. ĐỖ NGỌC YÊN
Tôi đã đọc nhiều lần trường ca Em ơi! Hà Nội- Phố của Phan Vũ viết đúng vào dịp quân và dân Hà Nội đang gồng mình lên chống lại B 52 của không lực Hoa Kỳ cách đây tròn 40 về trước và cố thử lần tìm ra lời đáp cho câu hỏi: Cái gì đã làm nên một Phan Vũ thơ đích thực?
Hà Nội 40 năm về trước
Theo thiển nghĩ, toàn bộ thế giới nghệ thuật trong Em ơi! Hà Nội- Phố của Phan Vũ chỉ qui vào một chữ “Em”. Không hiểu chữ “Em”, cũng đồng nghĩa với việc không thể nào khám phá được thế giới nghệ thuật đạt đến độ kỳ ảo, mông lung trong thi phẩm này. Chữ “Em” của Phan Vũ dường như là một cái gì đó hoàn toàn khác, nếu không muốn nói là mới, là của riêng ông, chứ không đơn thuần chỉ là một điểm tựa xúc cảm nghệ thuật hay một hình tượng thơ như trong các thi phẩm của nhiều người khác.
Trong Em ơi! Hà Nội- Phố, chữ “Em” là một hình tượng nghệ thuật đầy suy tư, trăn trở về thân phận con người trước những biến động của lịch sử. “Em” ở đây không phải là một hay nhiều cô gái, xinh hay xấu, béo hay gầy, cao hay thấp, cũng không nhất thiết là người thân quen, ruột rà, nhân tình nhân ngãi gì, không phải vợ con hay người yêu của nhà thơ. Tóm lại, chữ “Em” ở đây đã trở thành CÁI- ĐẸP.
Hình tượng “Em” được Phan Vũ khám phá và thể hiện ở nhiều chiều kích, cung bậc của tình cảm và trí tuệ, nhiều cảnh huống khác nhau, lúc thì mong manh đến mức có thể vỡ òa ra lúc nào không hay biết: Em ơi! Hà Nội- Phố/ Ta còn em mùi hoàng lan/ Ta còn em mùi hoa sữa,.. khi thì trần trụi, thô ráp: Tiếng giày ai gõ nhịp đường khuya/ Cọt kẹt bước chân quen/ Thang gác thời gian/ Mòn thân gỗ/ Ngôi sao lẻ lạc vào căn xép nhỏ,... khi thì ẩn hiện, chập chờn như ánh lửa, bóng ma trơi: Ta còn em châm lửa/ Điếu thuốc cuối cùng/ Xập xòe/ Kỷ niệm” ...
Nhà thơ Phan Vũ
“Em” là Hà Nội, là phố phường, mùi hoàng lan, hoa sữa, tiếng giày, bước chân quen, cầu thang gác cũ mòn, ngôi sao lẻ loi lạc vào xép nhỏ, là người châm điếu thuốc cuối cùng trước lúc chia xa,... Đấy là một “Em” vừa thực, lại vừa hư, vừa viên mãn, đầy đủ, lại vừa hụt hẫng, trống không đến mức gần như đang rơi vào và trở thành hư vô. Vượt lên trên tất cả những chi tiết rất đỗi đời thường, như ta vừa mới gặp đâu đây, gần gũi thân quen, nhưng cũng lạ hoắc, người đọc cảm nhận được một cái “Em” nào đó bay lơ lửng trên tít tận chín tầng trời sắp đổ ập xuống, chực giáng họa lên đầu mình.
Phố không có tên, cả người gửi và người nhận thư đều không rõ mặt, phong thư thì bỏ quên nơi hộc tủ, vậy mà khuôn mặt ấy, dáng hình ấy, “Em” ấy, bỗng dừng lại trong khung cửa. Không biết có phải là “Em” đấy không, hay là bóng ma định mệnh đang ám ảnh tâm hồn yếu ớt của thi nhân. Người thơ nào khi bắt gặp hồn cốt của CÁI- ĐẸP mà chẳng phải rung lên, chồm dậy.
Một người như Phan Vũ, chắc chắn chỉ có CÁI- ĐẸP của nghệ thuật đích thực mới có thể “hành” ông đến thế. Mượn ngôn ngữ và cách nói của thơ, ông đã truyền sự ám ảnh ấy cho người đọc.
