. NGUYỄN VĂN NHƯỢNG - LÊ VĂN TẤN
Truyện cực ngắn: đặc điểm và biến đổi
Truyện cực ngắn thuộc loại hình tự sự mini với nhiều tên gọi khác nhau như: truyện ngắn/ truyện thật ngắn (short-short story/very short story); truyện mini (minite fiction); truyện nhanh (fast fiction); truyện vội (quick fiction); truyện bất ngờ (sudden fiction); truyện bưu thiếp (postcard fiction); truyện hỏa tốc (furious fiction); truyện mỏng (skinny fiction); truyện selfphone; truyện smartphone… Xét từ bình diện lịch sử, truyện cực ngắn thế giới đã hình thành và phát triển qua nhiều thế kỉ, bắt nguồn từ tin vặt báo chí, ngụ ngôn, châm ngôn và các hình thức tự sự dân gian, sau đó bùng nổ mạnh mẽ từ cuối thế kỉ XIX trong đời sống văn học phương Tây với những tên tuổi nổi tiếng như: Guy de Maupassant, Anton Chekhov, O.Henry, Franz Kafka, Italo Calvino, Alexander Sonistyn... Ở Việt Nam, truyện cực ngắn có tiền thân từ truyện cười dân gian, truyện truyền kì ngắn gọn và đặc biệt được phát triển rõ nét từ sau 1986 - giai đoạn đất nước bước vào công cuộc đổi mới và hội nhập, tiêu biểu như các tác giả Vũ Thùy Linh, Trần Thị Mai, Nguyễn Thị Quỳnh Sâm, Lê Minh Hạnh, Nguyễn Phụng, Trương Thị Ngọc Lý, Vũ Thị Nguyệt Quế... Từ vị trí là thể nghiệm nghệ thuật, truyện cực ngắn đã trở thành một hiện tượng xuất bản và sáng tác đáng chú ý, gắn liền với sự tiếp nhận tích cực của độc giả. Bước sang thế kỉ XXI, cùng với sự hỗ trợ mạnh mẽ của công nghệ số, truyện cực ngắn Việt Nam đã và đang được định hình như một thể loại giàu sức sống, phản ánh sự kết hợp giữa truyền thống văn học dân tộc, nhu cầu hội nhập quốc tế và yêu cầu của thời đại số hóa.
Truyện cực ngắn, như chính tên gọi, được định hình bởi dung lượng văn bản tối giản, thường chỉ vài chục đến vài trăm chữ. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hưng Quốc khẳng định: “Truyện cực ngắn phải ngắn hơn truyện thật ngắn, giới hạn tối đa có thể là vài trăm chữ, tối thiểu là vài câu, và đó phải là một câu gọn.” Chính tính ngắn gọn này đã tạo nên đặc trưng nổi bật của thể loại: nó không cho phép tác giả triển khai sự kiện, nhân vật, không gian, thời gian theo cách truyền thống của truyện ngắn hay tiểu thuyết, mà buộc người viết phải lựa chọn chi tiết đắt giá, lối kết cấu chặt chẽ, hàm súc. Một truyện cực ngắn thành công thường là một “tia chớp nghệ thuật”: tuy ngắn nhưng sáng lóe, đủ sức để người đọc cảm nhận sự bất ngờ, nghịch lí, hoặc một triết lí nhân sinh được dồn nén. Nói như tác giả Châu Thành Nguyễn: “Truyện rất ngắn thường là sự gặp gỡ của những trạng thái đời sống ở những thời điểm ngưng kết đi tới chuyển đổi như phút 89 tràn đầy kịch tính trên sân cỏ trong những trận bóng nghiêng ngửa.”
Điểm đáng chú ý là tính súc tích của truyện cực ngắn thể hiện ở việc tinh giản hình thức, sự cô đặc về ý tưởng, biểu tượng, ngôn ngữ. Thay vì miêu tả tỉ mỉ, tác giả sử dụng thủ pháp gợi, ẩn dụ, nghịch lí hoặc kết thúc bất ngờ để mở ra những tầng nghĩa đa dạng. Chính vì vậy, truyện cực ngắn thường đặt người đọc vào tình thế phải tham gia đồng sáng tạo: họ cần tưởng tượng, suy ngẫm và lấp đầy những khoảng trống văn bản để hình thành trải nghiệm thẩm mĩ trọn vẹn. Đây là lí do thể loại này dù ngắn về dung lượng nhưng lại có độ vang xa về cảm xúc và suy tư.
