.NGÔ THẢO
Trong số những người cầm bút cùng thời ở ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế, Nguyễn Khải là một trường hợp đặc biệt. Ông không phải nhà văn viết hay nhất về một đề tài, một giai đoạn, mà là nhà văn có mặt bền bỉ nhất, kịp thời nhất, qua tất cả các giai đoạn - và mỗi lần đất nước đổi thay, ngòi bút của ông cũng đổi thay theo, đến mức nhiều người đọc ông từ tác phẩm này sang tác phẩm khác cứ ngỡ đang gặp những nhà văn khác nhau.
Nguyễn Khải tên thật là Nguyễn Mạnh Khải, sinh ngày 3 tháng 12 năm 1930, ở Hà Nội, nhưng quê nội ở Nam Định. Ông làm phóng viên báo Dân quân - Hưng Yên từ năm 1949, giữa những năm kháng chiến chống Pháp, khi còn là một người lính trẻ, và viết liên tục cho đến những năm cuối cùng. Tính ra, đó là hơn năm mươi năm cầm bút không đứt quãng, một sức bền hiếm có trong giới viết văn Việt Nam thế kỉ XX. Ông mất ngày 15 tháng 1 năm 2008 tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi ông định cư từ sau 1975, khép lại một cuộc đời mà gần như không có giai đoạn nào của đất nước lại thiếu vắng tiếng nói của ông.
Từ người lính viết văn đến nhà văn thời sự
Nguyễn Khải bắt đầu được chú ý rộng rãi với tiểu thuyết Xung đột (phần I in năm 1959, phần II năm 1962), viết về cuộc đấu tranh giữa lực lượng cách mạng và những thế lực phản động đội lốt tôn giáo ở nông thôn miền Bắc. Cùng thời gian ấy là tập truyện ngắn Mùa lạc (1960), rồi Tầm nhìn xa - cuốn sách mà chính ông sau này đã viết lại, sửa lại cách nhìn của mình về những người nông dân có ít ruộng đất, khi ông nhận ra cách đánh giá ban đầu của mình về nhân vật Tuy Kiền là chưa công bằng. Tôi nhắc chi tiết này vì nó cho thấy rất rõ một phẩm chất của Nguyễn Khải: ông sẵn sàng viết lại chính mình khi thấy mình đã nhìn chưa thấu, không cố chấp bảo vệ quan điểm cũ chỉ vì đó là điều mình từng viết ra. Ông gọi đó là Cái thời lãng mạn.
Giai đoạn này, sáng tác của Nguyễn Khải gắn với công cuộc xây dựng cuộc sống mới ở nông thôn, với hợp tác hóa, với những vấn đề thời sự nóng của xã hội miền Bắc đang chuyển mình. Người ta bắt đầu gọi ông là “nhà văn thời sự” - một cách gọi vừa là khen, vừa hàm ý về giới hạn: văn Nguyễn Khải bám rất sát vào những vấn đề đang được đặt ra trong đời sống, đôi khi sát đến mức người đọc sau này, ở một khoảng cách thời gian, mới thấy được chiều sâu tư tưởng ẩn giấu sau lớp vỏ thời sự ấy.
Người viết về chiến tranh từ bên trong
Khi cuộc kháng chiến chống Mĩ bước vào giai đoạn ác liệt, Nguyễn Khải là một trong những cây bút quân đội có mặt sớm nhất ở các chiến trường. Ông không viết chiến tranh như một người đứng ngoài quan sát, mà như một người lính, với con mắt phân tích tâm lý sắc sảo và một thứ lí trí tỉnh táo hiếm thấy giữa khói lửa. Họ sống và chiến đấu, Đường trong mây, Ra đảo, Chiến sĩ là viết từ những nơi nhà văn có mặt. Cùng với Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều, Thu Bồn - những người tôi có may mắn được gần gũi cùng một mái nhà số 4 - Nguyễn Khải góp phần làm nên diện mạo văn học chiến tranh cách mạng: không né tránh gian khổ, hi sinh, nhưng cũng không hô khẩu hiệu suông. Cái riêng của Nguyễn Khải trong dàn đồng ca ấy là khả năng để cho nhân vật của mình tranh luận, đối thoại, suy nghĩ - văn ông giàu chất trí tuệ hơn là chất trữ tình.
