Trong đoàn người vượt Trường Sơn vào miền Nam tham gia chiến đấu những năm tháng ác liệt thời kháng chiến chống Mĩ, không ai quên được hình ảnh một vị bác sĩ tài năng và đáng kính. Đó là bác sĩ Mai Văn Thông - người trí thức yêu nước, người thầy thuốc tài năng. Cũng chiếc ba lô trên vai như bao đồng chí, ông bền bỉ vượt từng vách đá, mỏm núi, kiên trì và lặng lẽ qua những mùa mưa rừng xối xả hay ngày nắng gắt mồ hôi tầm tã. Từ lời khuyên của ông nơi chiến trường, cô con gái Mai Kiều Liên đã theo học ngành chế biến sữa và trở thành nữ thủ lĩnh được phong tặng danh hiệu Anh hùng lao động của ngành sữa Việt Nam.
Từ lời gửi gắm của người cha nơi chiến trường
Bác sĩ Mai Văn Thông sinh năm 1928, sang Pháp du học từ khi còn rất trẻ. Tại đây, ông gặp người bạn đời của mình là bà Nguyễn Kim Tòng, cũng là một sinh viên y khoa. Tốt nghiệp xong, hai ông bà kết hôn và sinh người con gái đầu lòng Mai Kiều Liên ngay tại Paris. Cuộc sống nơi xứ người vốn rất yên ổn và được trọng dụng, nhưng rồi nghe theo tiếng gọi trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, hai vợ chồng trẻ đã đáp lời sông núi, ôm con về nước tham gia kiến thiết quê hương không một chút luyến tiếc vinh hoa.
Hà Nội không hoa lệ như Paris nhưng những năm đầu thập niên 60 của thế kỷ 20 có vẻ đẹp và sự ấm cúng riêng của nó. Nhưng một lần nữa ông lại ra đi trong hành trình vượt Trường Sơn khi cuộc chiến đấu ở miền Nam bước vào giai đoạn mới, cần nhiều hơn sức người sức của. Một người bác sĩ trẻ, mới hôm qua còn tắm mình trong ánh sáng chói lòa của Paris, hôm sau lại sống cùng những đêm núi rừng thăm thẳm, với muỗi vắt, bom đạn, với thiếu đói và cái chết kề bên thì sẽ thế nào? Không, không có một điều gì làm cản bước người bác sĩ mà ánh sáng lí tưởng rực sáng hơn mọi thứ ánh sáng trên đời…
Nguyện vọng trở về chiến trường miền Nam gian khổ khi ấy không hề đơn giản. Để được chấp thuận, ông đã hai lần trực tiếp lên gặp Trưởng Ban Thống nhất Trung ương (kiêm Trưởng Ban Tổ chức Trung ương lúc bấy giờ) đồng chí Lê Đức Thọ để tha thiết đề đạt tâm nguyện. Trước ý chí sắt đá và tấm lòng nhiệt thành với quê hương của ông, đồng chí Lê Đức Thọ gật đầu chấp thuận.
Bác sĩ Mai Văn Thông những năm tháng ở chiến trường miền Nam. Ảnh: Tư liệu & phục chế
Thế là từ biệt ánh đèn phòng mổ tiệt trùng nơi đô thành, ông dấn thân vào những đêm núi rừng thăm thẳm, đối mặt với muỗi vắt, bom đạn, thiếu đói và cái chết kề bên. Không điều gì cản nổi bước chân của người thầy thuốc mà lí tưởng cống hiến rực sáng hơn mọi thứ ánh sáng trên đời. Tại căn cứ R, ông được tin cậy giao nhiệm vụ rất đặc biệt là chăm sóc sức khỏe cho các đồng chí lãnh đạo kháng chiến. Trong nhiều năm ông là Tổ trưởng Tổ bảo vệ sức khỏe tại Trung ương Cục miền Nam. Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, sau ngày hòa bình, ông được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến chống Mĩ hạng Nhất và giữ chức Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ sức khỏe Trung ương.
Chính trong những năm tháng chiến tranh gian khổ ấy, một câu chuyện đẹp và mang tầm vóc tương lai đã ra đời. Từ miền Bắc, cô con gái Mai Kiều Liên khi tốt nghiệp phổ thông đã viết thư vào chiến trường cho ba: “Con đã tốt nghiệp phổ thông ba ạ, lại được chọn đi học nước ngoài, con muốn hỏi ý kiến ba là con gái của ba nên theo học ngành nào?”. Nơi chiến trường thiếu thốn, giữa tiếng bom rơi đạn nổ, người bác sĩ có tầm nhìn xa rộng ấy đã không ngần ngại khuyên con: Con hãy theo học ngành chế biến sữa.