Khả năng truyền tải thông điệp mạnh mẽ của truyện cực ngắn chính là hệ quả của hai đặc tính trên. Tác giả Nguyễn Đình San cho rằng: “Thú vị, khả năng giáo dục tư tưởng và thẩm mĩ không thua kém mọi thể loại khác, lại dễ đọc, không mất thời gian (vì ngắn), đăng báo không tốn diện tích giấy, nếu xuất bản cũng gọn nhẹ.” Với dung lượng cực hạn, tác phẩm có thể chuyển tải một thông điệp nhân sinh sâu sắc, một nhận định xã hội sắc bén, hoặc một nỗi đau, một niềm vui rất con người. Truyện cực ngắn vì thế thường được ví như “một hạt giống tư tưởng”, gieo vào người đọc sự ngạc nhiên hoặc ám ảnh. Hình thức giản lược nhưng thông điệp lại giàu sức gợi khiến truyện cực ngắn có sức sống bền bỉ, đặc biệt phù hợp với nhịp sống hiện đại vốn đề cao sự nhanh, gọn nhưng không hời hợt.
Nếu như ở thế kỉ XX, truyện cực ngắn chủ yếu xuất hiện trong sách in, báo chí, tạp chí văn học thì sang thế kỉ XXI thể loại này đã có sự chuyển mình mạnh mẽ trong môi trường công nghệ số. Quá trình dịch chuyển từ văn bản in sang các định dạng kĩ thuật số thể hiện sự thay đổi ở phương tiện truyền tải, gắn liền với biến đổi về hình thức sáng tác, phương thức lưu hành và cách thức tiếp nhận.
Trước hết, truyện cực ngắn đã tìm thấy môi trường thuận lợi trên các nền tảng số như blog cá nhân, diễn đàn văn học trực tuyến, mạng xã hội (facebook, twitter/x, instagram) và gần đây là các ứng dụng di động chuyên về sáng tác - đọc văn bản ngắn (wattpad, medium, các ứng dụng đọc nhanh). Đặc điểm dung lượng ngắn gọn của truyện cực ngắn tương thích hoàn hảo với “màn hình nhỏ” của thiết bị di động, đồng thời phù hợp với thói quen đọc nhanh, đọc lướt của người dùng internet. Đây là điều kiện thúc đẩy thể loại này phát triển nhanh chóng và mở rộng phạm vi tiếp cận.
Thứ hai, sự phát triển của công nghệ số đã làm thay đổi thói quen sáng tác và tiếp nhận truyện cực ngắn. Người viết không còn phụ thuộc vào không gian in ấn hạn chế, mà có thể đăng tải tức thì tác phẩm của mình, tiếp cận số lượng độc giả rộng lớn, đa dạng và nhận phản hồi trực tiếp. Điều này tạo nên tính dân chủ trong sáng tác: bất kì ai cũng có thể trở thành tác giả truyện cực ngắn, và chính độc giả cũng góp phần định hình xu hướng phát triển thể loại. Song song, người đọc tiếp nhận truyện cực ngắn không chỉ như một văn bản văn học thuần túy, mà còn như một “nội dung truyền thông” dễ chia sẻ, lan tỏa trên các nền tảng mạng.
Cuối cùng, quá trình chuyển dịch sang kĩ thuật số cũng thúc đẩy sự biến đổi trong thi pháp thể loại. Bên cạnh các truyện cực ngắn mang phong cách văn học thuần túy, xuất hiện nhiều biến thể mới như truyện cực ngắn kết hợp hình ảnh (truyện tranh cực ngắn, truyện tranh chữ ít), truyện cực ngắn dưới dạng status, meme, thậm chí cả truyện cực ngắn bằng biểu tượng cảm xúc emoji. Những biến thể này cho thấy tính linh hoạt, khả năng thích ứng cao của truyện cực ngắn trong bối cảnh công nghệ số đồng thời phản ánh mối quan hệ mới giữa văn học và các hình thức truyền thông hiện đại.
Truyện cực ngắn: viết trong thời đại số
Biến đổi quan trọng nhất hiện nay mà công nghệ số mang lại cho truyện cực ngắn, có lẽ chính là sự ra đời và lan tỏa mạnh mẽ của các nền tảng viết trực tuyến. Nhà nghiên cứu Chu Thị Huyền nhận định: “Truyện cực ngắn trước hết là sản phẩm sáng tạo nghệ thuật mới của thời đại thông tin và công nghệ hiện đại. Cuối thế kỉ XX, con người được chứng kiến và tận hưởng thành tựu của khoa học công nghệ. Sang đầu thế kỉ XXI, nhân loại được sống trong kỉ nguyên số. Trong một giây, hàng ngàn phép tính, hàng trăm sản phẩm được tạo ra từ computer và con người. Tốc độ nhanh, nhạy bén của máy móc, công nghệ số cũng là một trong những cơ sở làm nên nếp nghĩ, nếp tiếp nhận, nếp sáng tạo của con người tăng tốc hơn, gấp gáp hơn (...). Sự ra đời của truyện cực ngắn nằm trong sự vận hành khách quan của thời đại.”
