Vừa qua, ban giám khảo giải Booker 2026 đã công bố danh sách rút gọn chính thức cho mùa giải năm nay. Theo đó chỉ có một tiểu thuyết gia lần đầu xuất hiện lọt vào danh sách đề cử với tác phẩm đầu tay, trong khi có hai cái tên đã từng chiến thắng, gồm Douglas Stuart và Marlon James.
Danh sách năm nay gồm 6 tác phẩm trải dài nhiều thể loại, từ tiểu thuyết viễn tưởng phản địa đàng đến chủ nghĩa hiện thực đương đại, từ châm biếm đời sống học đường đến tiểu thuyết lịch sử. Nói về điểm chung, trong buổi lễ công bố, ban giám khảo gọi đây là những cuốn sách “mà chúng tôi tin rằng trí tuệ nhân tạo không thể sao chép”. Giữ vị trí cầm cân nảy mực là nhà nghiên cứu văn học cổ điển và phát thanh viên Mary Beard làm chủ tịch, điều hành hội đồng gồm nhà thơ đoạt nhiều giải thưởng Raymond Antrobus, nhạc sĩ Jarvis Cocker, nhà phê bình Rebecca Lieu và nhà thơ, nhà văn Patricia Lockwood từng được đề cử năm 2021.
6 tác giả lọt vào vòng trong, gồm Douglas Stuart, Elizabeth Strout, Luke Kennard, M John Harrison, Marlon James và Rebecca Perry.
Năm nay các tác giả đến từ Vương quốc Anh chiếm ưu thế, đặc biệt là kỉ lục người lớn tuổi nhất có thể được xác lập nếu M John Harrison giành được vinh dự cao nhất với tiểu thuyết giả tưởng The End of Everything. Ở tuổi 81, ông sẽ vượt qua Margaret Atwood, người 79 tuổi khi cùng giành chiến thắng với cuốn The Testaments vào năm 2019, để ghi danh vào lịch sử 57 năm của giải thưởng. Điều quan trọng khác đây là đề cử đầu tiên của Harrison, dù ông từng làm giám khảo vào năm 2022. Vượt qua ranh giới của tiểu thuyết thông thường, The End of Everything “có thể được đọc như một tiểu thuyết li kì, một câu chuyện bí ẩn, một tác phẩm châm biếm, một cuốn sách phản địa đàng, một tiểu thuyết hành trình và một tác phẩm hiện thực” theo nhận xét của ban giám khảo. Về nội dung, cuốn sách kể về Phillip Tennant - một người nhặt rác đang sống lay lắt cùng dì trên bờ biển Kent hậu tận thế, giữa bối cảnh xã hội sụp đổ và một cuộc xâm lược bí ẩn của người ngoài hành tinh đang đến rất gần.
Ngược lại, tác giả mới duy nhất xuất hiện trong danh sách là Rebecca Perry, một cựu vận động viên nhảy trampoline và nhà thơ từng đoạt giải thưởng. Tác phẩm hư cấu đầu tay của cô May We Feed the King kể về một người phụ trách bảo tàng bị ám ảnh bởi cuộc đời của một vị vua trung cổ. Ban giám khảo đã mô tả tiểu thuyết này là "một viên ngọc quý đầy cảm xúc, dịch chuyển giữa thế giới hiện đại của chúng ta và một triều đình thời trung cổ, đồng thời thách thức quan niệm về một chân lí lịch sử phổ quát duy nhất" . Nếu Perry giành chiến thắng, cô sẽ là tiểu thuyết gia thứ 7 có tác phẩm đầu tay đoạt giải thưởng trong lịch sử 57 năm của tên tuổi này.
Một gương mặt tương đối mới khác của năm nay là nhà thơ kiêm tiểu thuyết gia Luke Kennard, người đã nhận được đề cử Booker đầu tiên cho cuốn tiểu thuyết thứ ba Black Bag lấy cảm hứng từ một thí nghiệm tâm lí xã hội có thật được thực hiện tại một trường đại học ở Oregon vào những năm 1960. Cuốn sách được các giám khảo mô tả là "một tiểu thuyết giảng đường độc đáo tuyệt vời", nơi Kennard "kết hợp một thí nghiệm phi lí với câu chuyện cảm động về sự yếu đuối, đam mê, bối rối và bản sắc của con người. Có điều gì đó dành cho tất cả mọi người ở đây."
6 tiểu thuyết lọt vào danh sách rút gọn giải Booker 2026.
Trong khi đó nhà văn người Jamaica Marlon James từng giải Booker năm 2015 với tác phẩm A Brief History of Seven Killings – một lần nữa lọt vào danh sách đề cử với The Disappearers, lấy cảm hứng từ một vụ bạo lực kì thị người đồng tính ở Jamaica được đồn đoán là đã xảy ra vào những năm 1980 nhưng chưa bao giờ được chứng minh. Ban giám khảo đã ca ngợi “sự biến đổi giọng điệu trong lời thoại và cách diễn đạt giàu chất thơ” cùng “sự hài hước hai mặt” của ông.