Sau chiến tranh: nhìn lại con người và nhìn lại chính mình
Đất nước thống nhất, Nguyễn Khải chuyển vào sống ở Thành phố Hồ Chí Minh, và đây là lúc ngòi bút ông có một bước ngoặt rõ rệt. Kịch Cách mạng, Hành trình đến tự do, các tác phẩm Cha và con và... (1979), rồi Gặp gỡ cuối năm (1982) - tác phẩm mang về cho ông Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam - không còn là văn xuôi minh họa cho một chủ trương, mà là những cuộc đối thoại nhiều chiều về số phận con người trong một xã hội vừa bước ra khỏi chiến tranh, giữa những người thuộc các tầng lớp cũ và mới, giữa niềm tin và hoài nghi. Đến Thời gian của người (1985), sự chuyển động ấy càng rõ: Nguyễn Khải đặt câu hỏi về thời gian, về những gì con người còn giữ lại được qua các biến động lịch sử.
Nhưng bước ngoặt lớn nhất, theo tôi, là ở thời kỳ Đổi mới và sau đó. Một người Hà Nội (1990) là một truyện ngắn mà tôi tin sẽ còn được nhắc lại rất lâu, bởi ở đó Nguyễn Khải tìm thấy trong nhân vật bà Hiền một biểu tượng đẹp về cốt cách người Hà Nội giữ được phẩm giá qua mọi thời cuộc - một cách viết đã lùi xa hẳn lối phân tích giai cấp thời trẻ để chạm đến những giá trị bền vững của văn hóa và con người. Rồi đến Thượng đế thì cười (2003), cuốn tiểu thuyết mang giọng hồi kí, ông nhìn lại chính cuộc đời cầm bút của mình với một thái độ vừa hài hước vừa xót xa, tự vấn về những gì mình đã viết, đã tin, đã ngộ nhận. Và Cõi nhân gian bé tí, qua số phận một nhân vật lịch sử từng chao chạnh trong các thời kì lịch sử quan trọng, Nguyễn Khải thẳng thắn nhìn lại những trăn trở tư tưởng của cả một thế hệ cầm bút, trong đó có ông và cả những người bạn viết cùng thời với ông.
Một đời văn không ngừng tự biến đổi
Điều tôi muốn nhấn mạnh, nhìn lại hơn năm mươi năm cầm bút của Nguyễn Khải, không phải là ở chỗ ông viết được bao nhiêu đầu sách, đoạt bao nhiêu giải thưởng - dù ông đã nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1982 và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 2000 - mà là ở một năng lực hiếm có: khả năng tự biến đổi để không bị thời cuộc bỏ lại phía sau. Từ một người lính viết văn cổ vũ hợp tác hóa nông thôn, đến người viết về chiến tranh từ trong lòng chiến trường, đến người phân tích những đổi thay tâm lý xã hội thời hậu chiến, rồi người tự vấn về chính những gì mình từng viết, từng tin ở mỗi chặng, Nguyễn Khải đều là người có mặt sớm, viết kịp thời, và quan trọng hơn, dám nhìn lại và viết khác đi khi hiểu ra mình cần viết khác.
Nhiều nhà văn cùng thế hệ giữ được một giọng văn nhất quán suốt đời. Nguyễn Khải thì ngược lại, ông là nhà văn của sự thay đổi liên tục, và chính sự thay đổi ấy - chứ không phải một tác phẩm đỉnh cao riêng lẻ nào - mới là chân dung đầy đủ nhất về ông. Ông từng nói, đại ý, nhà văn phải sống hết mình với thời đại thì mới viết được điều thời đại cần; nhưng cũng phải đủ tỉnh táo để nhận ra khi thời đại đã đổi khác mà ngòi bút mình còn cũ. Ít ai cùng thế hệ làm được điều đó trọn vẹn như Nguyễn Khải.
Ông là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam các khóa II, III, Phó Tổng thư ký khóa III, Đại biểu Quốc hội khóa VII, mang quân hàm Đại tá khi chuyển ngành về Hội Nhà văn năm 1988. Nhưng với những người từng làm việc cùng ông ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội, điều đọng lại không phải những chức danh ấy, mà là hình ảnh một người cầm bút suốt đời không cho phép mình đứng yên - luôn tự chất vấn, tự điều chỉnh, để mỗi trang viết của mình còn kịp là tiếng nói của chính lúc nó ra đời. Trong bảy mươi năm của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, hiếm có ai để lại một minh chứng rõ ràng hơn Nguyễn Khải cho điều mà một nền văn học chiến sĩ cần có: sự trung thực với thời cuộc, và can đảm trung thực với chính mình.
N.T
VNQD