Thơ viết về một cuộc chiến tranh tàn khốc vào loại bạc nhất như vậy mà không có đạn bom, không có máu lửa, cũng không có chiến công và những người anh hùng là một việc rất khó. Nhưng còn khó hơn gấp vạn lần là làm sao mà chiến tranh vẫn cứ luôn hiện hữu đâu đó trong từng con chữ, hình ảnh, giọng điệu,... làm ám ảnh tâm trí bao người từ đã lâu và còn mãi mãi: Một tháng chạp/ Con đường ngẩn ngơ/ Dãy phố không người ở/ Những khu trắng nằm trong tọa độ/ Sập gụ, tủ chè, sách xưa và bình cổ/Dòng chữ phấn ghi trên cánh cửa/Tất cả thí thân cho một mất một còn/ Lời thề ra đi của những người bỏ phố/ “Còn một đống gạch còn trở về nhà cũ!”/ Một tháng chạp/ Phường phố rền vang còi hụ/ Cái chết đến tự phương nào?/ Cách Thủ đô bao nhiêu cây số?/ Giọng Hà Nội thật ngọt ngào/ Cô gái loan truyền tin bão lửa/.../ Một tháng Chạp/ Cây bàng mồ côi mùa đông/ Mảnh trăng mồ côi mùa đông/ Nóc phố mồ côi mùa đông…/ Tháng Chạp năm ấy in hình bao mộ phố.../ Người nghệ sĩ lang thang hoài trên phố/ Bỗng thấy mình không nhớ nổi con đường!/ Một mình giữa bóng chiều sa/ Tha hương ngay trước cổng nhà mẹ cha...
Chiến tranh trong mắt người “ngoài cuộc”
Nhà thơ Phan Vũ không phải là người trực tiếp tham gia chiến đấu, mà chỉ là một chứng nhân lịch sử của cuộc chiến ấy. Phải chăng, vì thế cái hơi nóng của cuộc chiến tuy không phả táp trực tiếp vào, nhưng lại ngấm sâu đến từng làn da thớ thịt, tận xương cốt ông, vượt qua những cảm giác bên ngoài bằng các cơ quan trực giác: Em ơi! Hà- Nội- Phố!/ Ta còn em lô xô màu ngói cũ/ Hiu quạnh/ Một ngôi nhà/ Oa oa tiếng khóc/ Ngày ra đời/ Cơn bão rớt/ Bẻ gãy cành đa/ Con vừa lớn/ Chinh chiến gần kề trước cửa/ Ta còn em con đường đá/ Lát bao niên kỷ/ Cây si kia trồng tự năm nào/ Nhớ ngày tóc mẹ chưa lên trắng/ Chiều nay qua sông vắng/ Xót mẹ/ Còng lưng/ Gánh tuổi già…
Cuộc chiến tranh nào cũng thế, sự mất mát hy sinh là không tránh khỏi đối với người lính ngoài mặt trận, nhưng còn một sự mất mát hy sinh ở phía người hậu tuyến là các em nhỏ và các cụ già, những người mẹ, người vợ, người chị cũng không kém, thậm chí còn âm ỉ đau, dai dẳng bứt rứt hơn gấp nhiều lần. Để rồi: Em ơi! Hà- Nội- Phố/ Ta còn em đồng kim ngân/ Đổ đầy Hàng Mã/ Lâu đài, cung điện/ Võng, lọng, ngựa, xe/ Những hình nhân/ Xênh xang áo mão/ Một thời nào/ Ngập ngụa vàng son…/ Ta còn em mớ tro than/ Tiền giấy/ Mịt mù mặt phố/ Che mờ/ Khổ ải/ Trần gian…
Trong khung cảnh ấy, ai dám chắc là ta còn em, hay ta đã mất em. Sự chống chếnh đến hoảng loạn, xao xác đến nỗi tha thẩn như một mình đi trong bãi tha ma, ngay giữa phố là một khoảnh khắc tâm trạng có thể hiểu được: Tháng Chạp/ Đôi tân hôn chưa kịp nằm chiếu hoa/ Đã có tên/ Trong vòng hoa tưởng niệm/ Một tháng Chạp/ Trắng khăn sô/ Khói hương dài theo phố…/ Một tháng chạp/ Thâu đêm/ Mẹ/ Thức/ Hóa vàng…
Có lẽ chưa có một ai, trong khuôn khổ một trường ca có 25 chương (đoạn), với 437 câu thơ (trong đó có câu chỉ có một từ), mà tác giả đã có tới 21 lần gọi: “Em ơi! Hà Nội- phố”, và cũng có tới 45 lần nhà thơ khẳng định: “Ta còn em” (!?). Bản thân những con số này đã nói lên nhiều điều. Tuy nhiên chỉ có hai cụm từ “mùi hoàng lan” và “mùi hoa sữa” được nhắc lại hai lần sau cụm từ “Ta còn em”, còn lại 43 lần, sau cụm từ này, tác giả đã đề cập đến những con người, địa danh, sự vật, sự việc, hiện tượng, cảm thức, suy tư,... hoàn toàn khác nhau. Phần lớn những từ, cụm từ mới đọc qua tưởng rất thực, nhất là một số danh từ chỉ người và địa danh như: Hàng Đào, Cổ Ngư, Nghi Tàm, cô hàng hoa, gốc cây, quả bóng, cửa sắt, giàn thiên lý,...là rất cụ thể, đọc lên người ta có thể hiểu ngay được. Nhưng vì được đặt sau cụm từ có tính chất khẳng định, chắc như đinh đóng cột “Ta còn em”, làm ý nghĩa của chúng trở nên thật sự mơ hồ và bất định.
