Kể từ khi thực dân Pháp xâm lược, dân tộc ta liên tục phải chiến đấu với các đế quốc sừng sỏ được trang bị nhiều loại vũ khí tối tân để giành độc lập tự do, thống nhất Tổ quốc; sau đó tiếp tục là cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, bảo vệ biên giới Tây Nam… Trong những cuộc chiến đấu ấy, rất nhiều người con ưu tú của dân tộc đã ngã xuống trên khắp mọi miền của Tổ quốc. Hơn 50 năm sau khi cuộc chiến cuối cùng kết thúc, dù Quân đội thường xuyên tổ chức các đoàn tìm kiếm, quy tập nhưng vẫn còn hàng chục vạn liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính. Đó là điều mà đã là người dân Việt Nam, ai cũng luôn đau đáu trong lòng… và đó là lí do “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” được Chính phủ phát động, trong đó đặc biệt đẩy mạnh, hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật liệu nổ phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ; tập trung tại các địa bàn trọng điểm, vùng lõi như tại tỉnh Tuyên Quang (Vị Xuyên), tỉnh Lào Cai (thuộc địa bàn Quân khu 2) tỉnh Lạng Sơn… thiết thực hướng tới Kỉ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027). Trong tháng 7 - tháng của sự tri ân và tưởng nhớ những con người đã hi sinh xương máu vì Tổ quốc, các nhà văn Văn nghệ Quân đội có cuộc trò chuyện với Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái, Phó Chính ủy Quân khu 2 về quá trình thực hiện Chiến dịch nói trên trên địa bàn đơn vị đảm nhiệm.
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái tri ân liệt sĩ tại Nghĩa trang Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai.
PV: Thưa đồng chí Thiếu tướng, Quân khu 2 là địa bàn gắn với nhiều chiến trường ác liệt trong các cuộc kháng chiến. Điều gì khiến “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” lần này mang ý nghĩa đặc biệt?
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái: Quân khu 2 có vị trí chiến lược về quốc phòng và an ninh, là cửa ngõ phía Tây Bắc của Tổ quốc; trải qua các thời kì chiến tranh, là địa bàn diễn ra nhiều chiến dịch, trận đánh ác liệt. Từ Chiến thắng Sông Lô, Chiến dịch Biên giới, Chiến dịch Tây Bắc và đặc biệt là Chiến dịch Điện Biên Phủ trong kháng chiến chống thực dân Pháp; đến cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước với nhiệm vụ bảo vệ hậu phương chiến lược miền Bắc; làm nhiệm vụ quốc tế trên địa bàn 6 tỉnh Bắc Lào qua các chiến dịch như: Nậm Thà, Nậm Bạc, Cánh Đồng Chum... Và đặc biệt là cuộc Chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc (1979-1989) với Mặt trận Vị Xuyên, Chiến dịch MB84 cùng hàng trăm trận đánh giành giật và giữ từng tấc đất tại các điểm cao 1509, 772, 685, 468, 233... Cùng với những chiến công vang dội, là những mất mát, hi sinh vô cùng lớn với số lượng không nhỏ liệt sĩ còn chưa tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính trên địa bàn Quân khu.
