Dù chiến tranh đã đi qua, nhưng dấu ấn của người lính luôn nguyên vẹn trong phẩm chất con người, ngay cả khi đã rời quân ngũ, đảm nhiệm những trọng trách trong đời sống dân sự. Đó là Nguyễn Hữu Điền, từ một người lính tăng thiết giáp đến một nhà lãnh đạo địa phương, rồi trở về với đời sống bình dị và yêu thơ ca, vẫn luôn nhất quán là con người yêu nước, thuỷ chung với đồng đội, nặng lòng với quê hương và gìn giữ trong mình một tâm hồn nghệ sĩ.
Ông Nguyễn Hữu Điền, nguyên Bí thư tỉnh uỷ Phú Thọ.
Từ người cán bộ Bạch Hạc đến người lính xe tăng
Sinh năm 1946 tại Bạch Hạc, Việt Trì, Nguyễn Hữu Điền lớn lên trên vùng đất ngã ba sông, nơi sông Hồng, sông Lô và sông Đà hội tụ. Miền đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa ấy không chỉ là nơi sinh thành mà còn trở thành miền kí ức, mạch nguồn cảm xúc theo ông suốt những chặng đường công tác và đi vào nhiều trang thơ sau này.
Trước khi trở thành người lính, Nguyễn Hữu Điền từng đảm nhiệm cương vị Chủ tịch UBND thị trấn Bạch Hạc. Năm 1972, ở tuổi 26, khi đang có vị trí công tác tại quê nhà, ông tình nguyện lên đường nhập ngũ. Tháng 8 năm ấy, ông cùng đơn vị xe tăng thiết giáp hành quân vào Nam chiến đấu. Từ một cán bộ địa phương, ông khoác ba lô, bước vào môi trường quân đội, hòa mình vào đội ngũ những người lính đang trên đường ra mặt trận. Đó không chỉ là sự thay đổi về công việc và môi trường sống mà còn là lựa chọn thể hiện trách nhiệm của người công dân trước vận mệnh đất nước.
Năm 1972 là thời điểm cuộc kháng chiến chống Mĩ diễn ra ác liệt. Trong đội hình chiến đấu, lực lượng tăng thiết giáp giữ vai trò quan trọng, vừa đảm nhiệm nhiệm vụ đột kích, vừa phối hợp với bộ binh và các binh chủng khác trong những trận đánh hiệp đồng. Đằng sau sức mạnh của những cỗ xe thép là những người lính phải đối mặt với hiểm nguy, gian khổ và những thử thách khắc nghiệt của chiến trường.
Sau khi vào quân ngũ, Nguyễn Hữu Điền được phân công làm Trợ lí Chính trị Lữ đoàn 201, rồi Trợ lý Tổ chức Bộ Tư lệnh Binh chủng Tăng - Thiết giáp. Những cương vị này cho thấy con đường quân ngũ của ông không chỉ gắn với hành trình ra trận mà còn với công tác xây dựng đơn vị, tổ chức lực lượng và chăm lo đời sống chính trị, tinh thần của bộ đội. Công tác chính trị đòi hỏi người cán bộ phải nắm bắt tư tưởng, hiểu tâm tư, chia sẻ khó khăn, mất mát, góp phần xây dựng ý chí và tinh thần đoàn kết trong đơn vị. Công tác tổ chức lại yêu cầu sự chặt chẽ, khoa học, khả năng nắm bắt con người và bố trí lực lượng phù hợp với nhiệm vụ. Những năm tháng ấy đã tôi luyện ở Nguyễn Hữu Điền tinh thần kỷ luật, ý thức tập thể và trách nhiệm của người cán bộ đối với đơn vị.
Người lãnh đạo mang theo phẩm chất người lính
Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Hữu Điền gặp gỡ văn nghệ sĩ Phú Thọ. Ảnh: TL
Sau Đại thắng mùa Xuân năm 1975, đất nước thống nhất, Nguyễn Hữu Điền trở về Phú Thọ, tiếp tục công tác trên quê hương Phú Thọ nhưng những năm tháng quân ngũ không khép lại trong kí ức. Tình cảm với đơn vị, với đồng đội, nhất là với những người lính đã nằm lại trên chiến trường vẫn hiện diện bền bỉ trong cuộc sống của ông.
Năm 1984, ông trực tiếp tổ chức thành lập Ban liên lạc Truyền thống Tăng - Thiết giáp tỉnh Vĩnh Phú. Từ đó, việc gặp gỡ đồng đội cũ, thăm hỏi những người từng chiến đấu trong binh chủng và tri ân gia đình liệt sĩ được ông duy trì thường xuyên. Tháng 10 năm 1990, ông được Tỉnh ủy Vĩnh Phú phân công tham gia Ban Chấp hành lâm thời Hội Cựu chiến binh tỉnh, tích cực đóng góp vào quá trình xây dựng và phát triển tổ chức Hội.