Chiến tranh trong mắt Phan Vũ không chỉ có hy sinh, mất mát về người và của, không chỉ có chiến công và anh hùng, mà điều lớn hơn là chiến tranh đã làm đổi thay bao số phận con người. Chiến tranh là chiếc roi thần quất vào trái tim nhạy cảm đến yếu ớt của người thơ làm cho nó phải ứa máu. Nhà nghệ sĩ truyền cảm giác quằn quại trong cơn máu ứa ấy đến cho thi hữu, bạn đọc, tạo nên sự cộng hưởng từ trong sâu thẳm lương tri con người như một chiếc cầu vô hình kết nối con người lại gần nhau hơn. Đấy chính là sự lên tiếng của nghệ thuật thi ca đối với chiến tranh.
Cũng vì thế chữ “Em” trong thơ Phan Vũ đã trở thành một phạm trù Triết học- Tâm linh làm nên một CÕI EM rất riêng. CÕI EM ấy đã tiến gần đến và có cơ may trở thành CÁI- ĐẸP- VÔ- THƯỜNG, ngõ hầu làm thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ của con người. Nó luôn ám ảnh người đọc và làm sáng lên xúc cảm thẩm mỹ trong tâm hồn của mỗi người khi tiếp cận với trường ca Em ơi! Hà Nội- Phố. Rõ ràng là CÕI EM trong Em ơi! Hà Nội- Phố của ông không hề mang tính “luận đề”, mà là một sự cảm nhận trực quan những gì đang xảy ra trong cuộc sống quanh ta, nên sự ám ảnh của nó rất thông tuệ, sâu đậm và vì thế cũng có sức lan tỏa rộng lớn hơn. Đấy chính là điều cốt tử làm nên giá trị đích thực và sức sống trường tồn của một tác phẩm thơ ca như Em ơi! Hà Nội- Phố.
Đ.N.Y
HÀ NỘI - PHỐ
Phan Vũ
1.
Em ơi! Hà Nội - phố!
Ta còn em mùi hoàng lan
Còn em hoa sữa.
Tiếng giày gọi đường khuya
Thang gác cọt kẹt thời gian
Thân gỗ...
Ta còn em màu xanh thật đêm
Ngôi sao lẻ
Xào xạc chùm cây gió
Chiếc lá lạc vào căn xép nhỏ
Lá thư quên địa chỉ.
Quay về...
2.
Ta còn em một gốc cây,
Một cột đèn
Ai đó chờ ai ?
Tóc cắt ngang xoã xoã bờ vai...
Ta còn em một ngã ba vội vã,
Chiếc khăn quàng tím đỏ thoáng qua,
Khuôn mặt chưa quen
Bỗng xôn xao nỗi khổ...
Mỗi góc phố một trang tình sử...
3.
Ta còn em con đường vắng
Rì rào cơn mưa nhỏ.
Trên vòm cao
Đổ xuống chuông hồi.
Nhà thờ Cửa Bắc
Tan chiều lễ
Kinh cầu còn mãi ngân nga...
4.
Ta còn em đôi mắt buồn
Dõi cánh chim xa.
Tháng năm dừng lại
Một ngôi nhà.
Gã Trương Chi ôm ghita
Từng đêm
Hoá đá...
Ta còn em chuyến tàu đêm
Về muộn
Qua cầu
Một người nào lạc giữa sân ga...
5.
