Lời hiệu triệu quốc gia để những người con đã hi sinh cho Tổ quốc được trở về nhà

Hơn bốn tháng kể từ ngày Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được phát động, hàng chục nghìn hài cốt liệt sĩ đã được lấy mẫu để xác định danh tính, hàng nghìn hài cốt liệt sĩ khác đã được tìm thấy và quy tập. Đằng sau mỗi liệt sĩ là một gia đình trên khắp đất nước, biết bao người mẹ, người vợ, người con vẫn đau đáu một câu hỏi “Bao giờ con/chồng/anh/em tôi được trở về?”

Trong khi đó thì tại Tổng đài của Chiến dịch đóng tại Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội, số 165 Xã Đàn, hàng nghìn cuộc gọi vẫn liên tiếp gọi đến các tổng đài viên, phòng tiếp công dân mỗi ngày cũng tiếp đón cả trăm lượt khách là thân nhân liệt sĩ, cựu chiến binh, nhân chứng đến thông tin về liệt sĩ và phần mộ. Giữa bối cảnh hối hả ấy cuộc trò chuyện của tôi với Đại tá, nhà báo Trịnh Tùng Lâm, Thành viên Tổ giúp việc trực tiếp cho Phó Thủ tướng, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia 515, Tổ phó thường trực Tổ Truyền thông chuyên trách của Chiến dịch, Phó Giám đốc Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội đã diễn ra với những câu chuyện tưởng như không bao giờ khép lại.

Đại tá, nhà báo Trịnh Tùng Lâm

Suốt cuộc trò chuyện, Đại tá Trịnh Tùng Lâm vẫn đau đáu về những gì Chiến dịch đã làm và còn có thể làm, về những người tham gia, trong đó có chị, đã dốc toàn bộ tâm lực, trí lực cho công việc này. Đôi lúc, chị dừng lại rất lâu, không phải để tìm câu chữ, mà để nén cảm xúc trong cuộc trò chuyện kéo dài gần bốn tiếng đồng hồ.

MỘT QUYẾT ĐỊNH TỪ NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU

- Thưa Đại tá, nhà báo Trịnh Tùng Lâm, là một trong những thành viên trong Tổ giúp việc trực tiếp cho Phó Thủ tướng, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia 515, chắc hẳn chị nắm được Chiến dịch đã bắt đầu như thế nào…

+ Tôi phải nói điều này với tất cả sự chân thành và lòng biết ơn, đó là Chiến dịch này sẽ không thể có được nếu không có một quyết định đầy nhân văn và quyết liệt của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Chúng tôi, những người được tham gia lĩnh vực này mấy chục năm qua, hiểu rất rõ giới hạn của mình. Chúng tôi có thể viết bài, có thể làm những tập phim tài liệu, có thể đi thực địa tất cả các chiến trường để làm phóng sự,… nhưng chúng tôi không thể liên thông được dữ liệu giữa các ban, bộ, ngành trong nước và bạn bè quốc tế.

- Chị cảm nhận thế nào về quyết định ấy?

+ Tôi cảm nhận đó không phải một quyết định hành chính khô khan, mà như tiếng lòng của một người trong cuộc. Ở mỗi chỉ đạo lớn, nhỏ, chúng tôi đều nhận ra cội nguồn của lòng biết ơn và cách ứng xử đầy nghĩa tình đối với những người con đã hi sinh vì Tổ quốc. Với những người được trực tiếp tham gia Chiến dịch như chúng tôi, sự quan tâm đó đã tiếp thêm sức mạnh, niềm tin, động lực để tất cả dốc toàn tâm toàn lực cho nhiệm vụ này.

Ngay chiều 13/8 vừa rồi, tại Văn phòng Chính phủ, đồng chí Phạm Thị Thanh Trà - Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia 515 chia sẻ trước hội nghị rằng đồng chí chỉ là người truyền đạt lại, mà truyền đạt cũng chưa thể nói hết được sự thôi thúc, giục giã từng ngày, từng giờ của đồng chí Tổng Bí thư dành cho Chiến dịch. Đây là việc quan trọng nhất trong những việc quan trọng, đặc biệt nhất trong những việc đặc biệt, khó khăn là đương nhiên, không ai được lấy khó khăn ra để trình bày... Tôi làm truyền hình ba mươi lăm năm nay, và với tôi, đây là chiến dịch mang ý nghĩa thiêng liêng, đặc biệt nhất.

- Còn khâu điều hành trực tiếp thì sao thưa chị?

+ Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã giao cho đồng chí Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban chỉ đạo 515), trực tiếp điều hành Chiến dịch. Có lẽ sự vào cuộc và chỉ đạo quyết liệt, sát sao, hiệu quả, đúng người, đúng việc của nữ Phó Thủ tướng giàu lòng trắc ẩn và đầy ắp tình yêu thương đã khơi dậy được tinh thần, trách nhiệm của mỗi người dân Việt Nam đồng hành cùng chiến dịch này. Chỉ trong một thời gian ngắn, các đầu mối được gắn kết chặt chẽ với nhau: các chuyên gia trong nước, các chuyên gia nước ngoài, các nhà khoa học, các doanh nghiệp công nghệ, các cơ quan báo chí, các tổ chức quốc tế…

Đồng chí Phó Thủ tướng trực tiếp chỉ đạo các hội thảo cấp quốc gia, lắng nghe ý kiến các chuyên gia, đánh giá từng hồ sơ trận đánh, đưa ra những quyết sách mang tính quyết định, chiến lược lâu dài... Có một câu trong chỉ đạo mà cả Tổ giúp việc chúng tôi lấy làm phương châm, kim chỉ nam làm việc: khó ở đâu thì gỡ ở đấy, vừa đi vừa xếp hàng, không chờ đợi, và luôn luôn sẵn sàng thay đổi các phương án tác chiến cho từng hồ sơ, từng mục tiêu cụ thể.

- Chiến dịch mang tên 500 ngày đêm với những mục tiêu rất cụ thể. Chị có thể cho một hình dung về quy mô của những phần việc đang diễn ra…

+ Chiến dịch có năm nội dung lớn, tôi xin nêu đủ, bởi vì đây là căn cứ để đánh giá tất cả những gì chúng ta đang làm. Một là tìm kiếm, quy tập được khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ. Hai là hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đối với các mộ chưa xác định được thông tin trong các nghĩa trang liệt sĩ và các hài cốt liệt sĩ tìm kiếm, quy tập được. Ba là giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Bốn là xây dựng, hoàn thiện và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin, phục vụ đối sánh xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Năm là đẩy mạnh, hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật liệu nổ phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ; tập trung tại các địa bàn trọng điểm, vùng lõi như Tuyên Quang, khu vực Vị Xuyên, tỉnh Lào Cai, tỉnh Lạng Sơn và các khu vực có thông tin về mộ liệt sĩ.

Đại tá Trịnh Tùng Lâm và kiến trúc sư, chuyên gia Nguyễn Xuân Thắng (người đã tìm thấy khu vực có hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng) tại địa bàn Tây Ninh, nơi được Tổ giúp việc cho Phó Thủ tướng tập trung để tiến hành phân tích, xử lí dữ liệu hồ sơ và tiến hành dò tìm, khai quật nhiều mộ tập thể trên địa bàn.

TOÀN QUÂN VÀO CUỘC VÀ NHỮNG CON SỐ BIẾT NÓI

- Trong Chiến dịch này, Bộ Quốc phòng vừa là cơ quan thường trực của Ban Chỉ đạo quốc gia, vừa là lực lượng nòng cốt trên tất cả các mục tiêu đặt ra. Là người theo sát Chiến dịch cùng Tổ truyền thông từng ngày, từng giờ, chị thấy các lực lượng trong toàn quân đã vào cuộc như thế nào…

+ Trước hết là chỉ đạo ở cấp cao nhất của các đồng chí lãnh đạo Bộ Quốc phòng. Các đồng chí: Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, Tổng Tham mưu trưởng QĐND Việt Nam đã trực tiếp chỉ đạo quyết liệt, sát sao, đồng bộ trên từng lĩnh vực. Tôi muốn nhấn mạnh hai chữ trực tiếp, và nếu cần thực hiện nhiệm vụ ở bất kì khâu nào, khó khăn đến đâu, đều nhận được sự ưu tiên và quan tâm nhất bằng tất cả các nguồn lực hiện có của Bộ Quốc phòng.

Cục Chính sách - Xã hội thuộc Tổng cục Chính trị đảm nhiệm vai trò Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia 515, tức là đầu mối tham mưu, tổng hợp cho toàn bộ Chiến dịch. Bộ Quốc phòng đã giao chỉ tiêu cụ thể cho từng quân khu, từng đơn vị trong toàn quân, kiện toàn các đội quy tập hiện có và bổ sung lực lượng mới.