Với những người từng đi qua chiến tranh, đồng đội không chỉ là những người đã cùng sống, cùng chiến đấu mà còn là những người chia sẻ một phần số phận. Có người trở về, có người nằm lại; có những cuộc gặp gỡ được nối dài qua năm tháng, nhưng cũng có những cái tên chỉ còn được nhắc đến trong những chuyến thăm nghĩa trang, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ hay trở về chiến trường xưa.
Nguyễn Hữu Điền dành nhiều tâm sức cho công việc tri ân liệt sĩ, thăm hỏi người có công, thân nhân liệt sĩ và các Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Ông còn tham gia những chuyến đi tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu sinh phẩm phục vụ đối chứng ADN. Theo bài viết của Đại tá Phạm Quyết Chiến đăng trên trang Tri ân liệt sĩ, mặc dù được hưởng chế độ đãi ngộ của Nhà nước, ông và gia đình đã từ chối nhận, mong muốn dành phần hỗ trợ đó cho những gia đình liệt sĩ có hoàn cảnh khó khăn hơn.
Những việc làm ấy không đơn thuần là hoạt động tri ân vào các dịp kỉ niệm mà là sự tiếp nối tình đồng chí, đồng đội trong đời sống thường ngày. Chiến tranh kết thúc nhưng vẫn còn những người lính không trở về, những gia đình ngày đêm mong ngóng và những phần mộ chưa xác định được danh tính. Với ông, trách nhiệm của người trở về không dừng lại ở việc nhớ về quá khứ mà còn là góp sức để những người đã khuất được về với quê hương, gia đình. Chất lính của Nguyễn Hữu Điền vì thế không chỉ được nhận diện qua những năm tháng trong quân ngũ mà còn ở cách ông gìn giữ nghĩa tình sau chiến tranh.
Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Hữu Điền dư Hội nghị tổng kết công tác VHNT năm 2006 của Hội VHNT Phú Thọ. Ảnh: Vân Trang
Trở lại công tác trên quê hương, Nguyễn Hữu Điền lần lượt đảm nhiệm nhiều cương vị lãnh đạo tại thành phố Việt Trì và tỉnh Phú Thọ, từ Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND Thành phố Việt Trì đến Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Phú Thọ. Trưởng thành qua môi trường quân đội và nhiều lĩnh vực công tác, ông cùng tập thể lãnh đạo tỉnh tìm hướng phát triển cho Phú Thọ trong những năm đầu đổi mới. Các khu công nghiệp, cụm công nghiệp từng bước hình thành; nông nghiệp, nông thôn và đời sống người dân vùng sâu, vùng xa được quan tâm. Cùng với phát triển kinh tế - xã hội, tỉnh chú trọng bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất Tổ.
Theo những người từng làm việc với ông, Nguyễn Hữu Điền là người quyết đoán, coi trọng nguyên tắc nhưng linh hoạt trong phương pháp, với phương châm “nguyên tắc cứng, phương pháp mềm”. Ở ông có sự kết hợp giữa bản lĩnh, kỉ luật của người lính với khả năng lắng nghe, tôn trọng con người của người lãnh đạo.
Tình yêu quê hương trong Nguyễn Hữu Điền không chỉ thể hiện qua trách nhiệm với địa phương mà còn bắt nguồn từ sự gắn bó sâu nặng với Bạch Hạc - nơi ông sinh ra và lớn lên. Dù đảm nhiệm những trọng trách ở cấp tỉnh, ông vẫn dành nhiều tâm huyết cho việc gìn giữ các di tích, câu chuyện lịch sử và giá trị văn hóa của quê nhà. Ông đã góp phần khôi phục đền Tam Giang, tìm lại năm quả chuông đồng đại hồng chung bị thất lạc và dựng tượng Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật. Đặc biệt, hành trình kiên trì tìm lại những quả chuông qua nhiều năm không đơn thuần là đưa một hiện vật cổ trở về với ngôi đền, mà còn góp phần gìn giữ kí ức và sự tiếp nối văn hóa của cộng đồng.
