Vài năm gần đây, làng văn trẻ Trung Quốc rơi vào một nghịch lí đáng chú ý: một mặt, người ta nhắc nhiều đến một “thế hệ cầm bút mới” - 9X, gen Z - với kì vọng thổi luồng sinh khí mới vào nền văn học, mặt khác, người ta lại băn khoăn: Vì sao tác phẩm trẻ cứ na ná nhau, đọc mãi chỉ thấy một giọng điệu, một kiểu cảm xúc lặp lại? Đâu đó còn xuất hiện nghi vấn “mượn ý”, “đạo văn”…
Sáng tác trẻ đang nhận được sự quan tâm bởi nhu cầu tìm kiếm những cách viết, cách nhìn mới trong đời sống văn học. Cùng với đó là kì vọng về sự xuất hiện và trưởng thành của một thế hệ cây bút mới, góp phần làm phong phú diện mạo văn học đương đại. Trong bối cảnh hoạt động sáng tác, truyền bá, phê bình và tiếp nhận văn học đang có nhiều thay đổi, việc nhìn nhận đúng những thuận lợi, khó khăn và vấn đề đặt ra đối với sáng tác trẻ là cần thiết, qua đó tạo điều kiện để lực lượng này phát triển ổn định và có những đóng góp thiết thực cho đời sống văn học.
Cái “tôi” lặp lại và đơn điệu
Sự tôn trọng dành cho nhà văn xưa nay không phải là “danh tiếng cá nhân” mà là “công cụ của công chúng”. Văn học hay luôn đồng điệu với độc giả; Theo nghĩa đó, văn học chưa bao giờ chỉ thuộc về cái “tôi” cá nhân, mà thuộc về “chúng ta”.
Đáng lo ngại trong sáng tác văn học trẻ Trung Quốc là “cái tôi” khép kín, đánh mất mối liên hệ với “chúng ta”, trở nên lặp lại, tẻ nhạt. Nhiều tác phẩm cho thấy sự cạn kiệt trải nghiệm và cảm xúc, người viết “gượng nói”, khai thác chính mình và sách vở, câu chữ trở nên nhợt nhạt, yếu ớt. Đây không phải là phủ nhận giá trị của cái “tôi” cá nhân, mà là cảnh báo sự phiến diện, trì trệ. Tổng Bí thư Tập Cận Bình nhấn mạnh: Nhân dân không phải ký hiệu trừu tượng mà là con người cụ thể, có máu thịt, tình cảm; nhà văn không thể lấy cảm nhận cá nhân thay cho cảm nhận của nhân dân, phải khiêm tốn học hỏi đời sống và nhân dân. Các nhà văn lớn sở dĩ có sức mạnh là vì họ theo đuổi cái “tôi vô ngã” rộng lớn, biến tình yêu bản thân thành trách nhiệm với nhân dân.
Thực tế, sáng tác trẻ có những biểu hiện xa rời đời sống, quá tập trung vào những giằng co, trải nghiệm riêng tư mà chưa tạo được sự đồng cảm rộng rãi với người đọc. Cái tôi của nhà văn vì thế không nên chỉ dừng ở sự tự soi chiếu, mà cần được đặt trong mối quan hệ với con người và xã hội. Cùng với đó, văn học cần coi trọng tính sáng tạo và dấu ấn riêng của người viết, tránh sự mô phỏng hoặc lặp lại những giá trị đã có. Tìm được tiếng nói riêng, cách nhìn riêng không chỉ là yêu cầu đối với mỗi nhà văn, mà còn góp phần tạo nên sức sống lâu dài của tác phẩm và sự phát triển của văn học.
Nhà văn Trần Quỳnh Quỳnh.
Vấn đề “cái tôi”, xét cho cùng, là vấn đề “đời sống”. Phạm vi đời sống thu hẹp, kinh nghiệm sống thiếu hụt đang hạn chế sự phát triển lành mạnh của sáng tác trẻ. Đây không phải là khó khăn riêng của nhà văn trẻ mà là một “căn bệnh hiện đại” phổ biến, gắn với nhịp sống nhanh và sự phân công chuyên môn hóa của xã hội, nhưng sáng tác văn học chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất.
Do thiếu tầm nhìn xã hội tổng thể, nhiều tác phẩm trẻ có xu hướng đồng dạng hóa, nặng “tính sản xuất công nghiệp”. Khi người viết chỉ “ngồi sopha”, mắc kẹt trong “kén thông tin” của thư phòng và Internet, quá trình viết dễ thành một “dây chuyền” thu thập tư liệu, chắp ghép tình tiết, dùng câu chữ che lấp kinh nghiệm, dùng kĩ xảo đối phó với đời sống.
Thời đại số mang lại sự “tiện lợi” chưa từng có cho sáng tác, nhưng cũng ẩn chứa nguy cơ: Tác phẩm kĩ xảo thuần thục nhưng nhạt nhẽo, tư tưởng mỏng; chạy theo điểm nóng nhưng trống rỗng, thiếu chất sống; chạy theo năng suất nhưng chất lượng giảm. Người ta thường cảm thán nhà văn thiếu vốn sống.