Mỗi mục tiêu của Chiến dịch chúng ta đều có các lực lượng của Quân đội tham gia. Từ rà phá bom mìn mở đường đến tìm kiếm quy tập, từ lấy mẫu sinh phẩm đến xây kho lưu giữ, từ nghiên cứu hồ sơ đến xây dựng dữ liệu và từ truyền thông cho Chiến dịch đến kết nối với nhân dân, nhân chứng, bạn bè quốc tế... Đó là một chuỗi khép kín và Bộ Quốc phòng có mặt ở tất cả các mắt xích quan trọng này.

- Trong các cánh quân của Chiến dịch, công tác rà phá bom mìn, vật nổ luôn tiềm ẩn rất nhiều rủi ro và đang được tiến hành rất thận trọng nhưng cũng phải rất khẩn trương. Những hoạt động ấy có cho chị cảm nhận không khí làm việc tại thực địa?

+ Đây là khâu mở đường, bởi không rà phá bom mìn, vật nổ thì không ai được phép đặt chân vào thực địa.

Hiện toàn quân có 360 đội rà phá bom mìn, vật nổ với hơn 5000 cán bộ, chiến sĩ công binh. Đến nay đã làm sạch được hơn 8.000 héc ta trên tổng số hơn 20.000 héc ta, riêng vùng lõi Vị Xuyên thuộc Tuyên Quang đạt gần 80 phần trăm.

Ở Vị Xuyên, mật độ vật nổ còn sót lại thuộc loại cao nhất cả nước. Có những sườn núi mà bộ đội phải rà từng mét vuông, mỗi ngày tiến được vài chục mét, dưới nắng, dưới mưa, trên đá tai mèo... Các lực lượng công binh làm việc với ý thức và trách nhiệm rất cao rằng dưới lớp đất kia là các chú, các bác là đồng đội đi trước của mình.

- Tiếp đến là lực lượng trực tiếp tìm kiếm, quy tập…

+ Toàn quân hiện có 32 đội tìm kiếm, quy tập với hơn 1.500 cán bộ, chiến sĩ, làm nhiệm vụ cả trong nước, ở Lào và ở Campuchia. Có đơn vị mỗi năm chỉ về phép được ít ngày. Ngay ngày 13/8 vừa qua, khi cuộc họp đang diễn ra ở Hà Nội thì tại Quảng Trị, Đội quy tập 584 đã lên đường thực hiện nhiệm vụ mùa khô 2026 - 2027 trên đất bạn Lào.

Nhờ những bước chân ấy mà tính đến ngày 13/8/2026, Chiến dịch đã tìm kiếm, quy tập được 1.715 hài cốt liệt sĩ, đạt 24,5% chỉ tiêu. Cùng với đó là 13 mộ liệt sĩ tập thể đã được phát hiện, quy tập.

- Việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ và lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân các liệt sĩ thành lập ngân hàng dữ liệu gen, làm nhiệm vụ đối sánh để trả lại tên cho các liệt sĩ đã được tiến hành như thế nào?

+ Đây là khối lượng công việc khổng lồ, rất khó khăn đang được giao cho Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Y tế, Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam cùng các địa phương và các tập đoàn lớn cùng đảm nhiệm.

Đến nay các lực lượng đã lấy mẫu sinh phẩm của các liệt sĩ hơn 100.000 mộ liệt sĩ, trong đó khoảng hơn 70 phần trăm số mộ đủ điều kiện lấy mẫu. Còn hơn 32.000 ngôi mộ không đủ điều kiện giám định ADN đã nói lên tất cả về sự khắc nghiệt của thời gian. Nếu chậm trễ ngày nào thì con đường trở về nhà của các liệt sĩ sẽ càng hẹp lại.

- Vậy mẫu ADN của các liệt sĩ rồi sẽ được bảo quản, lưu trữ ra sao thưa chị?

+ Mỗi mẫu sinh phẩm là phần còn lại của một con người, mà cũng là cơ hội cuối cùng để tìm ra danh tính. Chỉ cần bảo quản không đúng tiêu chuẩn thì cơ hội tìm lại tên cho các liệt sĩ sẽ mất đi vĩnh viễn. Cho nên Nhà tiếp nhận, bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ được xác định là hạ tầng cốt lõi của Chiến dịch, và đang được triển khai theo cơ chế công trình xây dựng khẩn cấp. Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật là đơn vị quản lí, điều hành xây dựng, phối hợp chặt chẽ với Cục Quân y giám sát tiến độ thi công công trình này. Dự kiến hoàn thành trong quý II năm 2027, để vận hành chính thức ngay trước ngày 27/7/2027, đúng thời điểm tổng kết Chiến dịch và kỉ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Đây cũng sẽ là nơi hương khói cho các liệt sĩ ở cấp quốc gia.