Em ơi! Hà Nội – phố!
Ta còn em những hố sâu
Trước cửa
Cơn mưa đầy
Chiếc thuyền giấy lang thang
Không bến đỗ...
Ta còn em quả bóng lăn
Một mình trên sân cỏ.
Thằng bé thẫn thờ.
Tuổi thơ qua cuộc chơi,
Vội vã...
Ta còn em cánh cửa sắt
Lâu ngày không mở.
Nhà ai ?
Qua đó bâng khuâng,
Nhớ tuổi học trò...
6.
Ta còn em giàn thiên lý,
Năm xưa
Thơm mùi hò hẹn
Cuộc tình đầu ngọt lịm.
Những nụ hôn xanh ngắt trên cành...
Ta còn em chuỗi cười vừa dứt.
Nắng chiều vàng ngọn cỏ
Vườn hoang
Ngày cũ vui tàn theo mùa hạ...
Ta còn em tiếng ghita
Bập bùng tự sự
Đêm kinh kỳ một thuở
Xanh lơ...
7.
Ta còn em chiếc đồng hồ quả lắc
Già nua,
Đếm thời gian
Theo nhịp đong đưa
Trước ngõ phố
Sót cây hoa gạo.
Buổi chợ chiều họp giữa kinh đô...
8.
Ta còn em những ngọn đèn mờ.
Trên nóc phố,
Mùa trăng không tỏ.
Tiếng rao đêm
Lạc giọng
Thờ ơ...
Ta còn em bảy nốt cù cưa,
Lão Mozart hàng xóm
Từng đêm quên ngủ
cô gái mặc áo đỏ venise
Tiếng dương cầm trong căn nhà đổ
Những mảnh vỡ trên thềm –
Beethoven và Sonate Ánh Trăng –
Nốt nhạc thiên tài bay lả tả.
Một kiếp người,
Một phím đàn long...
9.
Ta còn em khuya phố,
Mênh mông,
Vùng sáng nhỏ.
Bà quán ê a chuyện nàng Kiều.
Rượu làng Vân lung linh men ngọt.
Mắt cô nàng lúng liếng,
Đong đưa,
Những chàng trai say suốt cả mùa
10.
Ta còn em tiếng hàng ngày
Vang âm đường phố.
Tia hồ quang chớp xanh.
Toa xe điện cuối ngày,
Người soát vé
Áo bành tô cũ nát...
Lanh canh! Lanh canh!
Tiếng chuông reo hay lời kêu khổ ?
Bó gạo, mớ rau
Mẹ về buổi chợ
Lanh canh! Lanh canh!
Lá bánh, củ khoai.
Đàn con trên bến đợi
Cuối ngày...
11.
Em ơi! Hà Nội – phố
Ta còn em con đê lộng gió.
Dòng sông chảy mang theo hình phố.
Cô gái dựa lưng bên gốc me già,
Ngọn đèn đường lặng thinh
Soi bờ đá...
Ta còn em một con tàu
Giã biệt bến sông.
Mảnh trăng vỡ
Tiễn người bỏ xứ.
Dãy phố buồn..
Nghìn năm mắt nhớ...
12.
Ta còn em ráng đỏ chiều hôm,
Đôi chim khuyên gọi nhau trong bụi cỏ.
Đôi guốc bỏ quên bên ghế đá.
Gã đầu trần đi ngược trời mưa...
Ta còn em con đường tên cũ
Cổ Ngư,
Cành phượng vĩ là đà.
Chiều phai nắng,
Bông hoa muộn in hình ngọn lửa...
Ta còn em chiếc lá rụng
Khởi đầu nguồn gió.
Lao xao con sóng biếc
Gió Tây Hồ.
Hoàng hôn xa đến tự bao giờ ?
Những bước chân tìm nhau vội vội.
Cuộc tình hờ bỗng chốc nghiêm trang...
13.
Ta còn em ngọn gió Nghi Tàm
Thoáng mùi sen nở muộn
Gió Nhật Tân
Gợi
Mùa hoa năm ấy
Cánh đào phai...
14.
Ta còn em cơn mưa rào
Đi nhanh qua phố.
Chiếc lá bàng đầu tiên nhuộm đỏ.
Cô gái băng qua đường
Chợt hồng đôi má.
Một chút xanh hơn,
Trời Hà Nội hôm qua...
Ta còn em cô hàng hoa
Gánh mùa thu qua cổng chợ.
Những chùm hoa tím
Ngát mùa thu...
15.
