Giáo sư Andrey Leonidovich Vassoevich - Giám đốc Viện Phương Đông học, Đại học Sư phạm Quốc gia Herzen (Liên bang Nga) - là một học giả uy tín trong lĩnh vực Đông phương học, đồng thời là người dành nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy Việt Nam học và vun đắp tình hữu nghị Nga - Việt. Trong cuộc trò chuyện này, từ vấn đề giáo dục, văn hóa, tôn giáo đến những biến động địa chính trị đương đại, ông chia sẻ một cái nhìn sâu sắc và đầy thiện cảm về Việt Nam - một dân tộc biết gìn giữ kí ức lịch sử, tôn trọng quá khứ để bền bỉ đi tới tương lai, và vì thế luôn chiếm một vị trí đặc biệt trong “tâm hồn Nga”, như ông chân tình: “Không có dân tộc nào ở Viễn Đông nhận được sự kính trọng sâu sắc từ chúng tôi như nhân dân Việt Nam!”
- Thưa giáo sư Andrey Leonidovich Vassoevich, với tư cách là Giám đốc Viện Phương Đông học của Đại học Sư phạm Quốc gia Herzen, ông đánh giá thế nào về vị trí và vai trò của nghiên cứu Đông phương học trong việc phát triển sự hiểu biết lẫn nhau giữa Nga và các nước châu Á, trong đó có Việt Nam?
+ Hiện chính sách của Nga đang chuyển hướng đến phương Đông, do đó khoảng gần 7 năm trước tại Đại học Sư phạm Quốc gia Herzen đã thành lập Viện Phương Đông học. Theo đó, ngày 01/10/2025, chúng tôi tiến hành kỉ niệm 7 năm ngày thành lập viện này. Chúng tôi trước tiên mong muốn những sinh viên theo học tại đây nắm vững các ngôn ngữ phương Đông, không chỉ tiếng Nhật, tiếng Trung, tiếng Hàn… mà còn cả tiếng Việt bởi Việt Nam là quốc gia có quan hệ truyền thống lịch sử lâu đời với Nga. Chúng tôi từng vui mừng chào đón Lễ kỉ niệm 75 năm Quốc khánh nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều này có ý nghĩa lớn lao, bởi chúng tôi - những công dân sinh ra dưới chế độ Xôviết - không có cơ hội chứng kiến lễ kỉ niệm tương tự, vì chế độ ấy chỉ tồn tại 74 năm. Trong bối cảnh đó, chính Việt Nam đã tổ chức thành công và long trọng Lễ kỉ niệm 75 năm Ngày Quốc khánh - một sự kiện mà dù đã hơn 5 năm trôi qua vẫn để lại trong chúng tôi nhiều cảm xúc, suy tư. Điều này có được là nhờ sự cống hiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh và kinh nghiệm của Đảng Cộng sản Việt Nam. Hồ Chí Minh với tư cách là một chính trị gia được nhiều quốc gia thừa nhận, trong đó có Nga. Chính vì thế, chúng tôi mong muốn rằng, ngoài tiếng Hàn, tiếng Trung, tiếng Ả Rập, trường đại học của chúng tôi còn nghiên cứu thêm cả tiếng Việt và hướng tới thành lập một chuyên ngành Việt Nam học. Điều này cực kì quan trọng đối với chúng tôi do Nga ngày nay thực tế cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn và cần học hỏi thêm nhiều bài học kinh nghiệm từ các nước. Và những bài học kiểu như vậy thì Việt Nam có rất nhiều. Chúng tôi tận mắt chứng kiến sự đổi thay to lớn của Việt Nam. Tôi nhớ rằng, những năm sau giải phóng (1975), tình hình nền kinh tế, công - nông nghiệp thực sự khủng hoảng, đói nghèo phổ biến… Vậy mà chỉ sau 50 năm, những ai từng có cơ hội đến Hà Nội sẽ thực sự phải ngỡ ngàng về một thành phố hiện đại với tốc độ phát triển nhanh chóng. Do đó, chúng tôi muốn sinh viên Viện Phương Đông học học tiếng Việt để có thể làm quen và hiểu biết về văn hóa, lịch sử đất nước bạn, qua đó sẽ thêm yêu Việt Nam, tăng thêm động lực để tìm hiểu các kinh nghiệm quý báu đã giúp các bạn đạt được thành công như ngày nay.
