Văn hào Nhật Bản Ryu Murakami qua đời

Ryu Murakami, một trong những tác giả bán chạy và được đánh giá cao nhất Nhật Bản, vừa mới qua đời ở tuổi 74. Suốt 4 thập kỉ, ông đã để lại dấu ấn sâu sắc trong nền văn chương đương đại nước này với những miêu tả táo bạo về các mặt tối của xã hội hiện đại.

Ryu Murakami là một trong 3 nhà văn đánh dấu làn sóng bùng nổ tiểu thuyết Nhật Bản tại nước ngoài vào thập niên 1990.

Theo các phương tiện truyền thông trong nước, ông đã qua đời vào ngày 17 tháng 10 thế nhưng thông tin chỉ được công bố sau khi mọi việc đã được thu xếp vào cuối tuần qua. Theo nguyện vọng gia đình, tang lễ được tổ chức lặng lẽ như một buổi lễ riêng tư. Nhà xuất bản Gentosha lâu năm cho biết Ryu đã dành cả sự nghiệp để “liên tục cho ra đời những tác phẩm gây sốc dành cho độc giả trẻ tuổi”. Nhà xuất bản tiếng Anh Pushkin Press cũng bày tỏ lời chia buồn sâu sắc.

Ryūnosuke Murakami sinh ngày 19 tháng 2 năm 1952 tại Nagasaki, và ngay từ sớm đã là một người “thức tỉnh chính trị”. Năm 1969, ông tham gia một cuộc biểu tình trên mái nhà nhằm phản đối sự xuất hiện của tàu chiến USS Enterprise từ Hải quân Mĩ cũng như sự hiện diện quân sự mạnh mẽ của đất nước này tại quê hương mình. Điều này dẫn đến việc ông bị đình chỉ học và quản thúc tại gia 3 tháng. Tuy nhiên điều may mắn là trong thời gian này ông đã lần đầu tiên tiếp xúc với văn hóa hippie phương Tây - những điều sau này rồi sẽ trở đi trở lại trong suốt văn nghiệp.

Năm 1976, tiểu thuyết Màu xanh trong suốt được viết khi ông 26 tuổi, đương là sinh viên tại Đại học Nghệ thuật Musashino, miêu tả những thanh niên bất mãn lạc lối trong ma túy và sự suy đồi, đã đưa tên tuổi ông đến khắp Nhật Bản. Bất chấp những lời phản đối, tác phẩm đã giành được cả Giải thưởng Nhà văn mới Gunzo lần thứ 19 và Giải thưởng Akutagawa thường được xem là danh giá nhất Nhật Bản lần thứ 75. Cuốn sách sau đó trở thành tác phẩm bán chạy với hơn 3,5 triệu bản cả bản bìa cứng và bìa mềm được bán ra (theo thống kê của Jiji Press). Trong suốt sự nghiệp, ông đã ra mắt hơn 30 tiểu thuyết và tập truyện ngắn.

Ngoài tác phẩm này, những cuốn sách được biết đến nhiều nhất của ông có thể kể đến Những đứa trẻ bị bỏ rơi trong tủ gửi đồ (1980) kể về hai cậu bé bị bỏ rơi trong tủ khóa ở nhà ga khi còn nhỏ - tiểu thuyết củng cố danh tiếng của ông trong giới văn chương punk Nhật Bản. Ông cũng thường được nhắc đến với cuốn tự truyện 69 và tiểu thuyết lịch sử giả tưởng The World in Five Minutes From Now (1994). Về mặt giải thưởng, sau hai giải thưởng quan trọng trên, ông cũng giành giải Yomiuri với Món súp Miso (1997) thuộc thể loại trinh thám, kể về một hướng dẫn viên hộ tống một kẻ sát nhân hàng loạt qua khu đèn đỏ Kabukicho ở Tokyo. Năm 2000, tiểu thuyết Parasites giúp ông đoạt giải Tanizaki, trong khi From the Fatherland, with Love (2005) xoay quanh cuộc xâm lược hư cấu đảo Fukuoka của Nhật Bản giúp ông chiến thắng Giải thưởng Văn hóa Xuất bản Mainichi.

Nhiều tác phẩm của Ryu Murakami đã ra mắt và giới thiệu tại Việt Nam.

Bên cạnh sự nghiệp văn học dài rộng, ông cũng là một đạo diễn được đánh giá cao, khi chuyển thể nhiều tiểu thuyết của chính bản thân lên màn ảnh rộng. Có thể kể đến Màu xanh trong suốt vào năm 1979, sau đó là All Right, My Friend, Raffles Hotel, Topaz (hay có tên khác: Tokyo Decadence) và Kyoko. Không chỉ bản thân, nhiều nhà làm phim cũng đã thử sức với câu chuyện của ông, như Hideaki Anno với Love & Pop, nhưng nổi tiếng nhất vẫn phải kể đến Thử vai (1997) từ tiểu thuyết kinh dị cùng tên, do Takashi Miike đảm nhận. Bộ phim xoay quanh một nhà sản xuất phim góa vợ đã dàn dựng một buổi tuyển chọn diễn viên giả để tìm vợ mới. Sau cuối, người ứng tuyển là một người phụ nữ vô cùng trầm lặng, có nền tảng múa ba lê. Tại Nhật Bản, đây là bộ phim điển hình cho làn sóng tiểu thuyết - phim kinh dị mà Vòng tròn ác nghiệt là khởi đầu tiên phong. Năm ngoái, tác giả của tiểu thuyết này - Koji Suzuki, đã qua đời vào tháng 5 ở tuổi 68, liên tiếp năm nay là Ryu Murakami - tiểu thuyết gia thứ hai đứng sau trụ cột nói trên.

