Trong dòng chảy của âm nhạc cách mạng Việt Nam, có những ca khúc không chỉ sống trong một giai đoạn lịch sử mà còn trở thành ký ức tinh thần của nhiều thế hệ. “Gửi em ở cuối sông Hồng”, thơ Dương Soái, nhạc Thuận Yến, là một tác phẩm như thế. Ra đời trong những năm tháng bảo vệ biên giới phía Bắc của Tổ quốc, bài hát không chỉ kể một câu chuyện tình yêu đôi lứa mà còn khắc họa vẻ đẹp của chủ nghĩa yêu nước, của sự hy sinh thầm lặng và niềm tin vào ngày mai hòa bình. Với chiều sâu tư tưởng cùng ngôn ngữ âm nhạc giàu chất trữ tình, tác phẩm đã trở thành một trong những ca khúc tiêu biểu viết về người lính Việt Nam thời kỳ sau năm 1975
Tôi đã có những chuyến đi công tác dài ngày tại tỉnh Lào Cai và nhiều chuyến đi công tác tại các xã ven biển phía nam của tỉnh, cảm xúc ký ức về sông Hồng vẫn vẹn nguyên như lời bài hát “Gửi em ở cuối sông Hồng” về tình yêu lứa đôi, tình yêu Tổ quốc và con người Việt Nam vẫn vẹn nguyên như dòng sông Hồng vẫn chảy theo mạch nguồn hào khí dân tộc Việt Nam hướng ra biển lớn. Ca khúc “Gửi em ở cuối sông Hồng” của nhạc sĩ Thuận Yến từ khi ra đời đã quá quen thuộc với nhiều người.
“Anh ở biên cương
Nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt
Ở trên anh mùa này con nước
Lắng phù sa in bóng đôi bờ
Anh ở biên cương
Biết rằng em năm ngóng tháng chờ
Cứ chiều chiều ra sông mà gánh nước
Nên ngày ngày cùng bạn bè trên chốt
Anh lại xuống sông Hồng
Cho thỏa lòng em mong…”
Mở đầu bài hát ca từ đã mang âm hưởng, trữ tình hết sức tha thiết, dịu dàng, viết về tình thủy chung, son sắc của người lính phải vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ nơi biên cương ngày đêm chắc tay súng canh giữ từng tấc đất thân yêu của Tổ quốc với cô gái chân chất đồng quê, nết na hiền hậu ở tận cuối sông Hồng. Tuy họ sống xa cách nhau trong cồn cào, da diết nỗi nhớ nhung luôn đặt tình yêu lớn với đất nước, với Tổ quốc lên trên tình cảm đôi lứa của mình, tràn đầy sự cảm thông, chia sẻ. Cảm ơn nhà thơ Dương Soái, tác giả bài thơ “Gửi em ở cuối sông Hồng” cũng như nhạc sĩ nổi tiếng tài hoa Thuận Yến đã tặng cho cuộc sống bản nhạc hay đến nao lòng!
Nhạc sĩ Thuận Yến có kể rằng: những lời thơ mộc mạc, trữ tình của Dương Soái bật lên khi ông đang là phóng viên Đài Phát thanh tỉnh Hoàng Liên Sơn ra vùng biên để chuyển tải thông tin chiến tranh biên giới phía Bắc vào tháng 2-1979. Lúc ấy có nhiều chiến sĩ bị thương phải cõng cáng về tuyến sau. Biết có nhà báo, các chiến sĩ quân đội tranh thủ viết thư gửi về cho người thân. Xem qua địa chỉ ghi trên bì thư, Dương Soái thấy người nhận của họ đều ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, chủ yếu là tỉnh Hưng Yên, nơi sông Hồng tuôn ra biển lớn. Nỗi tràn trề xúc động ấy đã giúp Dương Soái bật lên những lời thơ. Năm 1980, nhạc sĩ Thuận Yến đọc bài thơ này đăng trên báo Văn nghệ chứ chưa hề quen biết tác giả, liền phổ nhạc và lần đầu tiên phát trên Đài tiếng nói Việt Nam đã có nhiều thính giả yêu cầu phát lại trong các chương trình ca nhạc.