- Ông đã có nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, tôn giáo của phương Đông. Vậy theo ông, đâu là điểm đặc thù trong văn hóa Việt Nam khiến Việt Nam trở thành một đối tượng nghiên cứu hấp dẫn đối với các học giả Nga?
+ Theo tôi, không chỉ đối với các chuyên gia phương Đông học, mà còn đối với tất cả người dân Nga, văn hóa Việt Nam là rất quan trọng, trong đó nét đặc trưng nhất chính là sự kính trọng dành cho các thế hệ đi trước, tôn trọng quá khứ. Điểm đặc trưng này tôi đã có cơ hội chứng kiến trong chuyến tham quan Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Người Việt Nam luôn ghi nhớ công lao của những người đã hi sinh, cống hiến cuộc đời của mình cho công cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền và thống nhất đất nước. Tôi cũng biết, ở một số nước - trong đó có Bulgaria(1) - người dân đã đánh mất niềm tin vào các lãnh tụ từng có nhiều cống hiến cho đất nước. Tuy nhiên, điều này đã không xảy ra ở Việt Nam. Người dân Việt Nam có truyền thống kính trọng thế hệ những người đi trước, không phân biệt là trong lĩnh vực hoạt động nào, chỉ cần có cống hiến cho đất nước. Do đó, theo tôi, đây chính là nét tính cách văn hoá đặc trưng quan trọng của người dân Việt Nam: Nếu không có sự tôn trọng đối với quá khứ, thì khó có thể trông đợi vào một tương lai tươi sáng. Liên quan đến chủ đề này, tôi hi vọng, chúng ta có thể học hỏi lẫn nhau.
Tác giả và giáo sư Andrey Leonidovich Vassoevich
- Trong bối cảnh kỉ niệm 75 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt - Nga (1950 - 2025), ông nhìn nhận thế nào về đóng góp của giới học giả và các trường đại học Nga trong việc vun đắp tình hữu nghị truyền thống giữa hai dân tộc?
+ Tất cả các cơ sở nghiên cứu phương Đông học và Việt Nam học đều có đóng góp quan trọng trong việc củng cố và tăng cường quan hệ song phương. Nguyên nhân là con người luôn cần có sự hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau. Theo hướng này Viện Phương Đông học, Đại học Sư phạm Quốc gia Herzen khá may mắn. Năm 2023, tại thành phố Saint Petersburg của chúng tôi đã tổ chức buổi lễ khánh thành tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh thu hút sự tham gia của nhiều đại biểu cấp cao Nga và Việt Nam, trong đó có tướng Trịnh Quốc Khánh - Phó chủ tịch Hội Hữu nghị Việt - Nga. Và chúng tôi đã mời tướng Khánh đến trường để thuyết trình một số nội dung trong khóa Việt Nam học. Tôi vẫn nhớ lần đầu tiên đồng chí Khánh đến trường chúng tôi để giảng bài, chúng tôi vô cùng ngạc nhiên bởi ông đã hoàn thành cuốn sách về Việt Nam học, bài thuyết trình tuyệt vời của ông đã hoàn toàn lôi cuốn sự tập trung chú ý của các sinh viên đến mức chỉ có thể miêu tả là: Nếu lúc này trên giảng đường có một con ruồi bay qua, chúng ta có thể nghe rõ tiếng vo ve nhỏ của nó. Có thể nói rằng, với bài giảng này, tướng Khánh đã hớp hồn tất cả sinh viên của chúng tôi. Bài giảng kết thúc với tràng vỗ tay bất tận của các sinh viên và danh tiếng của tướng Khánh trở nên phổ biến trong các cơ sở giáo dục đào tạo ở thành phố Saint Petersburg. Cuốn sách của tướng Khánh về Việt Nam trước đây được xuất bản bằng tiếng Việt thì mới đây đã được dịch sang tiếng Nga. Đây là minh chứng cho cầu nối hợp tác Việt - Nga, không chỉ trên giấy tờ mà còn bằng hành động cụ thể.