Lời dặn ấy không đơn thuần là một gợi ý chọn nghề, mà là tầm nhìn chiến lược sâu sắc của một người trí thức cách mạng. Giữa cái gian khổ của cuộc chiến, ông đã đau đáu nhìn về ngày hòa bình: Đất nước rồi đây sẽ giải phóng, giặc ngoại xâm sẽ bị quét sạch, nhưng đất nước đứng lên từ đổ nát sẽ cần gì nhất? Cần sức khỏe, cần tầm vóc cho thế hệ tương lai. Trẻ em Việt Nam không thể tiếp tục còi cọc, suy dinh dưỡng vì thiếu ăn, thiếu sữa. Lời khuyên ấy chính là nhịp cầu nối liền giữa y đức chữa bệnh cứu người và sứ mệnh dinh dưỡng tái thiết dân tộc.
Phải nói thật rằng, chế biến sữa ban đầu không phải là ước mơ thời học sinh của cô gái Mai Kiều Liên. Những năm tháng sơ tán tại xã Hồng Châu, huyện Thường Tín (Hà Đông cũ), dưới mái trường Trưng Vương giàu truyền thống, Mai Kiều Liên cùng nhóm bạn thân như Nguyễn Hiệp, Trương Quốc Dũng đều nuôi trăn trở và say mê bước vào con đường khoa học tự nhiên. Sau này khi đi du học, các bạn cô đều chọn đi sâu vào môn Vật lý, và bản thân Mai Kiều Liên cũng từng có lúc định chọn bộ môn khoa học tự nhiên này.
Thế nhưng, lá thư gửi từ chiến trường của người cha đã trở thành kim chỉ nam xoay chuyển tất cả. Sự nhân ái và tầm nhìn xa rộng của cha đã chạm đến trái tim con gái, khiến chị quyết định đăng kí theo học ngành chế biến sữa.
Biến căn dặn của cha thành hiện thực
Năm 1976, sau khi tốt nghiệp trở về nước, chị Mai Kiều Liên được phân công về Công ty Sữa - Cà phê Miền Nam (tiền thân của Vinamilk ngày nay), đảm nhận vai trò kỹ sư phụ trách Khối sản xuất sữa đặc và sữa chua tại Nhà máy Sữa Trường Thọ. Bằng cá tính quyết liệt, tinh thần học hỏi không ngừng và năng lực chuyên môn vững vàng, chị liên tục được tin tưởng giao giữ các vị trí quản lí then chốt của ngành sữa. Từ tháng 9 năm 1980 đến tháng 2 năm 1982, chị đảm nhận vị trí Kỹ sư Công nghệ tại phòng Kỹ thuật, Xí nghiệp Liên hiệp Sữa - Cà phê và Bánh kẹo I, trước khi bước lên vai trò Phó Giám đốc Kỹ thuật phụ trách Sản xuất tại Nhà máy Sữa Thống Nhất (từ tháng 2 năm 1982 đến tháng 6 năm 1983). Đến giai đoạn 1984 – 1992, sau khi hoàn tất khóa đào tạo tại Đại học Kỹ sư Kinh tế Leningrad (Liên Xô), chị được bổ nhiệm giữ chức vụ Phó Tổng Giám đốc phụ trách Kinh tế tại Xí nghiệp Liên hiệp Sữa - Cà phê và Bánh kẹo I, bắt đầu đặt những nền móng chiến lược cho tư duy kinh tế thị trường và hiện đại hóa ngành sữa nước nhà. Không chỉ dừng lại ở góc độ quản trị doanh nghiệp, giai đoạn 1996 - 2001, chị trở thành Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII, đóng góp trí tuệ vào công cuộc đổi mới của đất nước. Đặc biệt, từ tháng 11/2003 đến tháng 07/2015, chị tiếp tục khẳng định bản lĩnh chèo lái khi đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk) qua 3 nhiệm kỳ liên tiếp (2003 – 2007, 2007 – 2011 và 2012 – 2016). Trong những năm tháng bước đầu khởi nghiệp gian khó ấy, bên cạnh nữ kỹ sư trẻ luôn có tình yêu thương sâu sắc và sự đồng hành lặng lẽ của cha mẹ và người chồng bạn học từ thuở ấu thơ của chị là Nguyễn Hiệp.
