Dịp Tết trung thu vừa rồi, Ban thiếu nhi Hội Nhà văn Việt Nam mời chúng tôi - những người viết cho trẻ em - đến họp mặt bàn về sáng tác. Tôi đến muộn, các dãy ghế đã gần kín người. Tìm được một chỗ, tôi ngồi xuống rồi mới nhìn quanh và nhận ra nhà văn Tô Hoài đang ngồi đối diện ở dãy bàn bên kia. Hình như bác khẽ nháy mắt cho tôi nhìn sang ghế bên phải bác còn trống. Thế là tôi đổi chỗ, sang ngồi bên cạnh Tổng biên tập của mình (10 năm trước: 1995-1996- Bác Tô Hoài làm Tổng, tôi là Phó của tờ Người Hà Nội) và thế là như bao lần ngồi bên nhà văn trong các cuộc họp, chúng tôi thì thào chuyện phiếm.
- Anh đi đến đây bằng gì ạ?
- Dạo này tôi cứ thủng thẳng đi bộ cô ạ. Có lúc thì cầm thêm cây can, như cụ Nguyễn Tuân ngày xưa ấy, nhưng thường là cứ túc tắc, rồi cũng đến. Mà còn đến trước ấy chứ! (Tôi nghe và phì cười. Đấy là nhà văn nói trêu cái tật hay đến muộn của tôi).
Nhớ dạo chưa đổi mới, khoảng cuối những năm 70, đầu 80 của thế kỷ trước, Hội Văn nghệ Hà Nội ra tạp chí Người Hà Nội, sáng thứ năm nào cũng họp Hội đồng biên tập gồm nhà văn Tô Hoài, nhà thơ Bùi Hạnh Cẩn, họa sĩ Quang Phòng, nhà thơ Bùi Huy Phồn, nhà thơ Bằng Việt và tôi.
Nhà văn Tô Hoài (Ảnh: Hoàng Long)
Thường lúc tôi đến bao giờ nhà văn Tô Hoài cũng đã có mặt. Và nếu có ai đó nhắc nhở tôi, bác thường gạt đi: Cô ấy là phụ nữ mà. Còn phải làm bao nhiêu việc rồi mới đến đây được phải không? Một lần khác, sau khi họp, bác hẹn tôi hôm sau đến cơ quan để bác đưa cho đọc một bản thảo nào đó, tôi nghĩ cơ quan của bác ở Hội nhà văn nên đến thẳng đấy, còn bác lại ngồi đợi tôi ở Hội văn nghệ Hà Nội. Thế là không gặp. Hôm sau nữa, bác đưa một tập bản thảo bọc kín với cái cười mủm mỉm cùng câu ca dao cổ: “Người đâu mười hẹn chín thường đơn sai”.
Những câu chuỵên phiếm khi ngồi với bác trong và sau các cuộc họp Hội đồng biên tập hồi đó đã khiến tôi ghi vào sổ tay một câu thơ có “tính chất nhật ký”:
Với gương mặt ấy thông minh
Tháng ngày bỗng tặng riêng mình thứ năm
Bởi vì những điều bác nói đều rất nghiêm khắc, rất chính xác nhưng cũng vô cùng khiêm nhường và giản dị. Ví dụ sau khi đọc cuốn truyện vừa “Hoa mặt trời” tôi viết về chị Phạm Thị Nhặt, một nữ du kích ở làng Chuông, quê ngoại của Tô Hoài, nhà văn nói:
- Tôi thấy cô chưa chịu khó nhận xét. Ví dụ con đê ở quê tôi không giống đê Yên Phụ của cô đâu. Cả nghĩa trang làng Chuông cũng khác nghĩa trang trong quê Tứ Liên của cô. Rồi lá làm nón lấy từ đâu, ngâm rửa phơi phóng thế nào, chỉ khâu nón bằng gì, cô vẫn chưa biết mà đã dám viết rồi đúng không?
Tôi ngồi im. Nhà văn cười:
- Cả chi tiết này nữa. Đánh cuộc nhé. Cái thuyền tán thuốc bằng gang chứ không thể bằng đồng vì bằng đồng thì thuốc tán sẽ bị axit đồng dính vào, hỏng hết. Chịu khó xem lại đi. Không cần về tận làng Chuông đâu, cô chỉ cần rẽ qua Lương Văn Can thôi.
Tối hôm ấy tôi không đến phố thuốc bắc mà về Yên Phụ, vào nhà cụ Đồ, nơi ngày nhỏ tôi vẫn đến ngồi tán thuốc cùng chị Thảo con gái cụ mà không nhớ rõ chiếc thuyền làm bằng gì, cứ viết liều là chiếc thuyền đồng. Thì ra nó bằng gang và vẫn còn được nhét dưới gầm giường chưa ai nỡ vứt. Chịu thầy!
Thứ năm sau, gặp lại nhà văn, tôi bướng:
- Em công nhận mình sai. Nhưng chắc chắn trong đời viết của mình, anh cũng có lần đưa chi tiết sai chứ ạ.
Nhà văn gật gù:
- Có chứ. Đôi khi mình cũng ẩu như Nhàn ấy.
