Ngày 20/10, tại Hà Nội, Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức buổi gặp mặt, lấy ý kiến các nhà văn từng công tác tại Toà soạn về việc biên soạn cuốn sách Người nhà số 4.
Ngày 20/10, tại Hà Nội, Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức buổi gặp mặt, lấy ý kiến các nhà văn từng công tác tại Toà soạn về việc biên soạn cuốn sách Người nhà số 4. Đây là một trong những ấn phẩm chào mừng kỉ niệm 70 năm Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên (1957 – 2027). Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng biên tập chủ trì buổi gặp mặt.
Nhà văn Nguyễn Trí Huân nguyên Tổng biên tập Tạp chí, nhà thơ Vương Trọng và nhà phê bình Lê Thành Nghị đều đã ngoài tám mươi tuổi nói rằng mình là thế hệ thứ hai của Văn nghệ Quân đội, thế hệ kháng chiến chống Mĩ. Mở đầu từ nguồn gốc hai cây đại do nhà văn Văn Phác trồng hai bên cổng đã làm nên dấu ấn của Văn nghệ Quân đội, câu chuyện mở ra tự nhiên như cuộc gặp mặt của những người cùng quy tụ dưới một mái nhà.
Đại tá Phùng Văn Khai chủ trương xuất bản cuốn sách là một trong những nhiệm vụ quan trọng hướng tới Lễ kỉ niệm của Tạp chí.
Nhà thơ Đoàn Văn Mật, Phó tổng biên tập cho biết, cuốn sách được tổ chức theo tiến trình thời gian, có giá trị như một niên biểu của Tạp chí, đồng thời lồng ghép lịch sử Nhà số 4 - địa chỉ gắn với tên tuổi nhiều thế hệ văn nghệ sĩ Quân đội. Các tác giả được giới thiệu theo ba thế hệ: thế hệ trưởng thành trong kháng chiến chống thực dân Pháp; thế hệ vừa cầm súng vừa cầm bút trong kháng chiến chống Mĩ, cứu nước; thế hệ sáng tác, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời bình. Ban biên soạn đã lập danh sách dự kiến gồm 69 tác giả. Buổi gặp mặt được tổ chức để các văn nghệ sĩ từng công tác tại Toà soạn bổ sung những gương mặt mà người làm sách hôm nay chưa biết tới hoặc có thể bỏ sót.
Cách đặt vấn đề như vậy cho thấy cuốn sách không dừng ở một tập hợp tiểu sử. Khi từng con người được đặt vào dòng chảy bảy mươi năm của Tạp chí, Người nhà số 4 hướng tới ghi nhận một truyền thống được trao truyền liên tục, trong đó mỗi người cầm bút là một mắt xích nối quá khứ với hiện tại của văn học về đề tài chiến tranh cách mạng và lực lượng vũ trang.
Các ý kiến trước hết tập trung vào tiêu chí lựa chọn. Nhà phê bình Lê Thành Nghị đề nghị xác định “Người nhà số 4” là những người đã từng công tác tại Nhà số 4; mọi ý kiến cần lấy lịch sử làm căn cứ để bàn bạc, đi đến thống nhất. Ông cũng đề nghị tiêu đề mỗi bài viết nên nêu rõ tên của nhân vật được đề cập, và danh sách tác giả cần tiếp tục được rà soát, thiếu ai thì bổ sung. Cùng quan điểm, nhà thơ Vương Trọng cho rằng tiêu đề nên gắn với đối tượng cụ thể.
Nhà văn Đỗ Bích Thuý đề nghị cuốn sách được xây dựng trên hai nguồn chính là tư liệu lưu trữ và trí nhớ của các nhà văn; theo nhà văn, tiêu chí càng chặt chẽ, cụ thể thì việc xây dựng nội dung càng thuận lợi, và những vấn đề còn khác nhau cần được đưa ra họp mặt, bàn lại để thống nhất trước khi định hình tác phẩm. Sự thống nhất về tiêu chí phản ánh thái độ thận trọng cần có đối với một ấn phẩm mang tính lịch sử. Mỗi tiêu chí minh bạch, được xác lập trên cơ sở tư liệu, bảo đảm mỗi cái tên được ghi nhận đều có căn cứ, qua đó biến cuốn sách thành một phần đáng tin cậy của lịch sử Tạp chí, có giá trị tra cứu lâu dài với bạn đọc và giới nghiên cứu.
