.VŨ CÔNG CHIẾN
Là một người lính có sáu năm quân ngũ trực tiếp cầm súng ở chiến trường, nên khi viết tôi thường thiên về chiến tranh và những người đồng đội của mình. Những câu chuyện, những nhân vật để chưng cất thành tiểu thuyết, tôi thường lấy ngay từ trong đơn vị mình ngày xưa. Tôi đã gặp, đã nhớ và chiêm nghiệm nhiều về tính cách của các đồng đội nên cũng có thuận lợi khi xây dựng nhân vật của mình.
Chiến công của những người lính nơi chiến trường đến từ nhiều nguyên nhân, nhiều tình huống khác nhau. Có những chiến công đến từ nhiệm vụ chung, theo kế hoạch tác chiến của đơn vị. Cũng có những chiến công bắt nguồn từ một sai lầm bột phát nào đó nhưng lại do người lính chủ động làm. Khi viết, tôi đặt tình đồng đội trên hết. Tôi đã chiến đấu nhiều năm cùng các đồng đội mình ở chiến trường và tôi trân trọng tất cả. Với tôi, tất cả những người lính nếu đã dám bước chân vào tới chiến trường dù chỉ một ngày, đã ra trận dù chỉ một lần thì đó cũng có thể coi là những hành động anh hùng.
Và tôi đã chọn chiến công của ba đồng đội tôi xuất phát từ một ý định đào ngũ. Tiểu thuyết Chuyện ba người lính do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành nhân dịp 80 năm Quốc khánh được tôi viết dựa trên tình huống truyện đó. Tôi muốn nhắn nhủ bạn đọc và những thế hệ sau rằng những người lính giải phóng luôn có bản chất tốt đẹp của thế hệ Hồ Chí Minh ngày đó và tình đồng đội của chúng tôi ở chiến trường rất thiêng liêng cao cả. Đừng vội nghĩ tất cả những người lính vì một lí do riêng nào đó mà đào ngũ đều là hèn nhát. Phải nhìn họ với tấm lòng thấu hiểu và vị tha.
Câu chuyện kể về nhóm ba người, tiểu đội trưởng Nhạn và hai người lính Tháo và Sáng. Mỗi người một hoàn cảnh xuất thân, nhiều khi lí do lên đường vào bộ đội, đi chiến đấu chỉ đơn giản là làm tròn nghĩa vụ trai thời loạn như Tháo, hay để giúp cho đứa em út có thể được chính quyền xã đồng ý cho đi học đại học như Sáng. Còn Nhạn vào bộ đội khi đã là công nhân lâm trường, kịp lấy vợ và chỉ được sống bên nhau có một tuần trước khi lên đường vào chiến trường. Nhưng vào tới chiến trường thì họ sống và chiến đấu cùng nhau trên tình đồng đội. Tất cả mọi riêng tư đều bỏ lại phía sau để làm nhiệm vụ. Người nào cũng sẵn sàng nhận khó khăn, thậm chí hi sinh thay người kia. Họ thương yêu và giúp đỡ nhau trong cuộc sống hàng ngày.
Ba người ba tính cách. Tôi đã xây dựng nhân vật từ rất nhiều nguyên mẫu trong đơn vị mình ghép lại để có điển hình. Tiểu đội trưởng Nhạn giàu kinh nghiệm, bao dung và có ý thức phấn đấu, có trách nhiệm trong mọi việc và luôn hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao. Tôi đã ghép tính cách của tận... ba tiểu đội trưởng trong đại đội tôi cho nhân vật này. Đầu tiên là lấy chuyện bị khai trừ Đảng của tiểu đội trưởng Khung, lí do chỉ vì trong bản khai lí lịch xin vào Đảng, anh ghi thành phần gia đình là “trung nông”, mà sau đó gửi thông tin thẩm tra về địa phương thì sổ gốc lại ghi nhà anh thuộc thành phần “trung nông lớp trên”. Công tác tốt và đang có chiến công nhưng như thế là gian dối với Đảng nên phải khai trừ. Khai trừ xong lại động viên phấn đấu tiếp để được kết nạp lại. Còn tiểu đội trưởng Ngữ cuối năm 1973 nhận thư nhà biết tin vợ bỏ theo trai, để lại đứa con ba tuổi cho ông bà nội, đang là người hay nói mà bỗng trở thành kẻ câm suốt mấy tháng. Tôi đã gán tất cả những tình tiết đó cho nhân vật tiểu đội trưởng Nhạn để thêm phần lí giải động cơ đào ngũ của anh, bên cạnh một lí do khác là bị đại đội phó Bạo, một cán bộ bảo thủ trù úm.
