Là tác phẩm đầu tay, được lấy cảm hứng từ chính đứa con trai nhỏ của tác giả Deborah Install, tiểu thuyết Có chú robot ở trong vườn chứa đựng hành trình học hỏi để trưởng thành và thấu hiểu hai tiếng “yêu thương” của những kẻ dị biệt mang đầy những mặc cảm, tổn thương.
Ngày nọ, phía sau vườn của Ben Chambers, một người đàn ông thất nghiệp và giỏi nhất là việc “thất bại”, thờ ơ với mọi thứ trong đời sống, bỗng xuất hiện một con robot nhỏ bẩn thỉu, hư hỏng. Con robot tự gọi tên nó là Tang nhưng nó tuyệt nhiên không nói được rằng nó đến từ đâu, chủ sở hữu của nó là ai. Việc Tang xuất hiện như giọt nước tràn li, khiến Amy, vợ Ben, quyết tâm li hôn anh chàng. Để rồi, sau cú sốc hôn nhân đó, Ben chính thức cùng Tang lên đường tìm xuất xứ và cách sửa chữa những hỏng hóc trên người Tang.
Bìa tiểu thuyết Có chú Robot ở trong vườn.
Ngôi kể chuyện thứ nhất
Với dòng thời gian tuyến tính cùng hệ thống chương truyện như những ghi chép mỗi ngày trên trang nhật kí, tiểu thuyết Có chú robot ở trong vườn là hành trình dài tác giả Deborah Install tạo dựng cả khía cạnh thời gian lẫn không gian. Nơi đó có những cá nhân đã rời bỏ không gian hẹp bản thân vẫn gắn bó bấy năm, bước đi phiêu bạt, vô định tới nhiều vùng đất, qua nhiều ngày, tháng để tìm về lại định danh đã mất, tìm về một cái tôi đã lãng quên hay đơn thuần là đi để nhận ra, cố hương, nơi chốn họ thật sự thuộc về.
Trước hết, cũng cần phải khẳng định một điều rằng nhân vật trung tâm, đứng ở điểm nhìn từ ngôi kể thứ nhất, xưng “tôi” kể câu chuyện “có chú robot ở trong vườn” kia là một con người khá đặc biệt. Không việc làm, luôn sống trong nỗi đau quá khứ từ cái chết của cha mẹ cách đây 5 năm, lười nhác, ỷ lại, thất bại trong hôn nhân,… “tôi” - Ben Chambers như là hiện thân cho một kiếp đời “sống mòn” với muôn vàn chữ không. Không động lực, không ước mơ, không khát vọng và cả không lần nhìn lại bản thân như một con người mang đầy khiếm khuyết. Hay chăng, vì luôn mang một cái “tôi” với đầy mặc cảm, từ mặc cảm của người con thứ luôn thua kém người chị, người vợ xuất sắc đến mặc cảm càng khao khát khẳng định bản thân lại càng thất bại để rồi cái tôi nhỏ bé đó như bị nhấn chìm vào đau thương vụn vỡ của những mất mát mà chính “tôi” chẳng thể cưỡng cầu.
Và có lẽ, “tôi” vẫn sẽ sống mãi như một kẻ “thất bại” trong căn nhà ngập tràn kỉ niệm xưa cũ, nếu chú robot Tang không xuất hiện “trong vườn nhà” anh. Một chú robot lạ lùng, bẩn thỉu, hỏng hóc, thiếu tiện nghi, căm ghét android đồng thời vô cùng cố chấp. Tang không có kí ức, hoặc rằng chú luôn tránh né đề cập tới việc chú từ đâu đến, hay như chú được ai tạo ra và như thế nào. Chỉ biết, chú robot nhỏ được tạo ra vội vã, mang tạo hình đơn giản với đầy những vết trầy xước, cùng một bình năng lượng chứa vết nứt chẳng biết khi nào sẽ khiến chú ngừng hoạt động như đã chạm đến nội tâm sâu thẳm vốn ngập tràn ẩn ức thua thiệt, thương đau của một Ben Chambers ngỡ chừng đã mãi thu mình lại trong không gian hẹp dưới mái nhà mẹ cha để lại.
Hai kẻ thất bại từ vô tình mà trở thành mảnh ghép cho trái tim vốn đầy thiếu sót mà thiếu sót lớn nhất, có lẽ chính là dũng khí dám dấn bước và nhìn lại cái “tôi” đã luôn trốn chạy, chối bỏ mặt yếu đuối của bản thân như thế nào. Cũng chính qua điểm nhìn trần thuật ở ngôi kể thứ nhất, người kể chuyện xưng “tôi” đó, tác giả Deborah Install càng như khắc sâu thêm khía cạnh mềm yếu kia, cả của cái “tôi” con người lẫn những ai đang học cách để trở thành một cá nhân toàn vẹn hơn chính bản thân trong thì quá khứ.
Bởi thế, từ quan điểm chủ quan của cái “tôi” trần thuật đến lăng kính khách quan người ta có được khi chấp nhận mở lòng với cuộc đời, là hành trình đi và hiểu, cũng như học cách trưởng thành và yêu thương.
Nhà văn Deborah Install.