Bên cạnh đó, với đặc điểm địa hình rừng núi, cư dân thưa thớt, phần lớn các khu vực có thông tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ đều nằm ở vùng núi cao, rừng sâu, địa hình hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn; nhiều nơi trước đây là chiến trường, nay đã bị rừng che phủ hoặc đã trở thành khu đô thị, khu công nghiệp, bị thay đổi do tác động của thiên tai, bão lũ... làm ảnh hưởng không nhỏ đến công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Khó khăn càng lớn hơn khi thời gian ngày càng lùi xa, nhiều nhân chứng lịch sử tuổi đã cao, trí nhớ không còn minh mẫn; hồ sơ, tài liệu ở một số nơi còn thiếu hoặc chưa thống nhất; nhiều đơn vị đã giải thể, sáp nhập hoặc thay đổi phiên hiệu nên việc đối chiếu, xác minh thông tin gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, với trách nhiệm, tình cảm và đạo lí “Uống nước nhớ nguồn”, chúng tôi xác định, dù có khó khăn đến đâu cũng phải nỗ lực với tinh thần trách nhiệm cao nhất, bởi mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy thể hiện sự tri ân sâu sắc của Đảng, Nhà nước, Quân đội và Nhân dân đối với những người đã hi sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và nghĩa vụ quốc tế cao cả, đồng thời góp phần xoa dịu nỗi đau của thân nhân gia đình các liệt sĩ. Nhiều năm qua, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Quân khu vẫn được tiến hành thường xuyên. Tuy nhiên, từ khi triển khai thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm”, chúng tôi nhận thấy đây là thời điểm cần tập trung cao nhất mọi nguồn lực để thực hiện quyết liệt hơn nữa nhiệm vụ thiêng liêng này. Với những người lính Quân khu 2, chúng tôi xác định, đây trước hết là Chiến dịch của sự tri ân, của nghĩa tình. Sự tri ân, nghĩa tình của cả dân tộc, của những người lính thế hệ sau đối với thế hệ đi trước đã ngã xuống. Đi tìm các anh không chỉ là thực hiện một nhiệm vụ được giao mà còn là trách nhiệm, là tình cảm và sự biết ơn đối với những người đã hi sinh để đất nước có được hòa bình hôm nay.
PV: Ngay sau khi phát động, Quân khu 2 đã triển khai Chiến dịch như thế nào?
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái: Chúng tôi xác định phải làm đồng bộ, bài bản và quyết liệt ngay từ đầu. Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Quân khu 2 đã quán triệt sâu sắc, triển khai thực hiện nghiêm túc các văn bản của cấp trên về thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm”; cụ thể hóa, đề ra nhiều chủ trương, biện pháp lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt và rất cụ thể. Chúng tôi ban hành Kế hoạch, triển khai thực hiện Chiến dịch, theo đúng tinh thần 6 rõ: “Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả”; các cơ quan, đơn vị theo chức năng, nhiệm vụ đã chủ động, tích cực triển khai, tổ chức thực hiện nghiêm túc. Kết quả từ khi triển khai thực hiện “Chiến dịch” đến nay, chúng tôi đã tổ chức tìm, đào trên diện tích gần 2.000ha; tìm kiếm, quy tập được 82 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 10 xác định được danh tính, 04 mộ tập thể.
Kết quả khai quật, lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN, sau khi tiến hành làm điểm tại Nghĩa trang xã Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai vào cuối tháng 5/2026; đến nay, các tỉnh đã triển khai đồng loạt đạt hơn 30%, trong đó tỉnh Lai Châu đã hoàn thành việc lấy mẫu; phấn đấu các tỉnh còn lại hoàn thành xong trước ngày 22/12/2026.
Kết quả rà phá bom mìn, vật nổ, theo nhiệm vụ của Dự án thành phần số 2: Tổng diện tích rà phá 11.740ha; (năm 2026 là 7.160ha tại Tuyên Quang và Lào Cai; năm 2027 là 4.580ha tại Điện Biên, Lai Châu). Bộ Tư lệnh Quân khu 2 đã chỉ đạo và quyết tâm hoàn thành 11.740ha trong năm 2026 để phục vụ thực hiện nhiệm vụ “Chiến dịch 500 ngày đêm”.
PV: Nói đến vấn đề tìm kiếm và quy tập liệt sĩ, không thể không nhắc đến vai trò của cấp ủy, chính quyền, nhân dân địa phương, các cựu chiến binh đã từng chiến đấu trên địa bàn Quân khu. Đồng chí có thể chia sẻ việc thu thập thông tin trong hành trình kiếm tìm dấu vết, nơi an nghỉ của các liệt sĩ?
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái: Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hậu quả của nó vẫn còn đó. Trên địa bàn Quân khu 2 hiện vẫn còn rất nhiều liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính. Riêng tại Điện Biên vẫn còn hàng nghìn liệt sĩ chưa xác định được thông tin, xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân: Trong chiến tranh, điều kiện chiến đấu vô cùng khó khăn dẫn đến có những chiến sĩ khi hi sinh chưa có đầy đủ hồ sơ. Có người được đồng đội chôn cất ngay trên chiến trường. Có những khu vực địa hình đã thay đổi hoàn toàn sau hàng chục năm. Có những nơi thiên tai làm biến dạng địa hình, như trận lũ quét năm 2007 tại Điện Biên đã cuốn trôi nhiều phần mộ… Vì thế, để xác định thông tin liệt sĩ, vai trò của cấp ủy, chính quyền, nhân dân địa phương và các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử là vô cùng quan trọng.