Nhà văn trước hết phải là con người có máu thịt trong đời sống, chứ không phải “thợ gõ chữ”. Tổng Bí thư Tập Cận Bình nói: “Đời sống chính là nhân dân, nhân dân chính là đời sống”. Nhà văn trẻ cần học cách ôm lấy những con người cụ thể, có thể chạm tới, cảm nhận được, mới có thể hiểu hoàn cảnh sinh tồn, tư tưởng tình cảm và lí tưởng của nhân dân; từ đó mới có thể chắt lọc nên “phẩm chất của lịch sử”. “Đi sâu vào đời sống, bén rễ trong nhân dân” chưa bao giờ chỉ là câu nói suông.
Sự công nhận quá nóng vội
Truyền thông phát triển khiến con đường trưởng thành của nhà văn trẻ có vẻ thuận tiện hơn, nhưng cũng tạo ra tổn thương khác, dễ khiến con người mất bình tĩnh. Văn học là con đường vẻ vang nhưng thanh bần, đòi hỏi sự kiên trì chịu đựng cô đơn. Khi nhận được sự khích lệ, công nhận, thậm chí danh lợi, nhà văn trẻ cần tự vấn: Điều mình yêu là bản thân văn học hay những giá trị gia tăng đi kèm?
Một số nhà văn trẻ khi tầm nhìn và quan niệm nghệ thuật còn chưa chín muồi đã bị gắn nhãn mác, “thổi cho mau lớn”, phản ánh sự khao khát “tài năng trẻ” của văn đàn, nhưng dễ khiến “lòng tốt” sinh “tác dụng phụ”. Người viết vội vàng, chạy theo kỳ vọng khiến chất lượng giảm sút, tâm thế mất cân bằng. Cơ chế sáng tác, xuất bản, truyền bá cũng cần thay đổi để tránh vấn đề “vòng tuần hoàn nội bộ”, tránh đề cử đồng dạng và tâng bốc theo phe nhóm.
Vấn đề là hiểu “sự công nhận” ra sao. Những giải thưởng, xếp hạng, đề cử quan trọng nhưng nếu chỉ dừng ở đó là bỏ gốc lấy ngọn. Tiếng nói của độc giả, sự chấm điểm của nhân dân mới là động lực căn bản. Câu hỏi cốt lõi vẫn là “chúng ta viết cho ai?” Ảo tưởng về con đường tắt để nổi tiếng không phù hợp với sáng tác. Khi cảm hứng cạn kiệt, nên cho phép bản thân chậm lại, thậm chí dừng lại. Không có ai sáng tác liên tục không ngừng nghỉ; chính những thời khắc khốn đốn, bế tắc mới thử thách phẩm chất và khí tiết của nhà văn.
Nhà văn Dương Quang và nhà văn A Dã, giải thưởng Văn học Thanh xuân lần thứ 6.
Đột phá khỏi “cái khó” của đổi mới sáng tạo
Nhà văn trẻ Trung Quốc hiện nay đối mặt ba tầng khó khăn: Vượt qua người đi trước, vượt qua chính mình, và vượt qua AI.
Nhà văn thường bắt đầu sáng tác bằng sự học hỏi từ những bậc thầy. Nhưng trưởng thành không phải là viết giống người đi trước, mà là thoát khỏi cái bóng của họ để xác lập tiếng nói riêng. “Nỗi lo âu về ảnh hưởng” vì thế vừa là sức ép, vừa là phép thử của sáng tạo: chỉ khi vượt qua kinh điển, người viết mới có cơ hội tạo nên giá trị mới.
Vượt qua chính mình là sự vượt qua tầm nhìn văn học, quan niệm nghệ thuật, giới hạn kinh nghiệm và mô thức sáng tác, bao gồm tự nghi vấn, tự phủ định. Thế hệ trẻ ngày nay được giáo dục tốt, năng lực ngôn ngữ xuất sắc, càng cần giữ tâm thế cởi mở, ý thức tự đổi mới, tránh tự cố định hay chấp niệm tư duy, tránh chủ nghĩa kĩ thuật sao chép máy móc lẫn chủ nghĩa hư vô “rên rỉ vô bệnh”.
Dù chấp nhận hay không, AI đã thực sự can dự vào văn học; “văn học silicon” đã nở rộ. AI làm lung lay quyền chủ thể của người viết, họ cảm nhận “nguy cơ bị thay thế”. Lượng lớn tác phẩm do AI tạo ra hoặc đồng sáng tác người - máy gây khó khăn cho việc thẩm định, tiềm ẩn nguy cơ “ghép mô-típ” hay sao chép. Câu hỏi đặt ra là sáng tác của con người là gì, ranh giới ứng dụng AI nằm ở đâu, làm sao kết hợp ưu thế về đời sống và tình cảm của con người với ưu thế ngữ liệu, tính toán của AI? Chủ động và tuyệt đối không để AI dẫn dắt, không đánh mất bản thân trước các phần mềm viết.
Sáng tác văn học vốn là việc khó khăn, mỗi chữ, mỗi câu đều kết tinh tâm huyết. Nhà văn trẻ đang ở thời sáng tạo nhất, cũng là thời gian khổ, mơ hồ nhất của sự nghiệp. Sự vĩ đại và khắc nghiệt một bên thúc đẩy, một bên thử thách, là điều nhà văn chân chính phải trải qua.
ĐÀO LƯU