- Còn khâu nghiên cứu hồ sơ và xây dựng dữ liệu, thưa chị? Đây có lẽ là phần việc thầm lặng nhất…

+ Thầm lặng nhất nhưng đây lại là phần việc quyết định nhất và khó khăn nhất. Việc nghiên cứu hồ sơ trận đánh cần có đội ngũ các chuyên gia am hiểu chuyên sâu và đây cũng là khâu đặc biệt quan trọng để bước sang nhịp 2 của Chiến dịch.

Theo chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia, các cơ quan chức năng của Bộ Quốc phòng và Tổ giúp việc cho Phó Thủ tướng đang đẩy nhanh việc phân tích, giải mã thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ đã thu thập được, chồng xếp bản đồ quân sự với không ảnh, nhất là đối với các trận đánh và chiến dịch lớn, để sớm khoanh vùng những khu vực có khả năng có mộ liệt sĩ tập thể.

Về dữ liệu, Bộ Quốc phòng chủ trì xây dựng cơ sở dữ liệu hồ sơ liệt sĩ, chỉ đạo Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội Viettel phát triển hệ thống phần mềm quản lí các dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, mục tiêu cơ bản hoàn thành trong năm 2026.

- Còn ở cấp quân khu và địa phương mọi việc cũng đang rất khẩn trương?

+ Đây chính là nội dung được nhấn mạnh nhất tại cuộc họp ngày 13/8 vừa qua. Theo đó, không thể để mọi việc dồn ở cấp Trung ương. Ban Chỉ đạo quốc gia chỉ đạo ở tầm chiến lược; còn từng quân khu, từng tỉnh, thành phố phải chủ động đưa ra phương án tác chiến của mình. Vai trò của các quân khu trên địa bàn từng diễn ra các trận đánh lớn là hết sức quan trọng, cũng như vai trò của Bộ Chỉ huy Quân sự từng tỉnh, bởi đó là đầu mối đứng chân trên địa bàn, hiểu địa hình, hiểu nhân chứng, hiểu lịch sử vùng đất đó hơn ai hết.

Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, Quân khu 7 và Ban Chỉ đạo 515 UBND Thành phố Hồ Chí Minh là hình mẫu điển hình của chiến dịch này. Tại Công viên Lê Thị Riêng, đến giữa tháng 8 đã tìm thấy hơn bốn trăm hài cốt liệt sĩ, tất cả đều được làm việc thận trọng, tỉ mỉ, kĩ lưỡng, ghi chép hồ sơ và nhật kí quy tập chi tiết. Đội K74 đang làm việc suốt ngày đêm để hoàn thành công tác tìm kiếm, quy tập tại đây trước tháng 11 năm nay.

Quân khu 2 vừa tổ chức hội nghị làm việc với các nhân chứng để xác định các mộ tập thể tại Mặt trận Vị Xuyên. Tổ Giúp việc cho Phó Thủ tướng cũng đã đề xuất mỗi quân khu, mỗi địa phương trọng điểm cần có một tổ nghiên cứu riêng, giúp Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đưa ra những tham mưu, đề xuất. Nói cách khác, mỗi nơi cần một tổ giúp việc chuyên trách thu nhỏ.

Rãnh mộ tập thể các liệt sĩ vừa được khai quật tại Công viên Lê Thị Riêng.

TỔNG ĐÀI CỦA CHIẾN DỊCH - ĐIỂM TỰA CỦA NIỀM TIN

- Có thể thấy rằng, trong những ngày qua, trên các phương tiện truyền thông đại chúng, người dân mong ngóng từng ngày những chuyển động của Chiến dịch tại Công viên Lê Thị Riêng, mặt trận Vị Xuyên,… ngay cả trên mạng xã hội cũng thu hút đông đảo sự quan tâm. Mỗi lần có thêm một người lính được tìm thấy dưới những tầng đất, hay tìm ra thân nhân, người quen trong những di ảnh, mọi người lại thở phào nhẹ nhõm. Họ truyền nhau thông tin, hỏi bất cứ ai có manh mối,… trên tinh thần cả nước vào cuộc. Chiến dịch lần này dường như có một bước đột phá, đột phá trong cả tâm thức xã hội. Chị có cảm nhận thấy như vậy?