Và cho đến tận rằm trung thu 2006, khi ngồi cạnh tôi ở cuộc họp Ban thiếu nhi, Tô Hoài hình như vẫn còn nhớ chuyện cũ. Bác cười:
- Tôi lại kể cô nghe về một chi tiết sai mà ngày xưa tôi chưa kể nhé. Cô vừa nghe trưởng ban văn học thiếu nhi tuyên dương Dế mèn phiêu lưu ký được dịch nhiều thứ tiếng (bác có đặc điểm là vừa nói chuyện vừa theo dõi cuộc họp, còn tôi thì không). Đúng. Dịch nhiều và tôi cũng được đi nhiều nơi: Đức, Nga, Ấn Độ, Ba Lan... để nói chuyện với thiếu nhi các nước về cuốn này. Nhưng chỉ ở Nga mới thực sự thấy thú vị, vì trẻ con ở đây rất tinh tế và tò mò. Đấy là một phẩm chất nhà văn, cô hiểu không? Các em hỏi tôi: Chúng cháu đã đọc sách của bác. Chúng cháu cũng chơi chọi dế, cũng đúc dế như các bạn Việt Nam. Nhưng dế của chúng cháu răng nâu chứ không trắng như bác viết. Cháu hỏi bác chả lẽ dế ở Việt Nam răng trắng, dế ở Nga răng lại nâu ạ? Tôi về cứ ngượng mãi. Thực ra lúc viết mình cũng có xem răng của dế thế nào đâu. Cứ nghĩ răng người trắng, răng dế cũng trắng. Lần ấy về bắt dế xem lại, hoá ra răng nâu thật.
Tôi lảng sang chuyện khác:
- Buổi chiều anh còn đi bộ quanh hồ Thiền Quang như trước đây không ạ?
- Trời nóng như hôm nay thì vẫn đi. Có khi hai vòng nữa cơ. Cả ngày ngồi viết, cuồng chân mà.
- Anh vẫn đang viết cái gì đấy ạ?
- “Ba người khác”, chuyện hồi cải cách ruộng đất. Bây giờ thì viết được rồi. Mùa hè, chớm thu đi bộ quanh hồ hay phải biết.
Tôi cười:
- Còn có em nào xin làm cho bác phấn khởi nữa không ạ.
Dạo còn công tác ở Hội văn nghệ Hà Nội, thỉnh thoảng mấy anh em ngồi chuyện phiếm. Nhà văn Tô Hoài nói vui:
- Tối qua tớ từ Đoàn Nhữ Hài đi bộ ra hồ Thiền Quang, đang lững thửng thì có một con bé mắt xanh mỏ đỏ xán đến: “Anh cho em đi cùng được không ạ?”. Mình không nói gì. Nó cứ đi theo, gạ: “Tối nay anh đi chơi với em nhé”.
(Năm ấy nhà văn đã hơn 70 tuổi).
Mình không nói gì. Nó cười cười: “Đi thư giãn thôi mà anh!”. “Tao ngần này tuổi rồi thư với giãn cái con khỉ gì nữa!”. “Ôi bố ơi, con vẫn có cách làm cho bố phấn khởi cơ. Mấy cha Tàu già hơn bố con còn làm được mà!”.
Mấy anh em phá ra cười. Nhà thơ Vũ Quần Phương gật gù:
- Em thấy nó dùng từ phấn khởi hay quá đi mất. Nghe có vẻ tổng kết tình hình cơ quan ghê cơ!
Ngồi chuyện phiếm thì rất hóm hỉnh và đôi khi tếu táo, song trong các cuốn sổ ghi chép của mình mà nhà văn đã đưa tôi đọc sau câu nói “người đâu mười hẹn chín thường đơn sai” khoảng hai mươi năm trước, tôi đã ghi lại những nhận xét rất tinh tế, rất chính xác và vô cùng chi tiết:
- Những ngày sang xuân, có tiếng chim nhỏ kêu trong nách tường.
- Mưa bụi vân vân xuống lòng đường. Người đi người đi tấp nập mà không ai đụng đến ai.
- Gió thổi vào lá xoan rì rào tiếng mềm. Gió thổi vào lá tre rì rào tiếng sắc.
- Cà phê Lâm: trễ tràng. Đủ loại: công an, họa sĩ, lưu manh, các cô học đòi... chủ nhân dại mà khôn nhưng khôn nhiều hơn.
- Cà phê Yên Phụ đặc vẻ ngoại ô: Có cây hoa xoan nở. Cô bán hàng nhận ra hết mặt khách quen. Vẻ trân trọng. Cửa hàng nhỏ mà đẹp lắm: bể cá, hôm nào cũng có hoa tươi.
***
Mồng 3 Tết vừa rồi, tôi đến thăm nhà văn ở ngõ Đoàn Nhữ Hài. Bác gái mang gói mứt gừng ra, cười:
- Cô ăn cho ấm.
Chưa trò chuyện gì đã thấy tiếng gõ cửa. Thì ra có hai bác khoảng ngoài 70 tuổi từ xa đến chúc Tết. Bà bạn vui vẻ nắm tay bác gái, than:
- Không biết sang năm còn đến thăm hai bác được không? Dạo này yếu quá rồi!
Tôi ước gì khi đã ngoài 80 như hai bác vẫn còn có bạn cũ đến thăm. Và vẫn còn hai ông bà bên nhau, ông thì pha trà, bà thì lấy mứt…
PHAN THỊ THANH NHÀN
(Nguồn: Tạp chí Nhà văn, 2011)