khi đó, ở tiểu thuyết Memorial (2020), ông luân phiên giữa góc nhìn của Benson - một nhân viên trông trẻ da đen, và bạn đời Mike - một đầu bếp người Mĩ gốc Nhật. Trong sách, mối quan hệ mong manh của họ ngày càng mất cân bằng khi Mike đột ngột đến Osaka để chăm sóc người cha hiện đang hấp hối mình đã xa cách một thời gian dài, đúng lúc mẹ anh, Mitsuko, đến với Houston để thăm chính anh.
Câu chuyện diễn ra qua những đoạn ngắn cũng như hồi tưởng, với mỗi đoạn là một viên gạch xây dựng nên những tuyến truyện có tính liên kết giống như cuộc sống, khi chống lại những giải pháp dễ dàng, từ đó hé lộ vùng đất cảm xúc hỗn độn, còn đang dở dang. Theo cách nào đó, Washington đã khéo léo miêu tả chi tiết cuộc sống đô thị ở Houston và Osaka khi các nhân vật khám phá những không gian mới (hoặc đã quen thuộc) và gán cho chúng ý nghĩa cá nhân cũng như văn hóa. Đơn cử trong khi Benson không mấy thoải mái với Mitsuko thì Mike đang cố gắng kết nối lại với cha mình và quê hương Nhật Bản. Cả hai đều được liên kết qua việc nấu nướng và những bữa ăn, giúp các nhân vật thấu hiểu chính mình cũng như đối phương.
Tiểu thuyết gần đây nhất của Washington, Palaver (2025), lại là một sự suy ngẫm về các “bức tường” của việc giao tiếp. Tác phẩm xoay quanh cuộc hội ngộ căng thẳng giữa hai nhân vật chính không tên – một người đàn ông đồng tính sống ở Tokyo, làm gia sư tiếng Anh tự do, và người mẹ gốc Jamaica-Mĩ của anh, người bất ngờ xuất hiện sau nhiều năm xa cách. Trong đây, những cuộc trò chuyện ngắn gọn và không ăn khớp đã tạo nên trục chính cho hành trình khám phá khoảng cách văn hóa và gia đình. Qua đó ta dễ dàng thấy khi ngôn ngữ không còn hiệu quả – điều thường xảy ra giữa các nhân vật của Washington, thì thức ăn, thói quen sinh hoạt hàng ngày và nhịp sống xung quanh thành phố liền sẽ trở thành con đường dẫn đến cảm giác hàn gắn.
LINH TRANG dịch từ thông báo của Quỹ MacArthur