- Viện Phương Đông học do ông lãnh đạo có truyền thống hợp tác nghiên cứu, đào tạo với nhiều đối tác châu Á. Ông có thể chia sẻ những dự án, chương trình hợp tác cụ thể với Việt Nam trong những năm gần đây?
+ Chính sự kiện khai trương Trung tâm Văn hóa Việt - Nga có thể coi là một trong những dự án thành công nhất trong những năm gần đây. Tham dự buổi lễ khai trương trung tâm này còn có phu nhân Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm, hai thứ trưởng Bộ Ngoại giao và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Phía Nga cũng long trọng chào đón sự kiện này. Chúng tôi hi vọng rằng trung tâm sẽ không chỉ giới hạn trong khuôn khổ Trường Đại học Sư phạm Quốc gia Herzen mà còn là khởi đầu cho sự kết nối tương tác giữa Liên bang Nga và Việt Nam. Nói chung, về chiến lược, nguyên nhân khiến trường đại học của chúng tôi đưa tiếng Việt vào trong chương trình nghiên cứu là tầm ảnh hưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hồ Chí Minh đối với chúng tôi là một nhân tố rất quan trọng bởi nếu nhìn vào tiểu sử của Hồ Chí Minh, chúng ta có thể thấy rằng, thời thơ ấu Người được giáo dục truyền thống thời bấy giờ và nắm vững tiếng Trung đến trình độ có thể sáng tác thơ, truyện bằng tiếng Trung. Sau đó, Người tiếp tục thụ hưởng nền giáo dục phương Tây, qua các trường của Pháp. Hồ Chí Minh là thiên tài và điều này không đồng nghĩa cứ học tiếng Việt thì sinh viên có thể trở thành các thần đồng tương tự. Quan trọng là sinh viên của chúng tôi được định hướng noi theo tấm gương và con đường của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Do đó, chúng tôi quyết định trong năm đầu tiên các sinh viên sẽ học tiếng Trung Quốc, sau đó sẽ tiếp tục học các chuyên ngành khác tuỳ theo năng lực. Cá nhân tôi nhận thấy đây là chiến lược giáo dục rất đúng đắn khi tiếng Trung, tiếng Việt và ngôn ngữ châu Âu được kết hợp với nhau.
- Ông từng nghiên cứu sâu về lịch sử và triết học tôn giáo. Theo ông, yếu tố tâm linh - văn hóa có thể góp phần như thế nào trong việc tạo cầu nối nhân văn giữa nhân dân hai nước Việt Nam và Nga?
+ Con người chủ yếu giao tiếp trong lĩnh vực văn hóa - tôn giáo. Chúng ta hiểu rằng, tại Việt Nam tồn tại nhiều tôn giáo, từ tín ngưỡng truyền thống lẫn Kitô giáo phương Tây… Nga cũng là quốc gia đa dạng tôn giáo, thậm chí có cả đạo Phật. Mặc dù số lượng có thể không lớn như ở Việt Nam, tuy nhiên đây vẫn là nền tảng để người dân có thể tự do đưa ra quyết định để lựa chọn tín ngưỡng và tôn giáo cho chính bản thân mình. Việt Nam tôn trọng quyền tự do tôn giáo và Nga cũng vậy. Đây chính là điểm chung, gắn kết hai nước. Ngoài ra, tôn giáo còn đóng vai trò cầu nối nhân văn giữa nhân dân hai nước, bởi bản chất của bất kì tôn giáo nào cũng không hướng đến gây hấn và chiến tranh.
- Đại học Herzen là một trung tâm nghiên cứu, giảng dạy lâu đời của Nga. Ông có thể chia sẻ đôi chút về vai trò của trường trong việc đào tạo các chuyên gia, phiên dịch viên, nhà nghiên cứu Việt Nam học phục vụ quan hệ hai nước?