+ Thông qua truyền thông, Chiến dịch này đã tác động đến nhận thức của toàn xã hội. Việc tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không còn là việc của riêng các gia đình liệt sĩ và các cấp, các ngành liên quan nữa, mà đây là việc của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân cùng chung tay góp sức. Tất cả các gia đình liệt sĩ đều có quyền hỏi: con tôi đâu, chồng tôi đâu, bố tôi đâu, anh em tôi đâu? Hơn nửa thế kỉ trước, các gia đình đã trao con mình cho Tổ quốc, bằng xương bằng thịt, khoẻ mạnh, đẹp đẽ, đầy tinh thần yêu nước. Bây giờ các anh đã hi sinh, thì câu hỏi các anh đang nằm ở đâu là câu hỏi hoàn toàn chính đáng và chúng ta, những người đang sống cần phải trả lời.

- Được biết một tổng đài đã được thiết lập cùng một phòng tiếp thân nhân liệt sĩ và nhân chứng đến cung cấp thông tin tại Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội. Đầu mối này đã hoạt động như thế nào trong những ngày qua thưa chị?

+ Tôi kể bạn nghe về Tổng đài.

Tổng đài lên sóng ngày 15/6/2026, trước đó nửa tháng toàn bộ nhân viên trực đã được tập huấn rất kĩ. Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội Viettel phối hợp với Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội vận hành hai đường dây nóng, tổng đài 18008022 miễn phí trong nước và 0965001222 nhận cuộc gọi quốc tế, hoạt động 24/7 kể cả ngày lễ và ngày nghỉ.

Khi nhận nhiệm vụ này, nói thật là chúng tôi cũng có một chút lo lắng. Nhưng khi đi vào vận hành thì Tổng đài của Chiến dịch và nơi tiếp nhận hồ sơ của thân nhân các liệt sĩ, nhân chứng,… đang hoạt động rất hiệu quả.

Từ ngày 15/6 đến nay, Tổng đài đã tiếp nhận gần 50.000 cuộc gọi. Trong đó có hơn 13.000 cuộc gọi của thân nhân liệt sĩ có nhu cầu tìm kiếm phần mộ; gần 2.000 cuộc gọi của cựu chiến binh và nhân dân cung cấp thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ, qua đó thu nhận được khoảng 500 nguồn tin về mộ liệt sĩ; 2.500 cuộc gọi đề nghị hướng dẫn thủ tục lấy mẫu sinh phẩm, xét nghiệm ADN thân nhân; và hơn 10.000 cuộc gọi đề nghị tư vấn về chính sách người có công, chính sách liên quan đến mộ liệt sĩ, thủ tục tìm kiếm cùng các nội dung khác.

Ngày cao điểm là ngày 27/7 vừa qua, với 110 nhân viên trực và gần 4.000 cuộc gọi. Bên cạnh Tổng đài, Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội đã tiếp nhận hơn 6.000 hồ sơ giấy do thân nhân liệt sĩ gửi đến. Qua Zalo và Zalo OA, Chiến dịch cũng đã tiếp nhận gần 1.000 thông tin. Nhóm Chiến dịch 500 ngày đêm trên nền tảng số hiện có 16.500 thành viên với 3.499 bài viết, hơn 1,1 triệu lượt hiển thị.

Và mỗi ngày, phòng tiếp thân nhân tại 165 Xã Đàn đón hàng trăm lượt thân nhân, cựu chiến binh, nhân chứng đến tận nơi. Người dân mang đến những thứ họ đã giữ gìn suốt mấy chục năm, từ sổ tay, nhật kí, ảnh, thư, bi đông có khắc tên…

- Mỗi người mang đến Tổng đài một câu chuyện riêng nhưng tất cả đều có khát khao chung là tìm những người thân yêu để được đón họ trở về nhà… Nhưng để đáp ứng tâm nguyện ấy có vẻ còn nhiều việc chúng ta phải làm…

+ Rất nhiều câu chuyện trên mọi miền đất nước đến với chúng tôi, có những gia đình mà hồ sơ liệt sĩ bị sai một chữ trong tên, sai một chữ trong tên đệm. Chỉ một chữ thôi, mà cả gia đình đi tìm mấy chục năm không thấy. Có gia đình đã đến đúng nghĩa trang, đứng đúng trước phần mộ, mà vẫn không được nhận người thân của mình vì tấm bia ghi sai thông tin liệt sĩ.

