Truyện ngắn đoạt giải và nghi vấn AI

Những lo ngại về việc sử dụng ngày càng rộng rãi các công cụ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ viết lách tiếp tục gây xôn xao văn giới khi mới đây một tạp chí văn chương danh tiếng đã đăng tải một truyện ngắn mà nhiều độc giả cho rằng được chấp bút bằng AI, trong khi giới chuyên gia thì lại không chắc.

Theo đó, tuần qua, Giải thưởng Truyện ngắn Khối Thịnh vượng chung Commonwealth đã thu hút sự chú ý của độc giả khi xuất hiện nhiều quan điểm cho rằng một trong những truyện ngắn đoạt giải mang tên The Serpent in the Grove được viết bởi trí tuệ nhân tạo. Giống như 5 truyện ngắn đoạt giải theo khu vực khác, tác phẩm đại diện cho khu vực Caribe này đã được đăng tải trực tuyến trên Granta - tạp chí văn học của Vương quốc Anh từng xét duyệt các tác phẩm của những tên tuổi danh tiếng như Kazuo Ishiguro, Zadie Smith, Salman Rushdie…

Olga Tokarczuk gần đây vấp phải tranh cãi khi tiết lộ bản thân sử dụng AI trong sáng tác.

Chia sẻ về điều này, bà Razmi Farook – giám đốc Quỹ Commonwealth, đơn vị quản lí giải thưởng, cho biết: “Chúng tôi đã xem xét kĩ lưỡng các ý kiến ​​đóng góp và cố gắng tiếp cận một cách có hệ thống để hiểu rõ một số vấn đề, đồng thời tự đánh giá nội bộ rằng liệu quy trình tính cho đến nay đã đủ chặt chẽ hay chưa. Chúng tôi tin tưởng vào tính nghiêm ngặt của quy trình, nhưng cũng nhận thức được rằng văn chương hiện đang vận động trong môi trường công nghệ không ngừng phát triển.” Bà cho biết điều có thể khẳng định hiện nay là tất cả những người tham gia cuộc thi đều cam kết tác phẩm dự thi của họ là do chính mình thực hiện, đi kèm tuyên bố không sử dụng trí tuệ nhân tạo theo điều lệ giải thưởng

Trong khi đó Tạp chí Granta lại có lập trường khác trong tuyên bố công khai. Cụ thể, Sigrid Rausing – tổng biên tập của tạp chí tiết lộ: “Chúng tôi đã cấp quyền cho Claude.ai xem xét tác phẩm và hỏi liệu đây có phải do trí tuệ nhân tạo tạo ra hay không. Câu trả lời của nó khá dài, nhưng kết luận chung cho thấy ‘gần như truyện ngắn không được tạo ra mà không có sự hỗ trợ của con người”. Vị này cũng nói thêm “Có thể ban giám khảo đã trao giải cho một sáng tạo do trí tuệ nhân tạo tạo ra, chúng ta vẫn chưa biết, và có lẽ sẽ không bao giờ biết.” Trên trang web của mình, tạp chí cũng đăng một tuyên bố phía trên mỗi truyện ngắn đoạt giải, khẳng định các biên tập viên không liên quan đến quá trình xét giải. Thông cáo báo chí nêu rõ: "Các biên tập viên của Granta không tham gia vào việc viết hay chỉnh sửa tác phẩm, ngoài việc biên tập lại nội dung sau khi nhận được. Chúng tôi đã xem xét nghiêm túc các cáo buộc cho rằng một vài tác giả gửi đến văn bản không phải do chính họ viết, nhưng cho đến khi có bằng chứng xác thực, chúng tôi sẽ vẫn giữ lại các truyện ngắn này trên trang web của mình."

Về phía cá nhân người viết, Jamir Nazir - được mô tả trong tiểu sử kèm theo trên trang web của Granta là “một nhà thơ và tác giả sung mãn, với nhiều đầu sách đã xuất bản và một số tác phẩm khác sắp ra mắt” - đã từ chối bình luận. Khi tra cứu trên Internet, người này đã có một tập thơ tự xuất bản mang tên Night Moon Love: Poems for All Who Have Loved or Dreamed of Love. Theo nhận định của ban giám khảo, truyện ngắn The Serpent in the Grove gửi đến dự thi sử dụng “giọng văn tiết chế và đầy uy quyền”, kể lại một tình tiết căng thẳng trong một cuộc hôn nhân đầy sóng gió, lấy bối cảnh tại một trang trại bên cạnh một khu rừng huyền ảo. Được biết cuộc thi năm nay nhận được khoảng 7.800 bài dự thi. Trong số 5 truyện ngắn được chọn là người chiến thắng cho từng khu vực, sẽ có một tác phẩm chung cuộc được xướng tên vào ngày 30/6 này.

Quỹ Commonwealth Foundation cho biết tất cả những người tham gia giải thưởng đều khẳng định tác phẩm dự thi của họ là do chính họ thực hiện.

