Khoa học nhân văn là lối thoát giữa thời đại AI

Với Jeanette Winterson, nhân loại đang ở bước ngoặt vô cùng quan trọng, và dù các tập đoàn công nghệ lớn hiện đang “thống trị”, thế nhưng việc ta muốn sống thế nào vẫn đang phụ thuộc vào bản thân ta.

Nhà văn Jeanette Winterson.

“Tôi là người kể chuyện chuyên nghiệp,” Jeanette Winterson đã viết như thế trong trang đầu tiên của cuốn 12 Bytes xuất bản vào năm 2021, gồm một loạt bài luận độc đáo và đầy suy tư, trong đó bà xem xét trí tuệ nhân tạo có thể thay đổi mọi thứ về cuộc sống của chúng ta thế nào. “Và tôi cũng biết mọi thứ ta làm đều là hư cấu cho đến khi chúng trở thành sự thật: từ giấc mơ bay lượn, du hành vũ trụ, được nói chuyện với ai đó lập tức cho đến xuyên không - thời gian, trường sinh bất tử cũng như kết thúc luôn kiếp luân hồi”. Qua đó có thể thấy bà đã suy nghĩ về tương lai xa từ rất lâu rồi. Thậm chí trước tác phẩm đó, trong The Stone Gods phát hành vào năm 2007, Winterson đã tưởng tượng ra một thế giới hậu thảm họa khí hậu với những con người và robot không bao giờ già đi, trong khi ở Frankisstein: A Love Story, bà càng đẩy mạnh thử nghiệm khi xen kẽ mùa hè mà Mary Shelley viết tuyệt tác kinh điển Frankenstein với chuyến du hành của một bác sĩ chuyển giới dịch chuyển giữa nhà đông lạnh sinh học hiện đại và robot được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo.

Tháng trước, bà có chuyến thăm đến với Trung Quốc, nơi tác phẩm đầu tay Cam không phải loại quả duy nhất bán được hơn 1 triệu bản trong 6 năm qua. Nữ nhà văn cho biết có hơn 200.000 người chủ yếu là phụ nữ đã đến nghe nói chuyện, và đây là một trải nghiệm vô cùng ý nghĩa với bản thân mình. Khi được hỏi bản thân nghĩ đâu là lí do khiến cuốn sách trở nên nổi tiếng như thế tại thị trường tỉ dân, bà phỏng đoán trong một thế giới với những giờ làm việc dài và sự bấp bênh do trí tuệ nhân tạo tạo ra, câu chuyện hư cấu về sự thoát khỏi tuổi thơ bị giam cầm của mình đã cho phép độc giả tưởng tượng một tương lai khác cho chính bản thân. Từ tác phẩm đầu tay này, trong suốt sự nghiệp, bà đã viết 13 cuốn sách dành cho người trưởng thành, cũng như sách phi hư cấu, truyện ngắn, sách thiếu nhi và kịch bản phim. Bà bật mí mình đang thuyết phục công ti sản xuất Goalhanger thực hiện một chuỗi podcast mang tên The Rest is Human, nơi “tôi ngồi bên chiếc bàn gỗ đơn giản trong nhà để bàn luận về việc chúng ta giữ lại được gì cho chính mình trong cuộc chạy đua đến tương lai để trở thành phiên bản bản thân mong muốn”.

Nói thêm về điều này, bà cho biết cho đến trước Cách mạng Công nghiệp, sự thay đổi chủ yếu xoay quanh “Mẹ Thiên nhiên và quá trình máy hóa chậm rãi”, nhưng sau đó con người “can thiệp mạnh mẽ. Và đó là thời điểm quyết định”. Với bà, AI cũng như máy tính 70 năm trước, là “bước nhảy vọt về mặt tiến hóa. Tuy nhiên sự hiểu biết nhất định về bản chất con người mà biểu hiện là cảm xúc, trí tưởng tượng, hàng thế kỉ nghiên cứu về bản thân và những việc chúng ta đã làm… phải là yếu tố trung tâm quyết định mọi việc diễn ra tốt đẹp hay là tồi tệ”. Với quan điểm này, bà thường bày tỏ sự lạc quan đáng kinh ngạc khi tin chúng ta đang ở một thời điểm để đưa ra lựa chọn quan trọng, phản ánh sự lựa chọn mà chúng ta đã có trong cuộc Cách mạng Công nghiệp hay cụ thể là “Chúng ta rồi sẽ xây dựng tương lai như thế nào đây?”.

Trong nhiều tác phẩm, Jeanette Winterson đã tiên tri về nhân loại trong tương lai gần.

Theo Winterson, vấn đề của nhân loại hiện nay không phải AI, mà nằm trong chính chúng ta: “Không có một thế giới phản địa đàng nào là không thể tránh khỏi. Nếu mọi thứ đi sai hướng, thì đó là do áp đặt tư duy lỗi thời lên thực tại hoàn toàn mới này”. Cụ thể hơn, theo bà, “quan niệm điên rồ của thế kỉ 19 cho rằng công việc vô nghĩa, vô tận tốt cho tâm hồn vốn được thiết kế để giữ mọi người ở đúng vị trí của mình. Tương tự như thế, hầu hết những gì chúng ta lo sợ về AI đều bắt nguồn từ những lựa chọn chính trị và kinh tế mà những người nắm giữ vận mệnh đưa ra, giống như cách họ đã làm trong cuộc Cách mạng Công nghiệp.” Tuy vậy bà không lạc quan một cách mù quáng vì biết rằng “Chúng ta đang trên đà phá hỏng cơ hội thay đổi một cách căn bản mối quan hệ với công việc” - nhưng đó là vì “những người làm chủ đang sử dụng các mô hình lỗi thời, không còn phù hợp với thời đại nữa”.