Ông cũng dành sự quan tâm thiết thực cho hoạt động văn học nghệ thuật tỉnh. Từ việc thăm hỏi, động viên văn nghệ sĩ, viết lời giới thiệu cho hai bộ Tuyển tập 30 năm Văn học và Nghệ thuật Phú Thọ đến hỗ trợ cơ sở vật chất, tạo điều kiện cho Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật tỉnh hoạt động, những việc làm ấy thể hiện sự trân trọng của ông đối với người sáng tạo. Khi còn là Chủ tịch UBND tỉnh, ông đã duyệt cấp 300 triệu đồng làm quỹ hỗ trợ sáng tác cho hội viên. Dịp Hội tổ chức Ngày Thơ Việt Nam có nhà thơ Phạm Tiến Duật tham dự, dù bận họp Trung ương không thể có mặt, ông vẫn gửi toàn bộ tiền nhuận bút các bài viết, bài thơ đăng báo để đóng góp vào quỹ. Sau cuộc họp, ông trở về và đến thẳng Hội gặp nhà thơ.
Qua những câu chuyện ấy, có thể thấy sự quan tâm của Nguyễn Hữu Điền đối với văn hóa, văn nghệ không mang tính hình thức. Ông hiểu rằng sự phát triển của một vùng đất không chỉ được đo bằng những thành tựu kinh tế mà còn cần được bồi đắp từ đời sống tinh thần, từ những giá trị lịch sử và sức sáng tạo của con người. Dù ở cương vị người lính hay người lãnh đạo, ông vẫn giữ cách ứng xử trọng tình nghĩa, trân trọng những đóng góp thầm lặng và những giá trị bền lâu của quê hương.
Ông Nguyễn Hữu Điền thăm đơn vị cũ – Lữ đoàn xe tăng 201. Ảnh: TL
Ông Nguyễn Hữu Điền - nguyên Bí thư Tỉnh uỷ Phú Thọ và đồng chí Nguyễn Mạnh Hùng - Tỉnh uỷ viên, Bí thư Huyện uỷ Cẩm Khê trao quà cho các gia đình khó khăn tại Cẩm Khê, Phú Thọ.
Tiếng thơ của người con đất Tổ
Trong cuộc đời Nguyễn Hữu Điền, thơ ca không tách rời công việc chính trị mà là dòng chảy song hành, giúp ông lưu giữ những kí ức, bộc lộ tình cảm và suy ngẫm về cuộc sống. Từ những năm tháng quân ngũ đến khi đảm nhiệm các cương vị lãnh đạo ở Phú Thọ, ông vẫn dành một khoảng riêng cho thi ca. Thơ ông viết về những gì gần gũi, gắn bó: quê hương, lịch sử, gia đình, đồng đội và con người lao động bình dị.
Quê hương Phú Thọ, đặc biệt là Bạch Hạc, Việt Trì, cùng những dòng sông Thao, sông Lô, những bãi bồi phù sa và vùng đất gắn với lịch sử các Vua Hùng trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt. Trong Bên giếng Ngọc chiều nay, tình cảm với cội nguồn được thể hiện qua những câu thơ hướng về thời đại Hùng Vương và trách nhiệm của các thế hệ hôm nay:
“Chỗ Bác cháu ta ngồi là vùng đất Phong Châu
Vua Hùng từng dạy dân mình trồng tre đánh giặc
Dạy dân cấy cày dạy cách ăn mặc
Khi nhìn về phía trước nhớ sau lưng
Chinh chiến bao năm trong nhịp trống đồng rung
Chim Lạc vẫn bay cùng màu áo lính
Như buổi ấy Bác Hồ trên Nghĩa Lĩnh
Nhận về mình trách nhiệm với đời sau”
Với Nguyễn Hữu Điền, mỗi địa danh không chỉ là một phần cảnh sắc mà còn lưu giữ kí ức lịch sử và căn cốt văn hóa của quê hương. Bài thơ Đất quê ta gợi lại câu chuyện về Bạch Hạc, từ hình ảnh chim trắng bên sông đến những dấu tích của buổi đầu dựng nước:
“Hòn Gành bên sông cây lớn mọc rồi(1)
Chim đậu trắng cả một vùng sông nước
Và vì thế thành tên làng Bạch Hạc
Thủy tụ, sơn chầu vùng đất tứ linh
Nhà nước Văn Lang trong buổi bình minh
Vua tuần thú trên sông Hồng, sông Cả
Về hội tụ dưới bóng cây lớn đó
Bàn việc quân cơ nên cây gọi Chiên Đàn”
Nhà thơ, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Hữu Điền cùng gia đình nhận hoa chúc mừng của đồng chí Bùi Đình Thi - Ủy viên BTV Tỉnh ủy, Trưởng Ban Tổ chức Tỉnh ủy nhân dịp ông ra mắt tập thơ thứ 4 (tháng 9/2026).