Bác sĩ Mai Văn Thông và Bác sĩ Nguyễn Kim Tòng thấu hiểu hơn ai hết những nhọc nhằn, áp lực của con gái khi dấn thân vào một ngành nghề mới mẻ, thiếu thốn đủ bề. Bằng tình mẫu tử, phụ tử ấm áp và kinh nghiệm của những người đi trước từng vượt qua bao giông bão chiến tranh, ông bà luôn là chỗ dựa tinh thần vững chắc nhất. Sự lắng nghe, những lời động viên chân thành và niềm tin kiên định mà người cha dành cho con gái đã tiếp thêm nghị lực, giúp chị vững vàng vượt qua những đêm dài trăn trở bên ca máy, kiên trì bám trụ với con đường đầy thử thách.
Điều kì diệu và vô cùng xúc động là, từ câu nói mang tầm nhìn vượt thời gian của người cha nơi chiến trường năm xưa, không chỉ với người con gái Mai Kiều Liên, mà cả người con trai Mai Quang Liêm cũng nối tiếp hiến dâng sức trẻ và trí tuệ cho sự nghiệp phát triển ngành chế biến sữa Việt Nam.
Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân gắn Huân chương Độc lập Hạng 3 cho bà Mai Kiều Liên. Ảnh: VNM
Không dừng lại ở đó, ngọn lửa cống hiến tiếp tục truyền sang thế hệ thứ ba. Người cháu ngoại của bác sĩ Mai Văn Thông là Mai Chí hiện cũng đang công tác tại Vinamilk. Nối tiếp lí tưởng của ông ngoại và tinh thần tiên phong của mẹ, Mai Chí tích cực và đầy sáng tạo cho sự nghiệp sữa, nỗ lực học hỏi, khẳng định bản lĩnh và trở thành một gương mặt quản lí trẻ rất xuất sắc của công ty.
Những đơm hoa kết trái
Sau ngày đất nước thống nhất, Bác sĩ Mai Văn Thông giữ chức Phó Giám đốc Bệnh viện Thống Nhất và Phó Ban Bảo vệ sức khỏe Thành ủy TP. Hồ Chí Minh. Bà Nguyễn Kim Tòng cũng từ vị trí trưởng khoa tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Xô trở về làm trưởng khoa tại Bệnh viện Nhi đồng 2 TP. Hồ Chí Minh. Cả hai ông bà tiếp tục tận tụy cống hiến trọn đời cho y học nước nhà.
Điều vô cùng kính trọng ở ông bà là dù thân quen, gắn bó ân nghĩa với nhiều lãnh đạo cấp cao, nhưng suốt đời ông bà chưa từng một lần cậy nhờ hay xin xỏ bất kì quyền lợi riêng tư nào. Cuộc sống của hai người bác sĩ ấy luôn đạm bạc, thanh cao giàu lòng tự trọng và tình yêu vô biên dành cho con cháu.
Từ một lá thư gửi qua dải Trường Sơn bom đạn, lời dặn của người bác sĩ cách mạng đã trở thành "sợi chỉ đỏ" xuyên suốt ba thế hệ. Một gia đình mà từ con gái, con trai, con dâu cho đến cháu ngoại đều đứng trong hàng ngũ những người gây dựng và phát triển ngành sữa Việt, đó không chỉ là sự tiếp nối nghề nghiệp đơn thuần, mà là sự kế thừa trọn vẹn một lí tưởng sống, một sứ mệnh thiêng liêng vì sức khỏe và tầm vóc của dân tộc.
Tối ngày 23/7/2026, tại Nhà hát Hồ Gươm (Hà Nội), trong đêm lễ hội “50 năm - Phụng sự khát vọng Việt”, Vinamilk vinh dự đón nhận danh hiệu Anh hùng Lao động lần thứ hai trong lịch sử phát triển của công ty. Cũng tại buổi lễ này, thay mặt lãnh đạo Đảng và Nhà nước, Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân đã trao tặng Huân chương Độc lập Hạng Ba cho Anh hùng Lao động Mai Kiều Liên, Thành viên Hội đồng Quản trị, Tổng Giám đốc Vinamilk nhằm ghi nhận vai trò lãnh đạo tiên phong của bà đối với sự phát triển của ngành sữa nước nhà. Trong niềm vui ấy, ít ai biết rằng đằng sau thành công của người phụ nữ thủ lĩnh của ngành sữa Việt là sự lặng lẽ gieo mầm khát vọng của người cha nơi chiến trường năm xưa.
TRIỆU PHONG
VNQD