Một khúc sông Hồng tại bến phà Yên Lệnh cũ thuộc phường Phố Hiến. Ảnh: Bùi Thanh Bình
Điều trước tiên làm nên sức sống lâu bền của “Gửi em ở cuối sông Hồng” là sự kết hợp hài hòa giữa tình yêu cá nhân và tình yêu Tổ quốc. Trong bài hát, hình tượng người lính hiện lên không phải như một biểu tượng anh hùng khô cứng mà là một con người rất đỗi bình dị, biết nhớ thương, biết khát vọng hạnh phúc. Anh gửi nỗi nhớ của mình theo dòng sông Hồng về nơi người con gái đang đợi. Dòng sông vì thế không chỉ là không gian địa lý mà còn trở thành biểu tượng kết nối hậu phương với tiền tuyến, kết nối tình yêu riêng với nghĩa vụ thiêng liêng đối với đất nước.
“Em ở phương xa
Nghe đài báo gió mùa Đông Bắc
Em thương anh nơi chiến hào gặp rét
Mà em thương anh
Chiều nay đang đứng gác, lo canh giữ đất trời
Áo ấm có lạng không?
Hỡi anh yêu, người chiến sĩ biên thùy…”
Đây chính là nét đặc sắc của ca khúc. Nếu trong nhiều bài hát cách mạng trước đó, hình tượng người lính thường được khắc họa với khí thế hào hùng, quyết chiến quyết thắng, thì ở “Gửi em ở cuối sông Hồng”, chất trữ tình được đặt lên hàng đầu. Người chiến sĩ vẫn kiên cường nơi biên cương, nhưng phía sau ý chí ấy là một trái tim giàu yêu thương. Chính điều đó làm cho hình tượng người lính trở nên gần gũi, chân thực và giàu sức lay động.
Một giá trị nổi bật khác của tác phẩm là hình tượng sông Hồng. Trong văn hóa Việt Nam, sông Hồng là dòng sông của lịch sử, của văn minh lúa nước, của cội nguồn dân tộc. Khi xuất hiện trong bài hát, dòng sông vừa mang ý nghĩa hiện thực, vừa mang ý nghĩa biểu tượng. Đó là con đường chuyển tải tình cảm, là chứng nhân của những cuộc chia ly và đoàn tụ, đồng thời là biểu tượng cho sức sống bền bỉ của dân tộc Việt Nam. Hình ảnh “cuối sông Hồng” gợi một không gian rộng lớn, nơi dòng chảy của thiên nhiên hòa quyện với dòng chảy của lịch sử và tình người.
Về phương diện nghệ thuật, ca khúc thể hiện rõ tài năng của nhạc sĩ Thuận Yến trong việc phổ thơ. Ông không chỉ giữ được vẻ đẹp của ngôn ngữ thi ca mà còn mở rộng không gian cảm xúc bằng giai điệu giàu chất tự sự. Âm nhạc phát triển mềm mại, tha thiết nhưng không bi lụy; sâu lắng mà vẫn toát lên khí phách của người lính. Những câu nhạc dài, giàu tính ngân nga tạo cảm giác như dòng sông đang miên man chảy, mang theo nỗi nhớ từ đầu nguồn đến cuối nguồn.
Tiết tấu của bài hát tương đối chậm, phù hợp với mạch cảm xúc lắng đọng. Giai điệu có nhiều quãng đi liền, ít sử dụng các bước nhảy lớn, giúp người nghe cảm nhận rõ sự thủ thỉ, tâm tình. Tuy nhiên, ở những đoạn cao trào, âm vực được mở rộng để biểu hiện niềm tin, ý chí và khát vọng hòa bình. Chính sự đối lập hài hòa giữa chất tự sự và chất sử thi đã tạo nên sức hấp dẫn nghệ thuật đặc biệt của tác phẩm.
“Anh ở biên cương
Sương lạnh giá, biết mùa đông tới
Nơi quê hương em bước vào vụ mới
Rằng anh thương em
Đồng quê chưa cấy hết
Tay em ngập dưới bùn
Lúa cấy thẳng hàng không?
