Được xem là tác phẩm mang tính bước ngoặt, đánh dấu bước chuyển trong nghệ thuật và tư duy sáng tạo của Joseph Conrad, Tên mọi trên tàu Narcissus không chỉ quen thuộc trong đề tài biển cả, mà còn đặt ra nhiều vấn đề mang tính chính trị, chủng tộc cũng như xã hội.
Các đặc trưng quen thuộc
Nổi tiếng bậc nhất với Giữa lòng tăm tối ra mắt vào năm 1899, được lịch sử văn chương nhìn nhận như tác phẩm xoáy sâu vào chủ nghĩa đế quốc bóc lột, nhưng trên thực tế, trước đó 2 năm, nhà văn gốc Ba Lan đã đặt những bước đầu tiên cho sự chuyển hướng văn chương của mình. Xoay quanh một đoàn thủy thủ trên tàu Narcissus, bằng kinh nghiệm và trải nghiệm biển cả, Joseph Conrad đã đào sâu hơn bao giờ hết vào những nỗi niềm của kiếp người mong manh trên đại dương rộng lớn.
Theo đó, tiểu thuyết kể về chuyến hải hành từ Calcutta (Ấn Độ) trở về London (Anh), có nhân vật trung tâm là James Wait – một thủy thủ da đen Tây Ấn bắt đầu đổ bệnh khi bước lên tàu. Trước tình hình này, cả thủy thủ đoàn đã nảy sinh những phản ứng khác nhau, trong khi một số tỏ ra đồng cảm, liên tục chăm sóc; thì số còn lại coi đó là giả mạo, biểu hiện của sự biếng nhác. Trong đó, tên lính đào ngũ Donkin là thân thuộc với y nhất, bởi không chỉ ma mãnh để trốn việc, mà còn cố gắng tạo ra một “cuộc cách mạng” theo hướng dân chủ. Mọi chuyện diễn ra bình thường cho đến khi đi qua Mũi Hảo Vọng thì con tàu bị lật úp, nửa chìm trong nước, trong khi lương thực, rương hòm thì lại trôi mất… Liệu Wait khi đang ốm yếu có vượt qua được, và con tàu ấy có thể an toàn về đến nước Anh?
Joseph Conrad được xem là người viết những áng sử thi trên biển.
Với tác phẩm này, không quá khó thấy Conrad vẫn giữ được những đặc trưng quen thuộc trong việc tạo ra các tình tiết gây cấn, thu hút. Theo đó, không chỉ một mà tận hai lần con thuyền đã phải vượt qua những tai nạn lớn, và cách mà thủy thủ đoàn vượt qua điều đó sẽ khiến độc giả không ngừng lật trang. Có phần tương tự truyện ngắn Bão lớn trước đó, nhưng Tên mọi trên tàu Narcissus còn đi xa hơn, trong việc đẩy tới tận cùng sức chịu đựng của con người khi các nhu cầu thiết yếu của cuộc sống bị đe dọa, qua đó không chỉ cho thấy sự nhỏ bé của con người trước thiên nhiên, mà còn quy giản chính dòng giống này như đúng bản chất, khi ăn, mặc, ở… giờ đây là thứ định hình con người, thay vì những điều sâu xa và rộng lớn hơn.
Không dừng ở đó, ông tiếp tục tạo ra những nhân vật có tính cách đáng nhớ, qua đó phân tầng, cho thấy khoảng cách trong vai trò và trách nhiệm trong công việc. Ở phía cao nhất là Thuyền trưởng Allistoun ít nói, gắn với con thuyền như hòa làm một. Với nhân vật này, Conrad vừa cho thấy tình yêu đến ám ảnh với khả năng khuất phục tự nhiên, nhưng cũng đồng thời là sự ngán ngẩm, khi như ông chia sẻ lúc về già, vị này muốn tránh thật xa khỏi vùng biển cả. Với biển, nhân vật này vừa yêu vừa ghét. Đứng cùng hàng ngũ là vị phó nhất Baker, người tuy cao lớn, đạo mạo, nhưng cũng tràn trề tình cảm và sự bình tĩnh. Khác với Allistoun, đây lại là người không mong gì hơn được sống với nghề hàng hải cho đến cuối đời, cho ta cảm giác như nhân vật chính trong cuốn Novecento – Nghệ sĩ dương cầm trên đại dương của nhà văn Ý Alessandro Barico.
Nhưng nổi bật nhất phải kể đến người thủy thủ già Singleton khi như cái tên, quanh ông là sự cô độc bao trùm, không thích gì khác ngoài tiểu thuyết cổ điển miền Nam và khoảng thời gian suy ngẫm về đại dương và cuộc sống. Khác với 2 nhân vật trên vẫn còn phần nào đó có sự dính dấp đến đất liền, thành thị - nơi qua tập truyện Giữa đất và nước có thể thấy đó là không gian tạo ra tội lỗi; ông hoàn toàn thuộc về sự mênh mông này. Bằng nhân vật này, Conrad đã tạo ra một người đầy đủ phẩm chất, khi vừa lí trí, duy vật; nhưng cũng đồng thời tin vào siêu hình, tâm linh. Đối lập với ông là người đầu bếp cuồng tín, và là nét giễu nhại thú vị trong tác phẩm.