Trong “Chiến dịch 500 ngày đêm” này, vai trò của các cấp ủy, chính quyền địa phương đó là trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo, phối hợp rà soát hồ sơ, quản lí địa bàn, tổ chức tuyên truyền, vận động nhân dân và huy động các nguồn lực phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị đã tạo điều kiện thuận lợi để tiếp nhận, xác minh và xử lí các nguồn thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ.
Các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và nhân dân chính là những “kho tư liệu sống” vô cùng quý giá. Rất nhiều thông tin mà hồ sơ, tài liệu không còn lưu giữ được vẫn còn trong kí ức của những người đã từng chiến đấu hoặc sinh sống trên địa bàn, vì thế đây là một trong những nguồn thông tin rất quan trọng. Để có thể khai thác một cách triệt để, sâu rộng và hiệu quả, ngay từ đầu Chiến dịch, chúng tôi đã triển khai một chiến dịch truyền thông để nắm về thông tin liệt sĩ, mộ liệt sĩ với nhiều hình thức đa dạng, đặc biệt đã phát hành “Thư ngỏ” về việc cung cấp thông tin phục vụ tìm kiếm quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ gửi Hội cựu chiến binh các cấp, Ban liên lạc các đơn vị, mặt trận, đồng chí, đồng đội, thân nhân gia đình liệt sĩ, cựu quân nhân, người tham gia kháng chiến, chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, toàn thể nhân dân, các cơ quan trong và ngoài Quân đội tha thiết kêu gọi cung cấp thông tin về các liệt sĩ hi sinh trên địa bàn sau đó đăng tải trên các phương tiện truyền thông đại chúng, các trang cá nhân, hội nhóm của các mạng xã hội để lan tỏa…
Từ khi triển khai thực hiện Chiến dịch đến nay, với nhiều hình thức, biện pháp tuyên truyền, cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo Quân khu 2 và các tỉnh đã tiếp nhận được hàng trăm thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ. Điều đó khẳng định Chiến dịch đã tạo được sự lan tỏa sâu rộng trong toàn xã hội. Có nhiều nguồn thông tin được tiếp nhận trực tiếp từ các cựu chiến binh kể lại thời gian, địa điểm diễn ra các trận đánh, góp phần quan trọng vào công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Có nhiều câu chuyện rất cảm động, thể hiện quyết tâm đi tìm đồng đội. Có những cựu chiến binh nửa đêm vừa gọi điện đến chia sẻ thông tin, sáng hôm sau đã bắt xe lên tận nơi để dẫn những người trong đội quy tập đến vị trí theo trí nhớ. Nhiều trường hợp tuổi đã cao, sức rất yếu, bộ đội phải dìu các bác lên tận chốt. Có người vừa chỉ vừa nước mắt lưng tròng, không nói nên lời. Có người sau mấy chục năm chiến đấu mới quay lại chiến trường cũ… Cựu chiến binh Ban liên lạc truyền thống Sư đoàn 355 Hà Văn Tín đã trực tiếp thông tin và dẫn đường đến vị trí chôn cất 2 liệt sĩ trên địa bàn xã Văn Bàn, tỉnh Lào Cai… Những hình ảnh ấy khiến chúng tôi hiểu rằng cuộc tìm kiếm này không chỉ là việc của Quân đội. Đó là mong mỏi chung của đồng đội, của nhân dân và của thân nhân liệt sĩ. Chiến dịch này là chiến dịch của nghĩa tình, của Bộ đội Cụ Hồ thế hệ hôm nay đi tìm Bộ đội Cụ Hồ hi sinh thế hệ ngày hôm qua - thế hệ cha anh mình. Có thể họ ở các đơn vị khác nhau, nhưng tất cả đều là những người lính đã chiến đấu và hi sinh vì độc lập dân tộc. Với mỗi hài cốt liệt sĩ vừa được tìm thấy giống như vừa tìm được người thân trong gia đình mình... Chính suy nghĩ ấy tạo nên quyết tâm rất lớn cho toàn bộ Chiến dịch.
