Emily Wilson, người gây chú ý khi chuyển ngữ sử thi Odyssey của Homer sang tiếng Anh và cũng là nguồn cảm hứng cho bộ phim ăn khách của Christopher Nolan, cho biết đã xem xét lại dịch phẩm của mình sau khi chỉ trích phiên bản điện ảnh.
Emily Wilson, người gây chú ý khi chuyển ngữ sử thi Odyssey của Homer sang tiếng Anh và cũng là nguồn cảm hứng cho bộ phim ăn khách của Christopher Nolan, cho biết đã xem xét lại dịch phẩm của mình sau khi chỉ trích phiên bản điện ảnh.
Theo đó, người phụ nữ đầu tiên dịch sử thi này sang tiếng Anh bật mí mình sẽ chuyển ngữ thêm một lần nữa toàn bộ tác phẩm sau khi bản dịch được đánh giá cao ra mắt vào năm 2017. Quyết định nói trên gây nhiều bất ngờ, bởi dịch phẩm này đã trở thành sách bán chạy nhất và được ca ngợi vì ngôn ngữ tiếng Anh hiện đại, dễ hiểu, đặc biệt là có số dòng gần như trùng khớp với bản gốc tiếng Hy Lạp, giúp cho người đọc dễ dàng tiếp cận sử thi 3.000 năm tuổi này.
Sau khi gây tranh cãi bởi chỉ trích bản chuyển thể điện ảnh của Christopher Nolan, Emily Wilson cho biết mình đang dịch lại sử thi này.
Nói thêm về động thái này trên tờ New York Times, Wilson tiết lộ: “Hiện tại tôi đang dịch lại sử thi Odyssey từ đầu, với phương pháp gần giống như khi chuyển ngữ Iliad gần đây. Nói đơn giản là bản dịch mới sẽ linh động hơn về mặt số dòng so với bản gốc, không cần chính xác về mặt số lượng. Ngoài ra cũng cho phép độ dài từ ngữ và nhịp điệu đa dạng hơn thay vì trung thành nhất có thể”. Bà cũng nhấn mạnh với tờ AP: “Đây là phiên bản dịch mới hoàn toàn, không phải là bản sửa đổi. Tính tới hôm nay, tôi đã dịch được hơn một nửa rồi.”
Theo đó một thập kỉ qua, dịch phẩm này không chỉ gây chú ý với độc giả yêu sách, mà đạo diễn Christopher Nolan cũng cho biết bản dịch năm 2017 của Wilson, bao gồm cả câu mở đầu: “Hãy kể tôi nghe về người đàn ông đầy ắp thăng trầm”, cũng chính là nguồn cảm hứng cho bản chuyển thể được phát hành vào tháng 7 vừa qua của ông với sự tham gia của các diễn viên Tom Holland, Zendaya, Matt Damon và Anne Hathaway. Bộ phim nói trên gây sốt phòng vé, thu về 264 triệu USD trong tuần đầu tiên ra mắt, đánh dấu doanh thu mở màn cao nhất từ trước đến nay của chính Nolan. Song hành cùng đó, doanh số bán sách cũng đang tăng mạnh. Theo các thống kê, doanh số sách in của sử thi này đã tăng 1.400% chỉ trong bốn tuần so với cùng kì chỉ riêng tại Anh, sau khi bộ phim chính thức phát hành.
Tuy vậy, nhận xét về bản chuyển thể, viết trên tờ London Review of Books, Wilson nhấn mạnh kịch bản của đạo diễn “thiếu nhiều yếu tố làm nên sự vĩ đại của sử thi gốc… trong khi lời thoại thì quá tệ hại”. Bà cũng nói thêm: “Không có bất cứ nhân vật nào có động cơ thuyết phục cho hành động hay lời nói của mình. Ngoài ra cũng không có cảnh nóng, bên cạnh thiết kế bối cảnh, thiết kể mĩ thuật đều thật kinh khủng. Tôi sẽ xấu hổ nếu như góp phần vào kịch bản này”. Trong khi đạo diễn hoàn toàn im lặng, thì những lời này đã kịp gây ra phản ứng mạnh mẽ trong cộng đồng yêu văn chương và phim ảnh, như tiểu thuyết gia Joyce Carol Oates đã gọi Wilson là người phụ nữ có phần "kiêu ngạo".
Bản dịch đầu tiên gây chú ý vì sử dụng tiếng Anh hiện đại, giữ nguyên số lượng câu văn so với bản gốc.
Được biết quyết định dịch lại của nữ dịch giả đã có từ trước khi những tranh cãi về bộ phim xuất hiện. Trong một cuộc phỏng vấn được ghi âm vào mùa xuân cho podcast lịch sử Instant Classics, Wilson đã thảo luận về mong muốn quay trở lại làm việc với sáng tạo của Homer và tiếp cận tác phẩm nổi tiếng theo một cách khác. Bà nói vào thời điểm đó: “Tôi tự hào về bản dịch sử thi Odyssey đầu tiên của mình”. Bà cũng cho biết điều này không đồng nghĩa với phiên bản cũ kia là một thất bại, bởi nó đã “truyền tải được nhịp điệu và sự tươi mới của thi pháp Homer - những đặc điểm thực sự thiết yếu trong trải nghiệm của các sử thi Hy Lạp nguyên bản”.