Trước đây, việc công bố tác phẩm phụ thuộc nhiều vào báo chí, tạp chí văn nghệ hoặc các nhà xuất bản - những kênh phát hành có tính kiểm duyệt, chọn lọc cao, đồng thời tạo nên khoảng cách đáng kể giữa tác giả và độc giả. Truyện cực ngắn, do dung lượng hạn chế và chưa thực sự được coi là một thể loại chính thống, thường ít có cơ hội xuất hiện trên những diễn đàn văn học chính thức. Tuy nhiên, sự phát triển của internet đã làm thay đổi căn bản thực trạng này.
Ngày nay, các website văn học, diễn đàn mạng, blog cá nhân, mạng xã hội và ứng dụng di động đã trở thành không gian sáng tác, lưu trữ và phổ biến truyện cực ngắn một cách thuận lợi, nhanh chóng và ít rào cản. Những nền tảng như wattpad, medium, facebook, twitter/x hay thậm chí instagram, tiktok đã trở thành môi trường tự nhiên cho truyện cực ngắn phát triển. Với đặc điểm văn bản ngắn, dễ đọc, dễ chia sẻ, truyện cực ngắn phù hợp hoàn toàn với cấu trúc của các nền tảng này. Tác giả chỉ cần vài thao tác đơn giản là có thể đưa sáng tác của mình tới độc giả toàn cầu, vượt qua mọi giới hạn không gian, thời gian, và thậm chí cả ngôn ngữ nhờ công cụ dịch tự động. Các cuộc thi viết truyện cực ngắn gần đây của Thế giới mới, Tuổi trẻ, Đất Việt…, các tác giả tiêu biểu của các chùm truyện cực ngắn xuất hiện gần đây trên các báo điện tử như Nhật Chiêu, Phạm Ngọc Tiến, Trần Vinh, Trần Hà My, Nguyễn Hoàng Anh Thư, Trần Xuân Thuỵ, Nguyễn Bích Lan, Hoàng Long, Thomas Bernhard, Murakami Haruki... đã định danh cho khả năng thích ứng và sức sống thể loại truyện cực ngắn.
Điều đáng nói là sự phát triển của nền tảng trực tuyến đã mở rộng khả năng công bố tác phẩm và định hình nên một văn hóa sáng tác mới. Thay vì viết cho một số ít độc giả tinh tuyển, nhà văn giờ đây viết cho một cộng đồng rộng lớn, đa dạng, trong đó bao gồm cả những người đọc trẻ, vốn quen với việc tiêu thụ thông tin nhanh và ngắn. Truyện cực ngắn vì thế vừa là một lựa chọn nghệ thuật, vừa là một sự thích ứng với nhịp sống hiện đại. Chính môi trường số đã góp phần “dân chủ hóa” hoạt động sáng tác, biến mỗi cá nhân có khả năng viết thành một “người kể chuyện” có cơ hội được lắng nghe.
Một đặc điểm quan trọng khác mà công nghệ số mang lại cho truyện cực ngắn nữa chính là khả năng tương tác trực tiếp, hai chiều giữa tác giả và độc giả. Trong mô hình truyền thống, tác phẩm khi xuất bản thường đi qua nhiều khâu trung gian: biên tập, in ấn, phát hành; độc giả chỉ có thể tiếp nhận một cách thụ động, ít cơ hội trao đổi với người sáng tác. Ngược lại, trên môi trường số, mối quan hệ giữa tác giả và độc giả được thiết lập tức thì: một truyện cực ngắn đăng tải trên mạng có thể nhận được bình luận, chia sẻ, thậm chí tranh luận ngay lập tức.
Sự tương tác này tạo nên một “không gian đối thoại văn học” sôi động, nơi tác giả đưa ra thông điệp và nhận lại những phản hồi đa chiều. Độc giả có thể góp ý về nội dung, hình thức, cách dùng từ, hoặc chia sẻ những trải nghiệm cá nhân gắn với tác phẩm. Điều này làm phong phú thêm trải nghiệm đọc, góp phần thúc đẩy sự sáng tạo của người viết: họ có thể điều chỉnh, thử nghiệm hoặc mở rộng ý tưởng từ chính phản hồi cộng đồng. Truyện cực ngắn trong môi trường số vì vậy không còn là một sản phẩm tĩnh, khép kín, mà trở thành một văn bản rất “mở”, liên tục được kích hoạt và tái sinh trong dòng chảy của sự tương tác liên tục.