Nhà văn Nguyễn Trí Huân đề nghị bổ sung vào danh sách các tác giả - nhân vật trong cuốn sách nguyên Trưởng ban Trị sự Doãn Trung, vừa làm công tác trị sự - hành chính ông đồng thời cũng là dịch giả tiếng Trung Quốc và tìm hiểu thêm thông tin về các hoạ sĩ chưa có tên như: Hà Trì, Trương Hạnh, Quách Đại Hải, Xuân Hải... Nhà văn Nguyễn Trí Huân cũng đưa ý kiến rằng, có những nhà văn góp công làm nên tên tuổi Tạp chí cần được ghi nhận. Tư tưởng của họ trong những giai đoạn khác nhau có biểu hiện khác nhau nhưng nhắc đến chiến tranh nhân dân, cách mạng dân tộc và những vị tướng lĩnh của Quân đội, họ vẫn luôn có thái độ trân trọng, thiêng liêng.
Nhà thơ Vương Trọng cũng nhất trí về việc Ban Trị sự cũng là bộ phận gắn bó mật thiết với lịch sử Tạp chí, như hoạ sĩ Mai Văn Hiến là hoạ sĩ đầu tiên của Tạp chí, nhưng chỉ ở trong biên chế vài tháng trước khi chuyển sang Nhà xuất bản Kim Đồng, nhưng vẫn là hoạ sĩ đầu tiên của Tạp chí.
Với thế hệ thứ ba, nhà phê bình Lê Thành Nghị đề nghị bổ sung các nhà văn thế hệ kế tiếp đã từng giữ vị trí Phó tổng biên tập Đỗ Bích Thuý, Nguyễn Đình Tú, Phạm Duy Nghĩa; đề nghị này được nhà văn Nguyễn Trí Huân đồng tình. Các đại biểu cũng chỉ ra những khó khăn về tư liệu: tác phẩm của một số tác giả nay rất khó tìm lại, như trường hợp nhà văn Trần Kim Trắc; tư liệu về nhà văn Minh Giang hiện còn ít. Từ kinh nghiệm làm sách, nhà văn Nguyễn Trí Huân lưu ý: kỉ yếu có thừa nhân vật thì ít bị phàn nàn, nhưng thiếu thì rất khó bù đắp.
Nhà văn Nguyễn Trí Huân, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí.
Những ý kiến trên cho thấy một cách hiểu đầy đủ về khái niệm “người nhà” – những người hưởng lương, nhận phân phối từ số 4 Lý Nam Đế, góp công sức xây dựng Tạp chí. Bởi làm nên một tạp chí văn chương không chỉ có người viết; bên cạnh nhà văn, nhà thơ còn có người vẽ minh hoạ, người dịch thuật, người làm công tác trị sự, với những đóng góp thầm lặng ít khi được ghi tên trên mặt báo. Ghi nhận đầy đủ những con người đó là tôn trọng lịch sử Tạp chí.
Những kỉ vật và câu chuyện về các nhà văn, làm nên phần hồn của cuốn sách. Lịch sử Tạp chí không chỉ nằm trong các số báo đã in mà còn được lưu giữ trong những đồ vật, những kí ức gia đình và tình cảm của người cầm bút với Quân đội. Gìn giữ những giá trị đó cũng là gìn giữ mạch nguồn văn hoá đã nuôi dưỡng nhiều thế hệ nhà văn mặc áo lính.
Kết luận buổi gặp mặt, Đại tá, Tổng biên tập Phùng Văn Khai ghi nhận, tiếp thu các ý kiến tâm huyết của các nhà văn lão thành cùng Ban biên tập Tạp chí. Ban biên soạn sẽ hoàn thiện tiêu chí, rà soát và thống nhất danh sách các tác giả; tiếp tục gặp gỡ, lấy ý kiến các nhân chứng, gia đình tác giả; tổ chức họp mặt để thống nhất trước khi đưa bản thảo vào biên tập.
Người nhà số 4 là công trình nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới Lễ kỉ niệm 70 năm Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên sẽ diễn ra vào tháng 1 năm 2027. Đây là dịp để Tạp chí nhìn lại chặng đường đã qua, tri ân các thế hệ văn nghệ sĩ đã góp sức xây dựng Toà soạn, đồng thời xác định nhiệm vụ trong giai đoạn mới.
Từ những trang viết trong kháng chiến chống thực dân Pháp, những tác phẩm ra đời giữa khói lửa kháng chiến chống Mĩ, cứu nước, đến những sáng tác về người lính hôm nay, Nhà số 4 đã đồng hành cùng Quân đội suốt bảy mươi năm. Gọi tên đầy đủ những người làm nên ngôi nhà đó là ghi nhận, là tri ân, và cũng là lời nhắc thế hệ người viết hôm nay tiếp nối truyền thống: viết bằng tình yêu Tổ quốc, bằng sự gắn bó máu thịt với đời sống bộ đội, xứng đáng với danh hiệu cao quý Bộ đội Cụ Hồ.
HOÀNG OANH