Nhân vật thứ hai là chiến sĩ Sáng, rất thân thiết và tình cảm với tiểu đội trưởng Nhạn. Sáng rất rành về rừng núi do trước khi nhập ngũ đã có hai năm làm nghề sơn tràng. Va chạm với xã hội sớm nên cũng rất thương đồng đội và chẳng nề hà giúp đỡ người khác. Bằng chứng là khi Nhạn muốn đào ngũ, Sáng đã không ngần ngại xin đi cùng để giúp bạn nếu chẳng may gặp bất trắc trên đường. Bất chấp chuyện ra tới miền Bắc có thể bị bắt, bị đưa vào đơn vị “thu dung”. Tôi cũng gán thêm cho Sáng hoàn cảnh của cậu Trung trong tiểu đội tôi. Cuối năm 1973 cũng nhận được thư nhà, Trung xem rồi khóc tu tu khi gia đình báo tin bị chính quyền xã cắt trợ cấp đi B (mỗi tháng 10 đồng theo chính sách khi đó) vì nghe ai đó phao tin cậu đã đầu hàng giặc. Tôi gán thế để thêm lí do gỡ bớt tội cho Sáng khi đào ngũ.
Còn nhân vật thứ ba, Tháo là đồng hương Hà Nội với tôi nhưng nhà ở ngoại thành. Nó rất ham học hỏi và cũng thuộc loại hiểu biết. Nhưng do hoàn cảnh gia đình nên thờ ơ với mọi chuyện ở đơn vị. Chỉ cần làm theo lệnh cấp trên, sống chết coi thường nhưng chẳng muốn có thành tích, chẳng cần ai khen. Nhưng tình đồng đội thì không thể chê. Nhân vật Tháo khi ở đại đội tôi vốn đã thế, có thế nào tôi viết vậy, chẳng cần thêm bớt cũng đủ. Đồng hương với nhau, nó đã cười khùng khục khi tôi được phong trung sĩ tiểu đội trưởng, trong khi nó vẫn binh nhất. Chính nó đã tự nguyện xin được đào ngũ cùng hai đồng đội khi phát hiện ra ý định bỏ trốn của họ. Bởi Tháo chẳng coi trọng chuyện gì ngoài tình đồng đội. Chính tôi khi ấy nghe Tháo nói về chuyện sẽ làm gì sau chiến tranh đã rất ngạc nhiên và khâm phục. Bởi vì Tháo không ước mơ được đi học để thành kĩ sư, bác sĩ hay được lái máy cày như trong một bài hát nào đấy, mà chỉ đơn giản: “Tao là nông dân khoác áo lính thì khi trở về lại làm người nông dân là đủ.”
Thế là ba người lính ấy bỏ trốn khỏi đơn vị trong một đêm mưa khi đơn vị nhận lệnh hành quân ra tuyến trước. Nhưng cuộc đào ngũ của họ đã không thành vì gặp một tình huống đặc biệt. Sau này khi Nhạn, Sáng và Tháo cùng trở về đơn vị, kể lại những chuyện xảy ra khiến họ không đi nữa đã làm anh em trong đơn vị rất cảm phục và trân trọng. Bởi họ không trở lại đơn vị một cách bình thường mà đã lập nên chiến công. Con người ta ở chiến trường sống chết có số và tôi tin có rất nhiều người ở sư đoàn bộ đã thoát chết hôm đó chính là nhờ có nhóm lính đào ngũ này không hẹn mà đi qua gần đó trên con đường chuồn ra Bắc.