Những bàn luận lớn hơn
Ngược lại với những nhân vật trên là James (hay Jimmy) và Donkin. Qua hai con người này, Conrad đã tạo ra sự đối lập sâu sắc, nhấn mạnh vào các yếu tố chủng tộc và giai cấp. Cụ thể, thay vì xây dựng motif như thường thấy rằng những đối tượng bên rìa sẽ bị hiếp đáp, trở thành “nô lệ”… thì bây giờ đây, vị trí đó đã thay đổi, khi những người này trở thành trung tâm, từ đó xoay chuyển toàn bộ thuyền viên trên con tàu này. Từ việc kêu gọi phản kháng, đấu tranh khi không được hưởng mức lương như thuyền phó, thuyền trưởng dù làm việc nặng nhọc hơn, Donkin đã phần nào thu hút được cơ số người nghiêng về “cuộc cánh mạng” mà mình tạo ra. Tuy vậy với bản chất biếng nhác, cộng với những người họ muốn phế truất đã cứu tất cả ra khỏi trận bão, cuộc phản kháng trên đã bị dập tắt. Ở đây Conrad có phần giễu nhại, cho thấy đằng sau những vận động xã hội tưởng là tiên tiến sẽ luôn có điều gì đó mang tính lợi ích, và điều đó nằm chính ngay chính ở bản chất bất toàn không thể khác đi.
Tên mọi trên tàu Narcissus được đánh giá là tác phẩm bản lề trong sự nghiệp của Joseph Conrad.
Và nếu cuộc phản kháng của Donkin nghiêng nhiều hơn về lí trí, thì với Jimmy, đó là tình cảm. Từ khoảnh khắc đầu tiên bước chân lên tàu, Conrad đã liên tục mang đến cảm giác hoài nghi, khi không thể biết cho đến sau cuối rằng nhân vật này có bệnh thật không. Việc Belfast – một thuyền viên đa cảm vô cùng lo lắng cho số phận của Jimmy – đã cho thấy trong việc đấu tranh, đánh vào yếu tố tình cảm luôn là phương thức có phần hữu hiệu so với lí trí. Nhưng cũng như trên, bởi là nhân vật không đáng tin cậy, nên nhìn chung, cuộc đối kháng sau đo cũng trở thành thất bại, khi tình cảnh ấy cũng được thúc đẩy bởi cảm giác cá nhân. Từ đây, ta có thể thấy bản chất của đoàn kết phần nào đến từ đồng cảm, nhưng bởi xúc cảm thường hay thay đổi, nên kết nối ấy cũng đầy lỏng lẻo.
Qua đó, Conrad cũng nói nhiều hơn về sự cô lập, về đám đông có thể ngốc nghếch và dễ bị dẫn dụ đến như thế nào. Nhưng qua tai nạn là cơn bão lớn, ông phần nào khẳng định thực tế cuộc sống, rằng chính kinh nghiệm cũng như trải nghiệm là thứ mang đến giá trị cho từng cá thể, phản ánh mối tương quan giữa lí thuyết và thực nghiệm. Nhưng dẫu có thể, cái chết và thiên nhiên vẫn là những thế lực chờ đón, có thể nghiền nát chính những đứa con mong manh của mình. Cũng vì lẽ đó, Tên mọi trên tàu Narcissus đã đi sâu hơn mọi tác phẩm trước đó, khi đặt con người trong sự giả trá của động cơ cá nhân và những quy luật không thể khác đi của nhân loại này. Tuy vậy, thất bại của những kẻ thấp bé cũng không khỏi khiến ta đặt ra câu hỏi, rằng liệu Conrad có sự đồng cảm với những cá nhân bên lề, hay cũng như thời đại mà mình đang sống, ông tự tin về sự vượt trội của bản thân như chiến thắng sau cuối của những người đứng đầu con thuyền?
Chinua Achebe – tác giả Quê hương tan rã – từng cho rằng Joseph Conrad có thái độ phân biệt chủng tộc, khi dùng cái nhìn của kẻ bề trên với những chủng dân bị coi là thấp kém hơn trong nhiều cuốn sách, và ở cuốn này điều đó cũng khá rõ ràng. Nó không chỉ xuất hiện trong từ “mọi” (hay “nigger”) trong bản gốc để sau này phải chuyển thành The Children of the Sea ở Mĩ, mà còn ở chỗ biến James Wait thành hình mẫu xấu xa, nham hiểm. Tuy những điều trên có thể giải thích một cách thấu đáo, chẳng hạn từ lóng tính xúc phạm chỉ đơn thuần để tái hiện bối cảnh, hay việc những thủy thủ da trắng tận tâm chăm sóc Jimmy là người da màu cho thấy đến tận cùng, nhân tính vẫn được thực thi… Nhưng cũng dễ thấy nếu thay Wait từ người da màu sang người da trắng, thì nội dung chính không khác đi mấy, bởi những suy tư về cái chết, sự cô lập và bị lợi dụng vẫn được giữ nguyên.
Điều này khiến ta nhớ đến Mark Twain cùng 2 nhân vật Huck và Jim trong Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn, hay cách Harriet Beecher Stowe tích cực miêu tả không gian sống của bác Tom là an toàn trước khi người chủ nô da trắng bước vào mà Toni Morrison có lần đề cập trong Nguồn gốc của ngoại tộc, khi dẫu đã cố tỏ ra là các tác phẩm có tính nhân văn, thì ở đâu đó ta vẫn nhìn thấy tình thế phân biệt trong cách sắp đặt và ý đồ lộ liễu. Nhưng cũng không thể phủ nhận chính sự hoài nghi này đã khiến Conrad trở thành nhà văn vượt mọi thời đại, liên tục được phân tích, tranh luận cũng như chú ý hai thế kỉ qua.
MINH TUẤN