PV: Đồng chí có thể cho biết những khó khăn lớn nhất hiện nay khi thực hiện Chiến dịch là gì?
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái: Như tôi đã nói ở trên, quá trình thực hiện Chiến dịch có rất nhiều khó khăn, đặc biệt là ở các địa bàn trọng điểm từng diễn ra những trận chiến rất ác liệt như Vị Xuyên, Hà Giang; một số khu vực ở Lào Cai và địa bàn nước Bạn Lào. Khó khăn lớn nhất đó là thông tin nhân chứng ngày càng ít. Nhiều cựu chiến binh tuổi đã cao. Có người trí nhớ không còn như trước. Có người đã mất… nên chúng tôi phải tìm kiếm tại thực địa là cơ bản. Mặt trận Vị Xuyên - Hà Tuyên nơi diễn ra nhiều trận chiến đấu ác liệt trong cuộc Chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc là địa bàn khó khăn nhất trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Ở địa bàn này, địa hình chủ yếu là núi đá hiểm trở, nhiều vực sâu, rừng rậm; trong khi bom mìn, vật nổ còn sót lại sau chiến tranh vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn. Hàng nghìn héc ta chúng tôi phải tổ chức tiến hành rà soát từng bước, từng mét vuông trận địa cũ. Bộ đội phải trực tiếp đặt chân đến từng vị trí nghi ngờ, từng hang đá, từng đoạn hào cũ, từng hố pháo cũ. Nhiều nơi đã được tìm kiếm trước đây nhưng nay vẫn phải làm lại với quyết tâm và phương pháp mới. Vì địa hình rất hiểm trở nên nhiều nơi máy móc không thể đưa vào, anh em phải hành quân bộ nhiều giờ mới có thể tiếp cận. Phải dùng máy cưa, dùng dụng cụ thủ công để mở đường, để khoan, cắt đá. Bên cạnh đó, mùa mưa ở vùng núi phía Bắc kéo dài. Đất đá sạt lở thường xuyên càng khiến cho quá trình tìm kiếm gặp khó khăn.
Một khó khăn khác là trong Cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, do nhiều nguyên nhân như pháo của địch thường xuyên dội xuống nhiều lần, nhiều đợt, những bãi mìn do cả ta và địch gài dày đặc và thời gian đã mấy chục năm nên hài cốt các anh không còn nguyên vẹn. Có những trường hợp anh em tìm kiếm cả ngày chỉ thu được vài chục mảnh di cốt rất nhỏ. Nhưng dù nhỏ đến đâu cũng phải thu gom cẩn thận. Không ai cho phép mình bỏ sót, đó là những xương cốt còn sót lại của đồng đội mình.
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái, Phó Chính ủy Quân khu và đồng chí Giàng Thị Dung, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Lào Cai di quan hài cốt liệt sĩ về nghĩa trang Bản Qua, xã Bát Xát, tỉnh Lào Cai.
PV: Trong quá trình triển khai Chiến dịch, thế hệ trẻ hôm nay tham gia và tiếp nhận giá trị lịch sử ấy như thế nào để việc tri ân liệt sĩ không chỉ dừng lại ở những hoạt động mang tính nghi lễ?
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái: Giá trị lớn nhất của Chiến dịch không chỉ là tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ mà còn góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp lí tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ. Thông qua Chiến dịch, nhiều đoàn viên, thanh niên, học sinh, sinh viên và cán bộ trẻ được trực tiếp tham gia các hoạt động tri ân như chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ, hành trình về nguồn, gặp gỡ cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử, tham gia các hoạt động tuyên truyền, số hóa thông tin về liệt sĩ và hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập. Những trải nghiệm thực tiễn đó giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn giá trị của hòa bình, độc lập, tự do và những hi sinh to lớn của các thế hệ cha anh.
Khi được chứng kiến tận mắt hành trình tìm kiếm từng hài cốt liệt sĩ, lắng nghe những câu chuyện từ chính các nhân chứng lịch sử và thân nhân liệt sĩ, sự tri ân không còn dừng lại ở những nghi lễ tưởng niệm mà được chuyển hóa thành nhận thức, tình cảm và trách nhiệm đối với Tổ quốc. Đó chính là động lực để thế hệ trẻ không ngừng học tập, rèn luyện, cống hiến, tiếp nối truyền thống vẻ vang của dân tộc.