Hành trình trưởng thành
Cũng cần khẳng định một điều rằng, trưởng thành không đơn thuần chỉ là từ một đứa trẻ trở thành người lớn. Mà hơn cả, trưởng thành còn là sự thay đổi nhận thức, mở rộng sự thấu hiểu bản thân, con người và cuộc đời. Và hành trình trưởng thành luôn chẳng hề bằng phẳng, thậm chí, để thay đổi, người ta cần một cú hích, một “lí do” để đổi thay. Như những thất bại liên tiếp lẫn nỗi cô đơn cùng lúc bủa vây khiến một Ben Chambers mất mát, cô độc như thấy được sự đồng điệu vô hình trong chú robot nhỏ Tang hỏng hóc, xước xát, lẻ loi. Và trên hành trình học hỏi của cả Ben và Tang, những mối quan hệ, những con người họ gặp gỡ cũng đổi thay, trưởng thành trên những khía cạnh riêng của chính họ.
Thật vậy, với một chú robot được nhận định chỉ như một đứa trẻ, trưởng thành với Tang có ý nghĩa là cách chú dần học hỏi mà thích nghi, hòa nhập với cuộc sống, xã hội con người. Chú đã trốn thoát, đi một quãng đường rất dài, để nhìn thấy hai chữ “tự do”. Và rồi trong cuộc sống “tự do” kia, chú thích ứng, tiếp nhận mọi hơi thở đời sống mà khôn lớn để bản thân không đơn thuần chỉ là một tạo vật chỉ biết cố chấp với những vòi vĩnh ích kỉ, để bản thân có ích và hơn cả, là có tri nhận, khác với những android vô tri vô giác chú vẫn luôn ác cảm.
Còn với những con người đã trưởng thành về mặt tuổi tác như Ben, trưởng thành về mặt tâm hồn lại đến từ phương diện người ta dám đối diện với những khiếm khuyết, những điều không hoàn hảo, với quá khứ tổn thương và thất bại. Như cách một kẻ luôn đổ lỗi, khước từ trách nhiệm như Ben chấp nhận cưu mang một tạo vật chẳng hề toàn vẹn, dám dũng cảm nói lời xin lỗi cũng như nhận ra “sống với anh đáng tuyệt vọng biết chừng nào” và đằng sau sự thờ ơ cố hữu kia là trái tim quá đỗi mong manh, nhạy cảm, khao khát yêu và được yêu đến thế nào. Và cả như cách, sau hành trình qua thời gian, vượt không gian từ nước Anh đến nước Mĩ, tới Nhật Bản rồi một đảo quốc Palau mãi vùng Tây Thái Bình Dương, những đổi thay đầy tích của Ben đã như tiếp thêm dũng khí cho những người anh quen, anh yêu thương, thay đổi.
Hành trình trưởng thành chứa đựng nhiều đớn đau, trốn tránh hay quên lãng đều thật đơn giản, chỉ có quá trình tự chữa lành những vết thương đã kết sẹo là luôn đằng đẵng. Khi ấy, tình yêu thương tựa phương thuốc nhiệm màu cho những tâm hồn vụn vỡ. Để người ta nhận ra, tự chữa lành không có nghĩa người ta đơn độc và chính vì con người yếu đuối biết nhường nào mà người ta càng khao khát được thương yêu, đồng cảm xiết bao.
Hành trình yêu thương
“Đây là một người máy không hiểu khái niệm “tại sao”, cố gắng lắm cũng chưa hiểu được ý nghĩa của động lực. Chú chưa bao giờ được dạy về sự tha thứ, nên chẳng biết mình từng làm thế chưa. Thế nhưng, trong tất cả những hỉ nộ ái ố phức tạp của con người, chú dường như hiểu được về tình yêu.” Một tình yêu theo nghĩa rất rộng, hàm chứa cả sự đồng cảm, quan tâm, chở che, kiên nhẫn, bao dung, hi sinh… Một thứ cảm tình dung dị đến mức khiến cả tạo vật ngỡ chừng vô tri như chú robot hư hại Acid Tang cũng có thể thấu hiểu và mang giá trị như phương thuốc “cứu rỗi” cho những vết thương, ẩn ức chưa lành. Tuy nhiên, yêu thương không phải điều dễ dàng nhận ra hay có thể dễ dàng bày tỏ, dẫu rằng họ đã yêu và thương thật nhiều. Nên hành trình yêu thương, với Có chú robot ở trong vườn chính là hành trình mỗi cá nhân cảm nhận rằng yêu và được yêu là như thế nào, đồng thời là quá trình họ học cách yêu thương chính bản thân lẫn những người xung quanh ra sao. Để lời yêu không trở thành sự hối tiếc muộn màng vì người ta đã lỡ chẳng thể nói ra.
Là câu chuyện được xây dựng trọn vẹn trong ngôi kể thứ nhất, đan xen những mảng màu quá khứ giữa kí ức ẩn hiện trên hành trình dài một “tôi” Ben Chambers trải qua, quyện hòa cùng những cuộc đối thoại câu được câu chăng với một chú robot chưa quá hiểu cảm xúc, cả nội tâm con người, tác giả Deborah Install đã xây dựng lên thế giới tiểu thuyết Có chú robot ở trong vườn đầy màu sắc, từ tỉnh thức, trưởng thành tới thương yêu. Nơi đó, trải qua nhiều quốc gia, vùng đất, hiện hình lên một xã hội hiện đại mà con người đã sống cùng android, AI như điều tất yếu của đời sống. Và từ đấy, Deborah Install đã thể hiện góc nhìn vừa tích cực, hiện đại, cũng vừa hiện sinh, nhân văn trong tác phẩm được bà viết ngay vào năm 2016 về vấn đề AI lẫn những sinh vật công nghệ được tạo ra từ chính con người này. Rằng sự sống hiện hình nơi máy móc, đã chẳng hề vô tri vô giác đến thế và yêu thương, có thể khiến cả những cục sắt giá lạnh, xước xát cũng trở nên ấm áp biết bao.
MỌT MỌT