+ Đại học Sư phạm Quốc gia Herzen là trường uy tín lâu đời tại Nga. Như đã nói, trường của chúng tôi vừa tổ chức lễ kỉ niệm 7 năm thành lập Viện Phương Đông học. Có thể nói, chúng tôi đóng góp đáng kể cho việc đào tạo đội ngũ giáo viên ngôn ngữ. Hi vọng rằng tại Nga sẽ không chỉ có một số lượng nhỏ giáo viên mà thậm chí hàng trăm, hàng ngàn người biết tiếng Việt. Và để hiện thực hóa điều này đòi hỏi phải có công tác đào tạo tối thiểu hàng chục giáo viên. Và mỗi giáo viên có thể dạy hàng trăm học sinh. Ngoài ra, trường chúng tôi dự định hỗ trợ Việt Nam giảng dạy tiếng Nga. Thời tôi còn là học sinh, sinh viên, tại Việt Nam có số lượng lớn người dân biết tiếng Nga, tham gia vào hoạt động thương mại hỗ trợ trang bị quân sự và viện trợ kinh tế. Tuy nhiên, sau khi Liên Xô tan rã, quan hệ song phương bước vào giai đoạn khó khăn khủng hoảng và bị chững lại khiến mức độ hợp tác cũng bị ảnh hưởng theo. Sau khi lên nắm quyền, Tổng thống Putin ra lệnh khôi phục quan hệ với các nước từng có quan hệ tốt đẹp trước năm 1991, do đó chúng tôi cũng muốn hỗ trợ Việt Nam đào tạo tiếng Nga. Chúng tôi đào tạo ra những sinh viên chuyên ngành tiếng Việt sau đó có thể đến Việt Nam với tư cách là những giảng viên tiếng Nga. Chúng tôi đặc biệt mong đợi thời điểm này. Bởi để giữ gìn và vun đắp tình hữu nghị giữa hai nước cần hàng ngàn người có thể nắm vững cả hai ngôn ngữ Nga - Việt. Người Nga cần biết tiếng Việt, còn người Việt cũng cần nắm vững tiếng Nga. Đây là nhiệm vụ mà chúng tôi hướng đến.
- Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến động địa chính trị, ông cho rằng đâu là thách thức và cơ hội lớn nhất cho quan hệ Việt - Nga nói chung, và hợp tác học thuật - nhân văn nói riêng?
+ Các bạn cũng hiểu rằng, trong thời điểm địa chính trị phức tạp hiện nay, Mĩ tiếp tục muốn duy trì trật tự thế giới đơn cực. Nước Mĩ dưới thời cựu Tổng thống Biden luôn muốn đóng vai cảnh sát toàn cầu để các nước chấp nhận quy tắc, luật chơi và sự thống trị của Mĩ. Ý đồ này không thay đổi kể cả dưới thời Tổng thống đương nhiệm Trump. Ngoài ra, Mĩ hiểu được rằng, vị thế cường quốc số 1 thế giới của Mĩ đang bị đe dọa bởi nhiều đối thủ tiềm tàng khác, đặc biệt là Trung Quốc. Thêm vào đó, nhiều dân tộc khác, bao gồm cả Nga và Việt Nam đều mong muốn có thể duy trì quyền tự quyết. Những thách thức kể trên có thể làm xấu đi quan hệ song phương. Tuy nhiên, tôi tin rằng, hiện lãnh đạo hai nước, ý của tôi là Tổng Bí thư Tô Lâm và Tổng thống Putin, luôn có chính sách sáng suốt để những thách thức không thể ảnh hưởng đến quan hệ song phương mà chỉ có nâng lên một tầm cao mới. Không có dân tộc nào ở Viễn Đông nhận được sự kính trọng sâu sắc từ chúng tôi như nhân dân Việt Nam. Kể cả nhân dân Triều Tiên gần đây có viện trợ lực lượng quân sự cho chúng tôi, nhưng đối với họ chúng tôi dành cho phần nhiều là sự biết ơn. Bán đảo Triều Tiên sau chiến tranh bị chia cắt, trong khi Việt Nam vẫn giành được độc lập và thống nhất trước Quân đội Mĩ. Do đó, tôi vẫn thường hay nói với tướng Khánh rằng, Việt Nam là dân tộc tuyệt vời nhất trên thế giới!
- Trân trọng cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện thú vị này!
HOÀNG ĐĂNG KHOA thực hiện
--------
1. Tại thủ đô Sophia (Bulgaria) từng xây dựng lăng để tưởng nhớ công lao người anh hùng có công bảo vệ đất nước, tuy nhiên, khi lực lượng đối lập lên nắm quyền đã ra quyết định phá bỏ công trình này.