Theo dòng sự kiện, những đồn đoán xoay quanh truyện ngắn nói trên được viết bởi AI xuất hiện ngay sau khi tờ The Times đưa tin hồi tháng 3 rằng Hachette Book Group đã tạm dừng kế hoạch xuất bản cuốn tiểu thuyết kinh dị Shy Girl tại Hoa Kỳ và ngừng bán cuốn sách này tại Vương quốc Anh. Động thái này diễn ra sau những cáo buộc lan rộng trên mạng rằng tác giả Mia Ballard đã dựa rất nhiều vào trí tuệ nhân tạo (AI) để viết cuốn sách. (Ballard nói với tờ The Times rằng một người quen mà mình thuê để biên tập sách đã sử dụng AI chứ không phải bà). Đầu tuần này, tờ The Times cũng phát hiện ra tác giả Steven Rosenbaum đã đưa một số trích dẫn bịa đặt hoặc gán sai nguồn gốc do trí tuệ nhân tạo tạo ra vào cuốn sách phi hư cấu gần đây của ông về chính AI.

Hiện nay, các tác giả đã có những quan điểm công khai khác nhau về vai trò của trí tuệ nhân tạo trong quá trình sáng tạo. Đơn cử Coral Hart đã công khai việc sử dụng AI để hỗ trợ viết lách, nhờ vậy mà vào năm ngoái, bà đã tự xuất bản hơn 200 tiểu thuyết lãng mạn. Trong khi đó nhà văn đoạt giải Nobel Văn chương 2018 Olga Tokarczuk gần đây cũng gây xôn xao khi tiết lộ với khán giả Ba Lan trong một buổi tọa đàm rằng bản thân cũng sử dụng AI trong quá trình làm việc. Tuy vậy thông qua nhà xuất bản của mình, bà cũng làm rõ: “Tôi sử dụng trí tuệ nhân tạo dựa trên những nguyên tắc mà hầu hết mọi người trên thế giới đều áp dụng, đó là coi nó như một công cụ giúp ghi chép và kiểm chứng thông tin nhanh hơn.” Bà khẳng định: “Không một tác phẩm nào của tôi, kể cả cuốn tiểu thuyết sắp được xuất bản bằng tiếng Ba Lan vào mùa thu này, được viết với sự trợ giúp của trí tuệ nhân tạo, ngoại trừ việc sử dụng nó như một công cụ để nghiên cứu sơ bộ nhanh hơn.”

Đối với các nhà xuất bản và ban giám khảo giải thưởng, trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra một thách thức không có giải pháp rõ ràng. Tính cho đến nay, những cáo buộc chống lại truyện ngắn The Serpent in the Grove và các tác phẩm khác đã cho thấy việc xác định liệu một tác phẩm có phải do con người sáng tạo hay không khó khăn đến mức độ nào. Theo đó trong những ngày sau khi tác phẩm được đăng tải, độc giả trên mạng xã hội và các diễn đàn trực tuyến đã chỉ ra những dấu hiệu của lối viết “đặc trưng AI” trong truyện ngắn này, chẳng hạn như lạm dụng phép ẩn dụ và so sánh, những biểu đạt hình tượng vô nghĩa và phép song song phủ định, thường được biết đến với tên gọi cấu trúc "không phải X, mà là Y". Tuy vậy thì những đặc điểm này cũng thường xuất hiện trong văn bản do con người tạo ra. Để xác nhận nghi ngờ của mình, một số độc giả, bao gồm cả giáo sư và nhà nghiên cứu trí tuệ nhân tạo Ethan Mollick của trường Wharton, đã chạy tác phẩm qua các công cụ phát hiện AI như Pangram, và kết quả cho thấy văn bản này hoàn toàn do AI tạo ra.

Dẫu thế, một số chuyên gia cũng cảnh báo rằng những công cụ này không hoàn toàn đáng tin cậy. Nicholas Andrews, một nhà khoa học nghiên cứu cấp cao về khoa học máy tính tại Đại học Johns Hopkins, người có công trình nghiên cứu tập trung vào AI và machine learining, cho biết: “Các hệ thống nhận dạng văn bản bằng AI mắc rất nhiều lỗi, đặc biệt là đối với các tác phẩm văn học sáng tạo sử dụng cấu trúc bất thường, có thể không điển hình như những gì Pangram huấn luyện hệ thống của mình”. Trong khi đó giáo sư ngôn ngữ và ngữ liệu tại Đại học Birmingham - Jack Grieve, cũng chỉ ra rằng nếu không kiểm soát các biến thể về phương ngữ, chủ đề, thể loại và gợi ý, việc dựa vào các công cụ phát hiện AI có thể tiềm ẩn rủi ro. Theo ông, truyện ngắn nói trên khó có thể được khẳng định có do AI trực tiếp tạo ra hay không.

Từ vị trí của mình, giám đốc Quỹ Commonwealth nói thêm: “Công nghệ hiện chưa hoàn thiện, và do những khiếm khuyết của nó, mọi người thường nghĩ mọi thứ nhị nguyên, chỉ có trắng và đen, trong khi thực tế không hẳn là vậy”. Bà Farook cũng cho biết đối với các tổ chức văn chương, điều quan trọng là phải tránh “phản ứng vội vàng trước sự hoảng loạn chung xung quanh”, bởi nhà văn “là những người có câu chuyện riêng, là những cá thể đang đối mặt với những thử thách cá nhân, và viết lách là một công cụ rất dễ tổn thương. Giải Commonwealth nói riêng và các giải văn học nói chung có nhiệm vụ là giúp tìm ra những tài năng văn chương mới, vì vậy chúng ta cần có trách nhiệm đảm bảo tính chính danh và bảo vệ sáng tạo của họ, thay vì chăm chăm vào việc tìm ra lỗi sai hoặc có sử dụng AI hay không”.

LINH TRANG dịch từ The New York Times