- Quy trình xử lí thông tin gửi đến Tổng đài diễn ra như thế nào?

+ Chúng tôi xác định rõ: Tổ truyền thông chuyên trách không phải chỉ là nơi nhận cuộc gọi. Quy trình là tiếp nhận, phân loại, số hoá, tổng hợp, chuẩn hoá rồi chuyển đến đúng cơ quan chức năng. Việc nào thuộc thẩm quyền Sở Nội vụ các tỉnh thì hướng dẫn thân nhân đến Sở Nội vụ. Việc nào liên quan đến nơi hi sinh, đến đơn vị thì chuyển Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh. Việc lấy mẫu sinh phẩm thân nhân thì đến công an xã, phường nơi gần nhất. Việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ thì thuộc Quân đội, phối hợp với Sở Nội vụ các tỉnh.

Ban Chỉ đạo đã chỉ đạo hình thành một quy trình khép kín: tiếp nhận, phân loại, xác minh, khảo sát, quy tập, phản hồi kết quả. Bảo đảm mọi nguồn tin có giá trị đều được theo dõi đến cùng, và tuyệt đối không được rơi vào im lặng.

- Đã có những kết quả cụ thể nào từ Tổng đài chưa thưa chị?

+ Có, và đây là điều làm anh chị em chúng tôi như được tiếp thêm sức mạnh. Từ thông tin tiếp nhận qua Tổng đài, chúng tôi đã phối hợp với Bộ Chỉ huy Quân sự Đà Nẵng xử lí tin tại Hang Đá Sập và tìm được 9 hài cốt liệt sĩ. Cũng tại Đà Nẵng, từ hồ sơ Câu Lâu đã tìm được 3 liệt sĩ. Hiện đang chuẩn bị khai quật một mộ tập thể tại Lào Cai với khoảng 12 liệt sĩ. Bên cạnh đó, đã có nhiều trường hợp gia đình tìm được phần mộ người thân nhờ thông tin do Tổng đài chuyển đến.

Khoảng 500 nguồn tin về mộ liệt sĩ mà Tổ truyền thông chuyên trách đã tiếp nhận được, chúng tôi vẫn gọi đây là vàng thô. Người cung cấp là ai? Là chính những đồng đội đã trực tiếp chôn cất các liệt sĩ. Là những người mà trong vườn nhà họ có liệt sĩ đang nằm. Là những nhân chứng còn giữ được trong trí nhớ một chi tiết nào đó. Vàng thô ấy phải được bộ phận chuyên môn sàng lọc, làm sạch, rồi mới gửi về các Bộ Chỉ huy Quân sự các tỉnh thành, địa phương.

Có một câu tôi nghe rất nhiều lần, từ thân nhân, từ cựu chiến binh, và cả từ đồng nghiệp: có lẽ Tổng đài này nên có từ mấy chục năm trước. Tôi nghĩ câu ấy vừa là một lời khen, vừa là một lời trách. Bởi vì suốt mấy chục năm, thông tin trong nhân dân là có, kỉ vật trong nhân dân là có, trí nhớ của các cựu chiến binh là có… chúng ta không ngừng đi tìm các liệt sĩ trên khắp mọi miền đất nước. Chiến dịch lần này là cơn sóng trào dâng mạnh mẽ để kết nối, giục giã và như là một điểm tựa cuối cùng của thân nhân các gia đình liệt sĩ, những đồng đội, nhân dân cả nước sau cả một đời cạn kiệt sức lực đi tìm…

GIAI ĐOẠN MỚI VÀ LỜI KÊU GỌI TỪ CHIẾN DỊCH

- Từ sự đồng lòng góp sức của cả dân tộc, Chiến dịch đang thực sự có mặt trong từng câu chuyện, từng sự quan tâm của mỗi gia đình. 500 ngày đêm chỉ còn gần hai phần ba chặng đường khi Chiến dịch đang bước vào giai đoạn tăng tốc với những yêu cầu mới, rất cần sự góp sức của mọi người. Chị có thể cho biết giai đoạn tiếp theo sẽ tập trung vào những điểm gì?

+ Bốn tháng đầu, nhiệm vụ quan trọng nhất chúng tôi truyền thông để cả nước biết có một Chiến dịch, biết vì sao phải có Chiến dịch, và cùng vào cuộc. Nhiệm vụ ấy đã hoàn thành. Nhưng giá trị lớn hơn của hơn bốn tháng vừa qua là chúng ta đã nhận diện được các điểm nghẽn. Điểm nghẽn lớn nhất bấy lâu nay là thông tin, nay thì thông tin đã về qua Tổng đài. Điểm nghẽn cũ được tháo thì lập tức lộ ra điểm nghẽn mới: xử lí ngần ấy thông tin bằng cách nào, ai đủ trình độ để phân tích.