Như lời cựu chiến binh Quách Minh Sơn từng nhắn gửi: “Tự do, hòa bình không phải dễ có được, bây giờ phải cố gắng mà giữ”. Đó không chỉ là lời nhắc nhở đối với thế hệ trẻ hôm nay mà còn là thông điệp có ý nghĩa lâu dài về trách nhiệm giữ gìn, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
PV: Điều gì khiến đồng chí xúc động nhất trong quá trình chỉ đạo Chiến dịch?
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái (im lặng vài giây trước khi trả lời): Có lẽ là những cuộc đoàn tụ. Khi một hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, đưa về nghĩa trang hoặc bàn giao cho gia đình, chúng tôi luôn chứng kiến rất nhiều cảm xúc. Có những người mẹ đã ngoài chín mươi tuổi. Có những người em cả đời đi tìm anh. Có những gia đình chờ đợi suốt năm mươi, sáu mươi năm. Nhiều người nói với chúng tôi rằng chỉ cần biết người thân nằm ở đâu là đã thanh thản rồi. Những lúc ấy anh em trong đoàn công tác ai cũng xúc động. Những giọt nước mắt của thân nhân liệt sĩ trong giây phút đoàn tụ là phần thưởng lớn nhất đối với lực lượng làm nhiệm vụ.
Điều khiến chúng tôi trăn trở nhất là vẫn còn nhiều liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Thời gian càng lùi xa, địa hình, địa vật thay đổi, nhân chứng ngày càng ít, trong khi nhiều hài cốt đã bị phân hủy nặng, gây rất nhiều khó khăn cho việc giám định ADN và xác định danh tính. Mỗi ngôi mộ còn mang dòng chữ “Liệt sĩ chưa biết thông tin” đều là nỗi day dứt, bởi phía sau đó vẫn còn những gia đình mòn mỏi chờ đợi.
Chính vì vậy, đối với mỗi cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, đây không chỉ là trách nhiệm được giao mà còn là mệnh lệnh từ trái tim. Chúng tôi sẽ tiếp tục nỗ lực với quyết tâm cao nhất để đưa được nhiều hơn nữa các anh hùng liệt sĩ trở về với đất mẹ, với gia đình và đồng đội.
PV: Nếu gửi một thông điệp tới thân nhân các liệt sĩ vẫn đang chờ đợi tin tức người thân, cũng như tới nhân dân trên địa bàn Quân khu 2, đồng chí muốn chia sẻ điều gì về quyết tâm của Lực lượng vũ trang Quân khu trong hành trình “trả lại tên cho các anh”?
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Thái: Trước hết, xin gửi tới thân nhân các anh hùng liệt sĩ lời tri ân và sự sẻ chia sâu sắc nhất; đặc biệt là thân nhân các liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính.
Với trách nhiệm và lòng biết ơn sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh và cán bộ, chiến sĩ Lực lượng vũ trang Quân khu 2 quyết tâm tiếp tục thực hiện tốt nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; không bỏ sót bất kì nguồn thông tin nào, không từ bỏ bất kì cơ hội nào có thể đưa các anh trở về với gia đình, quê hương và với chính tên tuổi của mình.
Chúng tôi cũng mong muốn các cấp, các ngành, các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và nhân dân tiếp tục đồng hành, cung cấp thông tin, chung tay cùng lực lượng chức năng thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng này. Mỗi thông tin, dù rất nhỏ, đều có thể mở ra thêm một hi vọng, giúp một liệt sĩ được trở về và một gia đình vơi đi nỗi mong chờ.
“Chiến dịch 500 ngày đêm” rồi sẽ khép lại theo kế hoạch nhưng hành trình tri ân với các Anh hùng liệt sĩ đã anh dũng hi sinh sẽ còn tiếp tục. Và phía sau mỗi cuộc tìm kiếm vẫn là tấm lòng của những người lính hôm nay đối với những người lính đã hóa thân vào đất nước.
PV: Xin cảm ơn đồng chí về cuộc trò chuyện!
VNQĐ