Cũng có thành tích tương tự là nhà văn người Scotland-Mĩ Douglas Stuart với lần thứ 2 xuất hiện được sách đề cử bằng John of John, sau khi từng chiến thắng với tiểu thuyết đầu tay Shuggie Bain vào năm 2020. Tác phẩm thứ hai Young Mungo cũng từng xuất hiện trong danh sách dài. Các giám khảo đánh giá đây là “một cuốn tiểu thuyết giàu cảm xúc, sâu lắng về một người cha và con trai sống trên một hòn đảo hẻo lánh của Scotland vào những năm 1990, nơi những bí mật của thị trấn nhỏ và nỗi xấu hổ bị chôn vùi đã mang đến những tác động bất ngờ, tàn khốc”. Nếu James hoặc Stuart giành chiến thắng, họ sẽ gia nhập “câu lạc bộ” những người từng hai lần đoạt giải Booker, bao gồm JM Coetzee (1983 và 1999), Peter Carey (1988 và 2001), Hilary Mantel (2009 và 2012) và Margaret Atwood (2000 và 2019).
Một cái tên quen thuộc khác trong danh sách là nhà văn người Mĩ Elizabeth Strout, người có 3 lần được đề cử, mới nhất bằng tiểu thuyết thứ 11 The Things We Never Say lấy bối cảnh ở Massachusetts mà bà bắt đầu viết sau khi vô tình đọc được cáo phó của một người đàn ông có tên gần giống với người từng xuất hiện trong một mẩu báo cũ từ nhiều thập kỉ trước. Đây được đánh giá là "một tiểu thuyết đề cập đến nền chính trị phức tạp của nước Mĩ đương đại mà không gây chia rẽ".
Theo ban giám khảo, cốt lõi của những cuốn sách lọt vào danh sách đề cử năm nay là sự suy ngẫm về bản sắc của cả cá nhân và tập thể, đồng thời thể hiện được những “lực lượng” định hình nên chính chúng ta. Ở đó, ta có thể thấy các mối liên kết gia đình song hành với sức hút của cộng đồng (John of John, The End of Everything, The Things We Never Say), bên cạnh gánh nặng kì vọng từ chính bản thân, người khác cũng như quyền lực (May We Feed the King , Black Bag, John of John). Các tiểu thuyết khám phá những bí mật mà chúng ta giấu kín khỏi những người xung quanh bên cạnh sự cô lập, xấu hổ, tổn thương có thể xảy ra sau đó.
Chia sẻ về lựa chọn của mình, thành viên ban giám khảo Rebecca Lieu bộc bạch: “Chúng tôi muốn tạo nên một danh sách đa dạng gồm nhiều tác phẩm độc đáo, có thể không được mọi người yêu thích nhưng lại tạo ra những ý kiến trái chiều. Điều quan trọng là chúng tôi muốn tưởng thưởng cho sự mạo hiểm. Chúng tôi muốn những cuốn sách mang đậm tính nhân văn nhưng cũng có nhiều thể nghiệm về mặt hình thức.” Beard nói thêm: “Những cuốn tiểu thuyết này trải dài từ hài hước đến khó chịu, từ kì lạ đến đáng sợ, từ gây sốc mạnh mẽ đến tinh tế và đầy cuốn hút... Đây là văn chương ở đỉnh cao nhất. Có rất nhiều điều để thưởng thức trong từng tác phẩm, từ những khoảnh khắc thư giãn tuyệt vời đến đoạn văn hay đến mức khiến người ta phải chết mê chết mệt. Nhưng đồng thời cũng có rất nhiều điều ở đây có thể thay đổi cách chúng ta nhìn nhận thế giới, làm chúng ta ngạc nhiên và thách thức những điều ta vốn chắc chắn.”
7 tác phẩm góp mặt vào danh sách dài nhưng không lọt vào danh sách rút gọn sau cùng gồm The Shadow of the Object của Chloe Aridjis, Switzy của Emma Cline, Helen of Nowhere của Makenna Goodman, The Renovation của Kenan Orhan, The Palm House của Gwendoline Riley, All Them Dogs của Djamel White và The Vivisectors của Missouri Williams. Trong đó việc Switzy của Cline không góp mặt là điều khá bất ngờ, nhất là khi cuốn sách kể về một người đàn ông mắc bệnh Alzheimer tìm kiếm sự an tử ở Thụy Sĩ này đã nhận được nhiều lời khen ngợi trong những tuần gần đây. Khi được hỏi liệu việc loại bỏ cuốn tiểu thuyết có gây bất đồng giữa các giám khảo hay không, Beard cho biết: “Đã có những cuộc thảo luận và tranh cãi về tất cả tác phẩm. Nhưng thay vì nghĩ nên loại cuốn nào, chúng tôi lại hướng ngược lại, thống nhất nên đưa những cuốn nào vào”. Lockwood ngoài ra cũng lưu ý về sự tồn tại của “chu kì cường điệu”, và nói thêm “nhiều cuốn sách ban đầu có thể khiến ta bất ngờ, nhưng sau khi đã trải qua ‘giai đoạn bong bóng’, ta sẽ không nói về chúng như trước được nữa... Đôi khi những cuốn được đề cử là vì chúng vừa mới đạt đến thời điểm nổi bật của mình”.
Được lựa chọn từ 163 tác phẩm, danh sách đề cử giải Booker tôn vinh những tác phẩm hư cấu dài xuất sắc nhất của các nhà văn thuộc mọi quốc tịch, được viết bằng tiếng Anh, xuất bản tại Vương quốc Anh và hoặc Ireland trong khoảng thời gian từ ngày 1/10/2025 đến ngày 30/9/2026. Người chiến thắng sau cùng sẽ được công bố vào ngày 9/11 tới với phần thưởng 50.000 bảng Anh cùng chiếc cúp mang tên Iris được đặt theo tên người chiến thắng năm 1978 Iris Murdoch.
NGÔ THUẬN PHÁT dịch từ The Booker Prize