Về bản dịch mới, bà bật mí mình có khả năng giữ lại câu mở đầu nổi tiếng: “Hãy kể tôi nghe về một con người đầy ắp thăng trầm”, cũng như thay đổi việc quá lạm dụng khái niệm “nô lệ”, bởi tiếng Hy Lạp cổ đại sử dụng vô cùng đa dạng thuật ngữ cho nhiều loại người bị nô dịch khác nhau. Ngoài ra bản dịch mới cũng sẽ cung cấp nhiều hơn nữa những bình luận học thuật của Wilson. Bà chia sẻ: "Tôi sẽ gia tăng số lượng chú thích lên gấp bốn lần”. Nhìn chung, ấn bản mới này dự kiến sẽ dài hơn và "phản ánh tốt hơn những thế giới xã hội khác nhau trong bài thơ của Homer". Tuy vậy bà lại chưa tiết lộ kế hoạch ra mắt.
Peter Simon, biên tập viên của Wilson và tổng biên tập của Liveright Publishing, một nhánh con của WW Norton & Company, cho biết trong một tuyên bố rằng nhà xuất bản đã rất hào hứng khi vị dịch giả lần đầu đề cập đến dự án này: “Bà ấy đã dành rất nhiều thời gian cho việc chuyển ngữ cũng như nghiên cứu về Odyssey nên cách tiếp cận mới này chắc chắn sẽ rất thú vị”. Trong khi đó Katrine Øgaard Jensen, giám đốc điều hành Hiệp hội Dịch giả Văn học Mĩ, cho biết trong một email rằng Wilson đang dấn thân vào một lĩnh vực tương đối mới mẻ. “Mặc dù chỉnh sửa hoặc biên tập lại những bản dịch cũ cho các ấn bản mới là điều phổ biến, nhưng việc dịch lại từ đầu thì khá hiếm hoi”. Tuy nhiên thì điều như vậy không phải chưa có tiền lệ.
Matthew Reynolds, giáo sư tiếng Anh và phê bình so sánh tại Đại học Oxford, cho biết: “Trên thực tế các dịch giả khá thường xuyên chỉnh sửa hoặc làm việc lại trên những bản dịch trước đó của mình. Đơn cử Elizabeth Barrett Browning đã viết lại hoàn toàn bản dịch vở kịch Prometheus Bound của Aeschylus, Ezra Pound cũng đã nhiều lần sửa đổi bản dịch tác phẩm của Guido Cavalcanti, trong khi Yu JongHo lần đầu chuyển ngữ Jane Eyre sang tiếng Hàn vào năm 1970, để rồi 34 năm sau, lại cho ra mắt một phiên bản mới vào năm 2004. Điều này cho thấy dịch thuật, đặc biệt là chuyển ngữ văn học không chỉ là vấn đề đúng hay sai, tốt hay xấu, mà là một quá trình khám phá, tái tưởng tượng cũng như diễn giải một cách liên tục.” Theo Øgaard Jensen, bà tin bản dịch mới này sẽ được đón nhận một cách nồng nhiệt: “Bản dịch đầu tiên của Wilson đã gây được tiếng vang lớn. Cá nhân tôi rất mong đọc phiên bản mới này và tất cả những gì tôi tin là bà ấy sẽ mang đến nhiều điều mới mẻ. Đối với tôi và vô số người khác trong lĩnh vực của chúng ta, tài năng và kiến thức sâu rộng của Wilson về tác phẩm gốc thể hiện giá trị của dịch thuật văn học nhân văn.”
Tuy vậy mục đích chỉnh sửa sai sót hay là cải tiến so với trước đó có thể không phải là yếu tố duy nhất giải thích cho quyết định này. Theo đó cơ hội kiếm thêm thu nhập từ nhuận bút ứng trước và doanh thu bán sách cũng có khả năng là rất hấp dẫn, đặc biệt là với trường hợp của Odyssey, khi đây là một trong những tác phẩm được dịch nhiều nhất mọi thời đại. Đơn cử một ví dụ về thành công thương mại gần đây đó là cuốn sách I Who Have Never Known Men (tạm dịch: Tôi, người chưa từng biết đến đàn ông) của Jacqueline Harpman. Theo đó bản dịch đầu tiên của tác phẩm này đã được Ros Schwartz, một dịch giả nổi tiếng chuyên dịch các tác phẩm hư cấu và phi hư cấu tiếng Pháp, chuyển ngữ lần đầu vào năm 1997. Tuy vậy vào năm 2014, bản dịch mới này bất ngờ trở thành hiện tượng BookTok, kéo theo doanh số gia tăng đáng kể.
Cho đến sau cùng, nói thêm về đóng góp của mình, Wilson giải thích: “Sẽ rất thú vị khi nhiều người từng nghĩ, ‘Ồ, văn học cổ đại thật là nhàm chán, hoặc nó không dành cho tôi, hoặc nó quá khó hiểu,’ giờ đây sẽ nhận ra rằng, thực ra, đây là câu chuyện vô cùng hấp dẫn. Ngoài ra, một phần khán giả xem phim sẽ quay lại nguyên tác bằng ngôn ngữ gốc, điều mà tôi nghĩ là khá tuyệt vời. Tôi rất hạnh phúc khi thấy điều đó.”
NGÔ THUẬN PHÁT dịch từ The Guardian và The New York Times