Ngoài sách và phim, ông cũng là người sáng lập tạp chí điện tử Japan Mail Media vào năm 1999, đồng thời là tác giả của cuốn sách hướng dẫn nghề nghiệp bán chạy nhất dành cho giới trẻ 13-sai no Hello Work (Thích gì làm nấy). Ryu Murakami bên cạnh đó cũng là gương mặt quen thuộc trên sóng truyền hình, khi có hai thập kỉ làm MC phỏng vấn cho chương trình kinh doanh Cambrian Palace của đài truyền hình Tokyo. Format của chương trình này là ông sẽ đi khắp Nhật Bản để gặp gỡ các giám đốc điều hành doanh nghiệp và đưa ra những góc nhìn sắc bén về xã hội và kinh tế. Sau khoảng 20 năm gắn bó, ông đã thôi dẫn chương trình vào tháng 4 năm nay.

Trong các tác phẩm của mình, bạo lực đã trở thành một điểm nhận diện riêng biệt của ông. Các nhà phê bình xem đây như một sự chẩn đoán về xã hội, cũng như phơi bày nhiều chủ đề thường là cấm kị như bạo lực gia đình, bỏ học, "hẹn hò có trả tiền", hikikomori (sự rút lui khỏi xã hội kéo dài). Từ đó ông đi sâu phân tích và cho thấy chúng là hệ quả của “dự án hiện đại hóa” Nhật Bản thời hậu chiến. Vào thập niên 1990, ông cùng Haruki Murakami và Banana Yoshimoto đã tạo nên làn sóng bùng nổ tại nước ngoài của văn học Phù Tang, và thường được gọi là “2 Murakami, 1 Banana”. Tuy vậy, nhà văn đoạt giải Nobel Văn chương 1994 Oe Kenzaburo lại không đánh giá cao điều này. Trong khi chỉ trích Haruki và Banana là những đại diện tiêu biểu cho làn sóng văn học đại chúng hóa, “phi chính trị” và vị kỉ của thời kỳ kinh tế bong bóng; thì ông lại tương đối coi trọng Ryu Murakami.

Cụ thể, trong mắt “người giữ đền” văn học thời hậu chiến, sự thống trị của Haruki và Banana dường như đánh dấu cái chết của dòng văn học thuần túy (junbungaku). Với ông, cả 2 người họ đại diện cho sự trỗi dậy của tính cách “tiểu thị dân” và văn hóa tiêu dùng, phản ánh tâm thức của một thế hệ người Nhật no đủ về vật chất nhưng trống rỗng về lí tưởng. Điều đó có thể nhìn thấy thay vì trăn trở trước những vết thương lịch sử, chiến tranh, trách nhiệm đạo đức hay căn tính dân tộc… nhân vật của họ lại thường thu mình vào thế giới vi mô: căn bếp, tủ lạnh, quán cà phê, nhạc jazz, đĩa mì Ý và những nỗi buồn man mác cá nhân... Với Oe, đó là thứ văn chương “vô hại”, được thiết kế vừa vặn để tiêu thụ nhanh trong một xã hội tiêu dùng. Bên cạnh đó, ngôn ngữ của họ cũng làm loãng tính chất Nhật Bản, không có được dấu ấn riêng. Đơn cử với Haruki, Oe xem đó là thứ văn phong “dịch thuật” được viết ra để sẵn sàng chuyển ngữ sang tiếng Anh, trơn tru, dễ đọc nhưng thiếu sức nặng triết học. Còn với Banana, ông coi lối viết của bà là một dạng phái sinh từ truyện tranh thiếu nữ (shojo manga): câu chữ ngắn, giàu cảm xúc trực quan, ngọt ngào và đóng vai trò như một liều thuốc an thần cho thanh thiếu niên đô thị.

Sau cuối, chính mối lo ngại việc độc giả quốc tế coi Haruki và Banana là bộ mặt của văn học Nhật Bản đương đại là điều ông quan tâm nhất. Ở phía ngược lại, Ryu Murakami vẫn giữ được một phần sự tôn trọng từ Oe nhờ tính bạo liệt và ý thức phản kháng trực diện. Trong nhiều tiểu luận, ông đánh giá cao năng lượng bùng phát, miêu tả trần trụi và nhịp văn gián đoạn của Ryu. Đơn cử qua Màu xanh trong suốt, chủ nhân giải Nobel Văn chương 1994 nhìn thấy ở cuốn sách đầu tay này sự giận dữ chân thực của giới trẻ trước sự hiện diện của quân đội Mĩ và sự tha hóa đô thị. Tuy nhiên dù công nhận ông có sự dấn thân chính trị và phản kháng hiện thực mạnh mẽ hơn nhiều so với Haruki hay Banana, nhưng Oe vẫn dè dặt trước xu hướng dùng bạo lực, tình dục cực đoan và chất giật gân “thương mại” để giải phẫu những vấn đề nói trên trong các tác phẩm sau này của Ryu.

Sau giai đoạn đầu tiên phản ánh hiện thực, từ thập niên 1990, ông chuyển sang thể loại giả tưởng tận thế để tái hiện cách các xã hội bắt đầu lại trong “Thập kỉ mất mát” của Nhật Bản. Cũng chính điều này khiến bậc thầy Nhật Bản lo ngại bạo lực có thể trở thành một thứ trình diễn giải trí hơn một phương tiện cứu chuộc đạo đức. Với việc qua đời đột ngột, xứ sở Phù Tang đã mất đi một nhà văn cho thấy một Nhật Bản khác, không chỉ có trà đạo, geisha, vẻ đẹp mong manh hay các cảm thức úa tàn; mà còn là một đô thị với những vết thương cũng như hệ lụy không thôi kéo dài.

LINH TRANG dịch từ The Guardian, The Japan Times