Bên cạnh quê hương, người lính và đồng đội là miền cảm xúc sâu đậm trong thơ ông. Những năm tháng chiến tranh trở lại qua kí ức về Trường Sơn, về những người từng cùng nhau đi qua bom đạn. Trong Vẹn nguyên chất thép, nỗi nhớ đồng đội được gửi gắm qua những câu thơ:
"Giữa đạn nổ bom rơi "Năm anh em" vẫn hát
Giờ có lúc giật mình đớn đau mất mát
Khi trở về nơi ấy Trường Sơn
Hai mươi tám năm qua ai mất ai còn
Vẫn có những chàng trai mong cha về mỏi mắt
Vẫn có những cô gái thấy mẹ nhiều chủ nhật
Đóng cửa buồng ngồi đọc "những ngày xưa"
Đó không chỉ là nỗi nhớ về một thời trận mạc mà còn là sự day dứt trước những mất mát chiến tranh để lại cho những người ở lại. Tình cảm ấy cũng hiện diện trong đời sống của ông qua những hoạt động tri ân, thăm hỏi gia đình liệt sĩ và tìm kiếm hài cốt đồng đội. Bởi vậy, chất lính trong thơ không chỉ nằm ở kí ức chiến trường mà còn thể hiện ở sự thủy chung, bền bỉ với những người đã cùng ông đi qua năm tháng gian lao.
Bài thơ Thời chúng tôi gợi lại cuốn sách từng có ý nghĩa đặc biệt đối với thế hệ ông:
“Thời chúng tôi cuốn sách gối đầu giường
Là tiểu thuyết “Thép đã tôi thế đấy"
Đã thôi thúc và nâng hồn ta dậy
Gọi ta đi khám phá những chân trời”
Tác phẩm của Nikolai Ostrovsky không chỉ là kỉ niệm đọc sách mà còn gợi nhắc một thời tuổi trẻ, khi lí tưởng cách mạng và khát vọng cống hiến góp phần định hình nhân cách, thôi thúc con người hành động.
Thơ Nguyễn Hữu Điền không cầu kì về hình thức, chủ yếu chinh phục người đọc bằng cảm xúc chân thành và sự gắn bó với cội nguồn. Nhiều tác phẩm như Phú Thọ quê ta, Đất quê ta, Bên giếng Ngọc chiều nay, Vẹn nguyên chất thép, Chim đậu đất lành đã được các nhạc sĩ phổ nhạc. Trong đó, Chim đậu đất lành thể hiện tình yêu với vùng đất Tổ qua hình ảnh cuộc sống đang sinh sôi, đổi mới:
“Đàn chim thân thương trở về đất Tổ
Phù sa bồi Bến Gót mãi sinh sôi
Kinh đô Văn Lang lồng lộng dưới sao trời
Nhà có số phố có tên người đi về tấp nập”
Sau khi nghỉ công tác năm 2006, Nguyễn Hữu Điền vẫn gắn bó với Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật tỉnh Phú Thọ, tham gia sinh hoạt với tư cách hội viên chuyên ngành Thơ và làm Chủ tịch danh dự Câu lạc bộ Thơ Việt Nam tỉnh. Từ khi còn giữ các cương vị lãnh đạo ở thành phố và cấp tỉnh, ông đã luôn quan tâm, tạo điều kiện cho hoạt động văn học nghệ thuật. Trong thơ, Nguyễn Hữu Điền cũng thường trở về với những suy ngẫm về cuộc đời và lẽ sống. Bài Nhớ bến Hạc gợi nhắc công ơn quê hương đã nuôi dưỡng, hun đúc nên con người ông:
“Ơn nghĩa nhiều vùng đất ngã ba sông
Nuôi ta lớn dạy ta thành chiến sĩ
Chân cứng đá mềm vắt qua hai thế kỉ
Để hôm nay khôn lớn thành người”.
Còn trong Tâm sự cuối năm, ông gửi gắm quan niệm sống giản dị, hướng con người đến điều thiện:
“Ta đã nhận nhiều đời ban tặng
Phải gắng làm điều thiện cho đời
Đừng hận thù, tham lam, độc ác
Cuộc đời là quy luật người ơi!”
Những câu thơ cũng là lời tự nhắc nhở sau một hành trình dài với nhiều trải nghiệm. Dù ở cương vị lãnh đạo hay khi trở về đời thường, ông vẫn giữ nếp sống giản dị, gần gũi, tiếp tục đọc sách, làm thơ và hòa mình vào các hoạt động văn nghệ địa phương. Từ người lính xe tăng đến người lãnh đạo quê hương, rồi trở về với thi ca, Nguyễn Hữu Điền vẫn nhất quán trong tình yêu đất nước, sự thủy chung với đồng đội và lòng trân trọng những giá trị văn hóa của vùng đất Tổ. Đó cũng là nét đẹp trong chân dung một người cán bộ trọn vẹn với đất, một người nghệ sĩ trọn tình với thơ.
ĐỖ NGỌC DŨNG
VNQD