Bởi sau một đêm luồn rừng, mờ sáng ba người lính tới gần khu vực đóng quân của sư đoàn bộ. Chỉ một chặng dài nữa thôi là họ đã có thể ra tới khu vực có đường giao liên. Nhưng rất bất ngờ, trong làn mưa bay lúc mờ mờ sáng, họ phát hiện ra một đại đội của địch đang luồn sâu vào hậu cứ của ta, hướng về sư đoàn bộ. Ba người lính đang đào ngũ đã quyết định rất nhanh, phải đánh địch dù không cân sức để giải nguy cho sư đoàn bộ, bởi họ không thể làm ngơ khi biết có những đồng đội đang gặp nguy hiểm.
Chỉ một ánh mắt, một câu nói của Nhạn, “Chúng mình là lính, gặp địch phải đánh”, ba người lính đã khẩn trương triển khai đội hình và bất ngờ nổ súng vào đội hình địch. Trận đánh không cân sức kéo dài hồi lâu, bắn hết hai băng đạn, họ bị địch dồn ép. Tình huống trở nên nguy cấp, không kịp lắp thêm đạn rời, Tháo lại bị thương và họ đã sẵn sàng chờ những giây phút chiến đấu cuối cùng. May mà đơn vị vệ binh của sư đoàn kịp tới chi viện.
Sau đó ba người lính đã báo cáo thủ trưởng sư đoàn về sự việc xảy ra và xin trở lại đơn vị. Về tới tiểu đoàn, Nhạn, Sáng và Tháo báo cáo sự thật mọi việc xảy ra, được các thủ trưởng tiểu đoàn cho về đơn vị tiếp tục công tác và chiến đấu. Họ được miễn kỉ luật vì “công tội bù cho nhau”. Tôi có một thời gian được điều động lên làm trinh sát tiểu đoàn nên có biết các thủ trưởng tiểu đoàn. Việc các thủ trưởng xử lí có tình có lí chuyện “suýt” đào ngũ của ba người lính làm chúng tôi khâm phục, nhẹ nhàng nhưng thấu đáo. Trong chiến trường, thủ trưởng và lính đồng cam cộng khổ, cùng chia sẻ niềm vui và những khó khăn mới thực sự làm nên sức mạnh của đơn vị.
Ba người lính quyết định sẽ không đào ngũ nữa và cùng đơn vị đi tới cuối chiến tranh. Họ vẫn được cán bộ đại đội tin tưởng và anh em trong đơn vị yêu mến bởi những việc họ đã làm và tiếp tục làm trong đơn vị.
Trong trận đánh cuối cùng, trận Đồng Dù trên cửa ngõ Tây Bắc Sài Gòn sáng 29/4/1975, Nhạn và Sáng đã hi sinh, chỉ còn Tháo trở về. Và Tháo lại làm người nông dân như trước ngày khoác áo lính thật. Ra đi vì Tổ quốc và khi được trở về nhà lại đơn giản và bình thường thế thôi.
Tất nhiên trong tiểu thuyết, khi kể về những trận chiến đấu, về những ngày công tác luồn sâu và sống cùng núi rừng, tôi đã gắn vào đó rất nhiều cảnh vật, tình huống mà chính mình đã trải qua ngày đó. Thế nên mọi mô tả về cảnh sắc núi rừng, về không khí chiến trận, những đồng đội tôi đọc mà không ai phê phán một lời nào vì... bốc láo.
Tôi đã ấp ủ câu chuyện ấy của đơn vị mình rất lâu trước khi quyết định viết cuốn tiểu thuyết Chuyện ba người lính. Tôi nghĩ phải viết, dù cái từ “đào ngũ” vốn rất nhạy cảm. Tôi muốn bảo vệ đồng đội mình, muốn bạn đọc nhất là các thế hệ sau hiểu rằng những người lính cầm súng ở chiến trường không bao giờ hèn nhát. Dù có những giây phút mềm lòng thậm chí quyết định đào ngũ vì những lí do khác nhau nào đó, nhưng bản chất họ vẫn là người lính cách mạng, “Bộ đội Cụ Hồ”.
V.C.C