Cho nên giai đoạn tiếp theo là giai đoạn nghiên cứu hồ sơ. Mục tiêu chuyên môn là tiếp cận và hoàn thiện hồ sơ khoảng 250 trận đánh lớn trong nước, tận dụng tối đa công nghệ và các nguồn thông tin hiện có. Song song với đó là khẩn trương xây dựng, làm giàu cơ sở dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ và nghĩa trang liệt sĩ. Chúng tôi không làm dàn trải mà đi từng bước, mỗi đợt vài chục hồ sơ. Ngay trong tháng 8 này, Tổ giúp việc chuyển 33 bộ hồ sơ về các địa phương, với các bước bàn giao rất cụ thể, rõ người rõ việc.

Cơ sở dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ phải sớm hoàn thành với yêu cầu bảo đảm đúng, đủ, sạch và sống. Ngân hàng dữ liệu về liệt sĩ phấn đấu vận hành đồng bộ từ Trung ương đến địa phương trong tháng 9.

- Thế còn Tổ truyền thông sẽ đi cùng giai đoạn nghiên cứu hồ sơ ấy như thế nào thưa chị?

+ Bằng một cách làm mà chúng tôi gọi là truyền thông đích. Nghĩa là chúng tôi không tuyên truyền chung chung nữa. Mỗi bộ hồ sơ trận đánh sau khi hoàn thiện sẽ được đẩy lên các phương tiện thông tin đại chúng trong nước và quốc tế, nhắm đúng một trận đánh, đúng một khoảng thời gian, đúng một khu vực địa hình, để tìm nhân chứng, tìm những người từng tham gia. Cùng với hồ sơ là một thông điệp thật rõ: chúng tôi đang cần gì và thông tin xin gửi về đâu.

Chuyên môn và truyền thông trong Chiến dịch này là một, không thể tách rời. Hồ sơ đi đến đâu, truyền thông sát cánh đến đó. Kí ức chiến tranh không mất đi, kí ức chỉ nằm im và chỉ thức dậy khi có người gọi đúng tên. Và có một yêu cầu từ Trưởng ban chỉ đạo Quốc gia: không được để không khí lắng xuống sau ngày 27/7.

- Chị vừa nói giai đoạn này cần những con người có trình độ chuyên sâu, mà theo tôi hiểu thì đội ngũ hiện còn đang thiếu rất nhiều…

+ Đúng, và tôi xin được nói rõ thêm, chúng tôi đang rất cần những người có thể tham gia nghiên cứu hồ sơ trận đánh. Cụ thể là những người am hiểu kĩ chiến thuật, đọc được hồ sơ trận đánh, biết đối chiếu, đối ứng, lật lại bản đồ, lật lại tư liệu trong nước và quốc tế. Những người am hiểu lịch sử. Những người giỏi tiếng Anh, biết sử dụng công nghệ, biết dùng trí tuệ nhân tạo như một công cụ. Một hồ sơ trận đánh hoàn chỉnh phải trả lời được: trận đánh tên gì, diễn ra khi nào, đơn vị nào tham gia, bao nhiêu người, hi sinh bao nhiêu, hi sinh ở đâu, đã được chôn cất thế nào, và bây giờ phải đi tìm ra sao… Để trả lời ngần ấy câu hỏi, cần đến bản đồ tác chiến, hồ sơ lưu trữ, kí ức nhân chứng, kỉ vật. Rất nhiều lĩnh vực cùng lúc.

Nhưng trước tất cả những điều đó, người tham gia phải có tâm, có tình, có trách nhiệm và có lòng biết ơn. Và phải có thời gian, đây là điều rất thật. Bởi vì đi vào công việc này không ai mong cầu gì cả. Hiện đã có những chuyên gia sát cánh cùng Ban Chỉ đạo nhưng chúng ta cần thêm rất nhiều những con người như vậy nữa, cần một đội ngũ chuyên gia nối dài…

- Còn nguồn tư liệu ở nước ngoài? Nhiều tài liệu trong các kho lưu trữ rất quý giá nhưng chúng không tự nhiên mà lộ diện. Vấn đề này đã được hoá giải như thế nào?