Khi cuộc phỏng vấn này diễn ra, Winterson đang đọc cuốn The Rise and Fall of the Artificial State (Sự trỗi dậy và sụp đổ của Nhà nước Nhân tạo) do Jill Lepore chấp bút. Theo đó bà đã nhắc lại luận điểm của tác giả này, rằng chúng ta đang sống trong “các cuốn sách khoa học viễn tưởng mà những cá thể thống trị thế giới đã từng đọc qua lúc 13 tuổi”. Bà bổ sung thêm: “Điều đáng nói là ta không đọc chúng như lời cảnh báo về cách bảo tồn những điều tốt đẹp, mà lại thưởng thức như những cẩm nang mang tính hướng dẫn. Điều đó thực sự đáng sợ!”. Một điều bà nhận ra là khả năng siêu việt nhờ công nghệ này dường như xuất hiện cùng với nhu cầu về niềm tin vào công nghệ, vào tương lai nó tạo ra, vào những người đang xây dựng tương lai đó cũng như vào những dự đoán của nó về cả thiên đường lí tưởng cùng những sắc thái đến từ địa ngục.

Vậy thì giải pháp cho hiện thực đó đang nằm ở đâu? Theo Winterson, đó là cứu vãn các ngành khoa học nhân văn, bởi chúng có thể cho ta biết về nguồn gốc cũng như bản sắc của từng cá nhân - điều mà hiện nay cũng đang bị đe dọa. Trên thực tế, một giáo sư nói với tạp chí New Yorkers gần đây rằng “Một lượng lớn sinh viên sẽ tốt nghiệp đại học và trở thành lực lượng lao động mà về cơ bản là hoàn toàn mù chữ vì quá lạm dụng AI ở bậc đại học”. Từ “mù chữ” ấy có thể được hiểu theo cả nghĩa đen cũng như nghĩa bóng, khi thiếu hẳn kiến ​​thức về văn hóa của chính mình chứ đừng nói đến thuộc về người khác. Một báo cáo từ MIT cũng cho rằng thế hệ trẻ có nguy cơ “đầu hàng về mặt nhận thức”.

Từ điều đó, theo Winterson, một phương pháp khác cũng cần cân nhắc đó là cải thiện quy trình giảng dạy theo hướng đọc, phản biện cũng như thực hành viết luận để trình bày những phản biện của mình. Bà giải thích việc phải sắp xếp những trực giác thành một bài luận giúp ta khám phá mình đang nghĩ gì, nghĩ như thế nào cũng như thấu hiểu quan điểm của những người khác. Bà nói thêm: “Có lẽ tôi đang gây tranh cãi ở đây, nhưng tôi thực sự nghĩ giáo dục đại học cần một sự tái cấu trúc từ trên xuống dưới, nhưng tôi không nghĩ rằng nó khả thi hay mang lại hiệu quả ở giai đoạn hiện tại, bởi vấn đề là chúng ta có một đời sống thực sự không biết giáo dục dùng để làm gì!?”

Do đó theo bà điều cần thiết nhất là suy nghĩ về “những gì thuộc về chúng ta mà máy móc không thể làm được một cách lớn hơn, tốt hơn, nhanh hơn và mạnh mẽ hơn. Khi ấy thì giáo dục đại học thực sự phát huy tác dụng. Từ đó, ‘một nền giáo dục nhân văn’ là điều vô cùng thiết yếu. Chúng ta phải đặt con người ở vị trí trung tâm bằng cách thay đổi phương pháp giáo dục từ buổi ban đầu, khi đề cao sự sáng tạo, vui chơi, giải quyết vấn đề cũng như tư duy (vì tư duy rất thú vị), nghệ thuật (vì con người vốn có khả năng sáng tạo)”. Bà khẳng định: “Hãy chỉ cho tôi một đứa trẻ không muốn nghe kể chuyện, nhảy múa, vẽ tranh hay không muốn có bạn bè tưởng tượng. Điều này không cần áp đặt và cũng không cần phải là chủ nghĩa tinh hoa thì mới sở hữu. Đó là con người về tận bản chất!” Với bà, không cần làm gì sâu xa, chỉ cần một giờ mỗi tuần cũng sẽ tạo ra sự khác biệt. “Hãy hỏi các em nghĩ gì về thế giới, rằng tại sao các em lại nghĩ như vậy? Điều này chẳng tốn kém mấy, mà chỉ phụ thuộc vào ý chí thôi.” Từ đó bà đề nghị nên dạy toán, nghệ thuật và khoa học ít nhất là đến trình độ đại cương trong các trường học. “Tất nhiên vẫn cần những môn chuyên ngành bởi ta vẫn cần bác sĩ hay nhà khoa học, nhưng căn bản nhất thì thế hệ mới phải là ‘những người toàn diện’. Nghịch lí là con người sinh ra với bộ não lớn, thế nhưng hầu hết chúng ta không tận dụng nó.”

Bà nhấn mạnh: “Nghệ thuật luôn là một cuộc đấu tranh giàu trí tưởng tượng và cảm xúc với thực tại. Nó mang đến khả năng tư duy khác biệt và sự sẵn sàng thay đổi hiểu biết về bản thân. Nó giúp ta khôn ngoan hơn, biết suy ngẫm và sợ hãi hơn. Các nghệ sĩ tạo ra cái gì đó từ hư không mỗi ngày.” Với bà, điều tồi tệ nhất “có thể xảy ra”, nhưng “sự vĩ đại của kết quả tốt đẹp cũng có xác suất tương tự. Đây là cơ hội lớn và có lẽ là cơ hội cuối cùng của chúng ta. Có thể hi vọng vẫn chưa quá muộn”.

NGÔ THUẬN PHÁT dịch theo The Guardian