Em ơi! Hà Nội – phố
Ta còn em một Hàng Đào,
Không bán đào.
Một Hàng Bạc,
Không còn thợ bạc.
Đường Trường Thi
Không chõng, không lều
Không ông nghè bái tổ vinh quy...
Ta còn em tiếng gọi trong đêm,
Người đi xa trở về.
Căn nhà không biển số.
Ngày đi mỏi mòn nỗi nhớ.
Ngày về phố cũ quên tên...
16.
Ta còn em chiếc xe hoa
Qua hàng liễu rũ,
Điệp vàng rực rỡ.
Cánh tay trần trên gác cao khép cửa.
Những gót son dập dìu đại lộ.
Bờ môi ai đậm đỏ bích đào...
Ta còn em tà áo nhung huyết dụ.
Đất nghìn năm còn mãi dáng kiêu sa,
Phường cũ lưu danh người đẹp lụa.
Ngõ phố nào in dấu hài hoa...?
17.
Ta còn em đường lượn mái cong
Ngôi chùa cổ.
Năm tháng buồn xô lệch ngói âm dương.
Ai đó ngồi bên gốc đại,
Chợt quên ai kia bên đường đứng đợi.
Cuộc đời, có lẽ nào,
Là một thoáng
Bâng quơ...
Ta còn em những cuộc tình
Như một bài thơ.
Những nỗi đau gặm mòn phận số.
Nhật ký sang trang
Ghi thêm nỗi khổ...
18.
Ta còn em đống kim ngân
Đổ đầy Hàng Mã.
Ngựa, xe, võng, lọng,
Những hình nhân nuối tiếc vàng son.
Khi phố phường là miền loạn gió
Làm sao tìm được mớ tro than...?
19.
Ta còn em nóc phố lô xô,
Màu ngói cũ
Ngôi nhà còn tiếng khóc oa oa.
Con đường đá lát bao niên kỷ ?
Qua sông nhớ mẹ tuổi già...
20.
Em ơi! Hà Nội – phố
Ta còn em mảnh đại bác
Ghim trên thành cũ.
Một thời thịnh,
Một thời suy,
Hưng vong lẽ thường.
Người qua đó,
Hững hờ bài học sử..
Ta còn em dãy bia đá
Nhân hình hội tụ.
Rêu phong gìn giữ nét tài hoa.
Ly rượu đầy xin rót cúng cha.
Nghìn lạy cúi đầu thương đất tổ.
Bến nước nào đã neo thuyền ngự ?
Đám mây nào in bóng rồng bay?...
21.
Ta còn em tháng chạp,
Những hàng cây óng ả sợi hồng
Tháng chạp
Trên giường trải chiếu hoa
Tháng chạp,
Mùi hương dài theo phố.
Một tháng chạp
Mẹ
Nửa đêm thức
Hoá vàng...
22.
Em ơi! Hà Nội – phố
Ta còn em năm cửa ô –
Năm cửa gió
Cơn bão thường niên qua đó –
Ba mươi sáu phố,
Bao nhiêu mảnh vỡ ?
Ta còn em một màu xanh thời gian.
Một màu xám hư vô,
Chợt nhoè,
Chợt hiện.
Chợt lung linh ngọn nến,
Chợt mong manh một dáng,
Một hình,
Nhợt nhạt vàng son,
Đậm đầy cay đắng...
23.
Ta còn em những ngõ cụt bất ngờ,
Ô cửa ngẩn ngơ
Ngôi nhà không người ở
Khung trời của nỗi buồn
Vô cớ...
Người nghệ sĩ lang thang
Hoài,
Trên phố.
Bống thấy mình không nhớ nổi con đường.
Tha hương ngay trước cổng nhà mẹ cha...
24.
Ta còn em những giọt sương,
Nhoè nhoè bóng điện.
Mặt nước Hồ Gươm,
Một đêm trở lạnh.
Tháp Rùa ngả bóng lung linh.
Cánh nhạn chao nghiêng chiều cuối
Người ra đi mang theo buốt giá,
Áo choàng không ấm thân gầy,
Cầm bằng như cánh chim bay...
25.
Em ơi! Hà Nội – phố!
Ta còn em cây bàng
Mồ côi mùa đông.
Ta còn em nóc phố
Mồ côi mùa đông.
Ta còn em mảnh trăng
Mồ côi mùa đông...
Hà nội phố, hoa sữa.... góc nhỏ, bình yên...
(Tháng chạp, 1972)