+ Đấy là một trong những nội dung rất khó. Nguồn thông tin từ nước ngoài hiện vẫn hạn chế, phân tán, phụ thuộc nhiều vào sự hợp tác tự nguyện của các cá nhân, tổ chức riêng lẻ. Chúng ta chưa tiếp cận được một cách hệ thống kho tư liệu của Cơ quan Lưu trữ và Quản lí Hồ sơ Quốc gia Hoa Kì (NARA) gồm 75.000 cuộn phim trinh sát với khoảng một nghìn ảnh mỗi cuộn, hàng nghìn video quay thực địa, hàng nghìn bức ảnh tư liệu và 35.000 bộ hồ sơ văn bản với khoảng một nghìn hai trăm trang mỗi bộ.

Về việc này, Bộ Quốc phòng được giao thiết lập kênh khai thác dữ liệu chính thức với cơ quan lưu trữ phía Hoa Kì; Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia 515 chủ trì, phối hợp với Tổ truyền thông chuyên trách và Tổ giúp việc trực tiếp về chuyên môn xây dựng kế hoạch triển khai.

Tôi cũng muốn nói một điều rất đáng trân trọng. Có những cựu binh Hoa Kì, chính là những người năm xưa đã trực tiếp chôn cất các liệt sĩ Việt Nam, nay đang giúp chúng ta rà soát tư liệu tại NARA.

- Gắn bó, đồng hành với các chương trình tìm kiếm thông tin, các hoạt động tri ân liệt sĩ đã lâu, nay lại được đóng góp công sức, được tận hiến cho một Chiến dịch lớn như thế này, chị có thể chia sẻ tâm trạng của mình lúc này?

+ Hạnh phúc. Tôi dùng đúng từ đó: hạnh phúc. Một Chiến dịch với sự quan tâm từ đồng chí lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước, đến đồng chí Phó Thủ tướng trực tiếp điều hành, đến Bộ Quốc phòng, các bộ, ngành, các nhà khoa học, các đơn vị sản xuất kinh doanh, và sự chung tay của người dân trên khắp cả nước. Cảm giác được sát cánh bên nhau trong Chiến dịch đặc biệt này là niềm hạnh phúc khó miêu tả thành lời.

- Để khép lại cuộc trò chuyện này, thưa Đại tá Trịnh Tùng Lâm, chị muốn nói điều gì với những người mẹ, những gia đình liệt sĩ đang từng ngày chờ đợi?

+ Nhân dân Việt Nam đời đời ghi nhớ công ơn các anh hùng liệt sĩ. Máu xương của các anh đã hoà vào đất mẹ, hồn thiêng của các anh đã thành hồn thiêng sông núi, tạc nên tượng đài bất tử. Các anh mãi mãi ở trong vòng tay yêu thương của Tổ quốc. Chiến dịch đã chạm đến nơi sâu thẳm nhất trong mỗi người dân Việt Nam, bằng những câu chuyện về những con người anh hùng không tiếc máu xương, về tình yêu, về nỗi chờ đợi thuỷ chung và khắc khoải suốt mấy chục năm qua. Để rồi mỗi người trong chúng ta đều thấy mình cần sống xứng đáng hơn với sự hi sinh đó.

- Cảm ơn những chia sẻ của chị! Chúc chị cùng những đồng đội đang tham gia Chiến dịch có đủ thể lực và trí lực để hoàn thành nhiệm vụ cao cả này, để rồi sẽ có thêm nhiều người lính ngã xuống trong chiến tranh được trở về nhà.

Vĩ thanh

Chúng tôi tạm dừng buổi trò chuyện với những điều tuôn chảy tưởng như không dứt, với cả những điều Đại tá, nhà báo Trịnh Tùng Lâm muốn nói mà chưa kịp nói. Sau đó, chúng tôi xuống phòng Tổng đài, nơi các tổng đài viên vẫn đeo tai nghe, gõ phím liên tục, và phòng tiếp thân nhân, nơi vẫn còn vài người nán lại, trên tay là tấm hồ sơ nhuốm màu năm tháng. Chưa từng có một chiến dịch nào giữa thời bình diễn ra rộng khắp và quy mô đến vậy, sự vào cuộc của các Bộ, Ban, ngành từ trung ương đến địa phương đã kích hoạt sự đồng lòng của cả nước. Và linh hồn các liệt sĩ bằng một cách nào đó như tiếp thêm sức mạnh cho những người đang dồn hết sức, hết lòng cho chiến dịch này.

HOÀNG THU OANH thực hiện