Hơn nữa, sự tương tác còn giúp truyện cực ngắn lan tỏa nhanh chóng với quy mô toàn cầu. Một văn bản ngắn gọn, súc tích, giàu tính triết lí hoặc hài hước có thể được chia sẻ hàng nghìn, hàng triệu lần trên mạng xã hội, biến thành hiện tượng văn hóa trong thời gian rất ngắn. Tác phẩm văn học, nhờ đó, vượt qua giới hạn của một “tác phẩm in ấn” truyền thống để trở thành một dạng “nội dung số” vừa mang tính nghệ thuật vừa gắn bó mật thiết với nhịp sống truyền thông đương đại. Nhà văn Nguyễn Quang Sáng chia sẻ: “Cô đúc lại, ngắn lại, đó cũng là một cách để chúng ta đưa văn học Việt Nam ngày hôm nay ra với thế giới quanh ta… nếu chúng ta có được một tập truyện rất ngắn tiêu biểu cho văn học của chúng ta, tôi nghĩ, ta dịch ra và đưa ra nước ngoài tiện hơn.”
Tương tác số cũng góp phần thay đổi vai trò của người đọc: từ vị trí thụ động, họ trở thành đồng tác giả trong quá trình tiếp nhận. Trung bình một độc giả chỉ mất vài ba phút đã có thể thưởng thức trọn vẹn một tác phẩm. Chính sự chủ động giải mã, bình luận, chia sẻ đã khiến trải nghiệm đọc truyện cực ngắn trở nên phong phú, đa dạng và giàu tính cá nhân hóa hơn bao giờ hết.
Có thể nói, công nghệ số mang đến cho truyện cực ngắn một môi trường tồn tại mới, định hình lại cách thức viết, cách thức công bố và tiếp nhận. Các nền tảng trực tuyến đã tạo cơ hội rộng mở cho mọi cá nhân sáng tác, trong khi sự tương tác tức thì giữa tác giả và độc giả lại càng làm phong phú thêm đời sống văn học. Nhờ đó, truyện cực ngắn đã và đang khẳng định sức sống mạnh mẽ, trở thành một hình thức nghệ thuật phù hợp với kỉ nguyên số, nơi tốc độ nhanh chóng, sự súc tích và tính đối thoại được đề cao.
Truyện cực ngắn: đọc trong thời đại số
Một trong những chuyển biến nổi bật của đời sống văn học đương đại là sự thay đổi căn bản trong thói quen đọc. Nếu trước đây, độc giả tiếp cận văn học chủ yếu thông qua sách in hoặc các ấn phẩm báo chí, thì ngày nay, việc đọc diễn ra phổ biến trên các thiết bị di động như điện thoại thông minh, máy tính bảng, máy đọc sách chuyên dụng. Sự thay đổi này mang lại nhiều lợi ích rõ rệt, đặc biệt đối với thể loại truyện cực ngắn.
Đầu tiên, việc đọc trên thiết bị di động cho phép độc giả tiếp cận văn bản ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào. Chỉ cần một chiếc điện thoại kết nối internet, người đọc có thể tìm kiếm, lưu trữ và chia sẻ hàng nghìn tác phẩm truyện cực ngắn chỉ trong vài giây. Điều này tạo ra một sự tiện lợi chưa từng có, đồng thời phù hợp với nhịp sống nhanh, gấp gáp của con người hiện đại. Độc giả có thể tranh thủ vài phút nghỉ ngơi giữa giờ làm việc, thời gian chờ đợi, hay thậm chí trên những chuyến xe ngắn để đọc một truyện cực ngắn và ngay lập tức có được một trải nghiệm thẩm mĩ trọn vẹn.
Tiếp theo, sự phát triển của không gian mạng đem lại khả năng tiếp cận một kho tàng nội dung vô cùng phong phú. Truyện cực ngắn, do đặc điểm dung lượng ngắn gọn, dễ đăng tải và dễ lan tỏa, trở thành một trong những thể loại thích ứng nhanh nhất với môi trường này. Độc giả có thể đọc những sáng tác của tác giả trong nước hoặc nước ngoài, từ các cây bút chuyên nghiệp cho đến những người viết không chuyên, tất cả đều xuất hiện song song trên cùng một nền tảng. Tính mở và tính toàn cầu của không gian số khiến việc đọc truyện cực ngắn vượt qua mọi giới hạn địa lí, văn hóa và ngôn ngữ.
Cuối cùng, đọc trên thiết bị số còn cho phép sự cá nhân hóa cao. Nhiều nền tảng đọc trực tuyến sử dụng thuật toán gợi ý dựa trên sở thích, hành vi tìm kiếm và thói quen đọc của người dùng. Nhờ đó, độc giả có thể tiếp cận những truyện cực ngắn phù hợp nhất với nhu cầu thẩm mĩ, mở rộng khả năng khám phá những tác phẩm mới. Điều này giúp duy trì hứng thú đọc, góp phần định hình những cộng đồng đọc - viết trực tuyến ngày càng trở nên sôi động.
N.V.N - L.V.T