Hỡi em yêu ở cuối sông Hồng…”
Một thành công nữa là khả năng xây dựng hình tượng người phụ nữ qua điểm nhìn của người lính. Người con gái trong bài hát không xuất hiện trực tiếp nhiều, nhưng lại hiện diện đậm nét trong nỗi nhớ và niềm tin. Đó là hình ảnh của hậu phương, của mái ấm, của tương lai mà người lính luôn hướng về. Tình yêu ấy không làm giảm ý chí chiến đấu mà ngược lại trở thành nguồn sức mạnh tinh thần để người chiến sĩ vượt qua gian khổ. Quan niệm này phản ánh một giá trị nhân văn sâu sắc: con người chiến đấu vì hòa bình, vì hạnh phúc, vì những điều bình dị nhất của cuộc sống.
Nhìn từ góc độ mỹ học, “Gửi em ở cuối sông Hồng” là sự kết hợp hài hòa giữa chất hiện thực và chất lãng mạn. Hiện thực chiến tranh được phản ánh không bằng tiếng súng hay khói lửa mà qua nỗi nhớ, sự chờ đợi và khoảng cách không gian. Chính cách thể hiện ấy làm giảm tính khốc liệt của chiến tranh nhưng lại tăng sức ám ảnh về những mất mát và hy sinh. Đồng thời, chất lãng mạn giúp tác phẩm vượt lên giới hạn của một bài hát thời chiến để trở thành bản tình ca về lòng chung thủy và niềm tin.
Cồn Vành xã Hưng Phú (điểm cuối sông Hồng địa phận tỉnh Hưng Yên ra biển). Ảnh: Bùi Thanh Bình
Trải qua nhiều thập niên, ca khúc vẫn được đông đảo công chúng yêu mến bởi những giá trị bền vững. Trong bối cảnh hôm nay, khi đất nước hòa bình và phát triển, bài hát vẫn nhắc nhở các thế hệ trẻ về sự hy sinh của những người đã bảo vệ từng tấc đất biên cương. Đồng thời, tác phẩm khẳng định rằng lòng yêu nước không chỉ được thể hiện bằng những hành động lớn lao mà còn bắt nguồn từ tình yêu gia đình, tình yêu quê hương và khát vọng sống trong hòa bình.
Về mặt lý luận phê bình, “Gửi em ở cuối sông Hồng” là minh chứng tiêu biểu cho sự đổi mới của âm nhạc cách mạng Việt Nam sau năm 1975. Tác phẩm đã chuyển trọng tâm từ việc khắc họa tập thể anh hùng sang khám phá chiều sâu đời sống nội tâm của con người. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy nghệ thuật, phản ánh xu hướng nhân văn hóa hình tượng người lính và mở rộng biên độ biểu đạt của âm nhạc cách mạng. Bài hát vì vậy vừa mang giá trị lịch sử, vừa có ý nghĩa thẩm mỹ lâu dài.
Có thể khẳng định rằng, “Gửi em ở cuối sông Hồng” không chỉ là một ca khúc nổi tiếng mà còn là một tác phẩm nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật sâu sắc. Với sự hòa quyện giữa thơ và nhạc, giữa tình yêu và trách nhiệm, giữa chất trữ tình và chất sử thi, bài hát đã góp phần làm giàu thêm kho tàng âm nhạc Việt Nam hiện đại. Giá trị lớn nhất của tác phẩm nằm ở khả năng đánh thức trong mỗi người nghe niềm tự hào dân tộc, lòng biết ơn những người đã hy sinh vì Tổ quốc và niềm tin vào sức mạnh của tình yêu, của hòa bình. Chính vì vậy, dù thời gian có trôi qua, giai điệu tha thiết của “Gửi em ở cuối sông Hồng” vẫn sẽ tiếp tục vang lên như một biểu tượng đẹp của âm nhạc Việt Nam, gắn kết quá khứ với hiện tại và truyền cảm hứng cho các thế hệ mai sau.
BÙI THANH BÌNH