70 năm - Những trang viết đi cùng người lính

Sáng 1/10/2026, tại Hà Nội, Tạp chí Văn nghệ Quân đội phối hợp Binh chủng Đặc công tổ chức Hội thảo khoa học “70 năm Văn nghệ Quân đội: Hành trình của những nhà văn - chiến sĩ”. Đây là sự kiện mở đầu cho chuỗi hoạt động hướng tới kỉ niệm 70 năm tạp chí ra số đầu tiên, tháng 1/1957 - tháng 1/2027.

Đoàn chủ tịch, thư kí hội thảo.

Thiếu tướng Nguyễn Quốc Duẩn, Chính uỷ Binh chủng Đặc công phát biểu chào mừng hội thảo.

Trong lời khai mạc hội thảo, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, bày tỏ sự tri ân các Anh hùng liệt sĩ bộ đội đặc công đã anh dũng hi sinh trong các cuộc chiến tranh, những người đã tìm thấy và còn ở đâu đó trên mọi miền Tổ quốc. Điều đó đã tạo nên niềm tin và sức mạnh, trách nhiệm và bản lĩnh để thế hệ sau bước tiếp con đường phục sự Tổ quốc và Nhân dân.

Tổng Biên tập tạp chí cũng đưa ra khối số liệu của bảy mươi năm. Chỉ tính riêng ở Văn nghệ Quân đội, đã có 10 nhà văn được đặt tên phố, tên đường, tên trường học; 8 nhà văn nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh; 32 nhà văn nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Cùng với đó là các bộ Tổng tập Nhà văn quân đội các thời kì, danh hiệu Đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân với tạp chí, danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân với nhà văn, liệt sĩ Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi. Theo Tổng biên tập, những điều đó “đã cho thấy phẩm chất anh hùng của đội ngũ nhà văn chiến sĩ luôn sẵn sàng trên tuyến đầu đánh giặc, dùng ngòi bút và cây súng của mình, cùng với đồng đội và Nhân dân chiến đấu lập công”.

Phát biểu chào mừng hội thảo, Thiếu tướng Nguyễn Quốc Duẩn nói về chỗ đứng của văn chương trong đời sống người lính đặc công: “Trong hành trang của người chiến sĩ đặc công, mỗi trang văn, bài thơ, bài hát, nét vẽ... đều là người bạn thuỷ chung, bình dị, nâng cao nét đẹp tâm hồn để người chiến sĩ sẵn sàng chiến đấu, sẵn sàng hi sinh”. Cùng với đó là điểm chung giữa hai đơn vị: “Nghệ thuật, cách đánh đặc công và nghệ thuật trong mỗi trang viết của mỗi nhà văn quân đội đều là thứ nghệ thuật mà Nhân dân cần, Tổ quốc cần”.

Một điểm chung đặc biệt phải nói đến là Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà, nguyên Chính uỷ và Chủ nhiệm Chính trị Binh chủng Đặc công, được điều về Tổng cục Chính trị và trở thành một trong những Tổng Biên tập của Văn nghệ Quân đội. Tiểu thuyết Sao Mai của ông là tác phẩm đầu tiên viết về bộ đội đặc công. Thiếu tướng Nguyễn Quốc Duẩn gọi ông là “cây cầu nối khăng khít, bền chặt, đơm hoa kết trái giữa đội ngũ nhà văn quân đội với người chiến sĩ đặc công”. Đó là câu trả lời cho câu hỏi vì sao hội thảo bảy mươi năm của một tạp chí văn chương lại được tổ chức xa Nhà số 4.

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội tại Hội thảo.

Trong các tham luận được trình bày trực tiếp, có một mạch chảy ngầm nối những người phát biểu lại với nhau: câu hỏi ai sẽ viết tiếp, thế hệ kế cận sẽ ra sao...

Đại tá, nhà văn Nguyễn Bảo, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, kể lại ngày mình mới được điều về tạp chí. “Lúc đó đối với tôi, Văn nghệ Quân đội lớn lắm, to lắm, uy tín lắm. Cái tầm của mình không thể tới được Văn nghệ Quân đội, không hiểu thế nào mà tôi được điều về. Cho nên rất lo và rất mặc cảm. Tôi đã xin được trả về Đà Nẵng, nhưng không được chấp thuận”.

“Nếu mình không vào Quân đội và không về Văn nghệ Quân đội thì không biết cuộc đời mình bây giờ thế nào. Đó là nơi giúp rất nhiều người chưa thành nhà văn thì thành nhà văn, chưa viết được hay thì viết được những tác phẩm tương đối hay. Đó là nơi rất ấm cúng” - nguyên Tổng biên tập chia sẻ một cách chân tình.

Đại tá, nhà văn Nguyễn Đình Tú nhắc về Lớp viết văn quân đội khoá 1 có ba mươi người, do các nhà văn tiêu biểu nhất của thế hệ chống Mĩ trực tiếp đứng lớp. Mười hai người trong số đó sau này được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam. Mười sáu trên ba mươi học viên về làm việc ở những vị trí quan trọng tại chính Văn nghệ Quân đội và các cơ quan báo chí, văn học nghệ thuật khác của Tổng cục Chính trị. 

“Chín năm kháng chiến chống Pháp, các thế hệ nhà văn Văn nghệ Quân đội đầu tiên đã có rất nhiều lớp trại để đào tạo ra những thế hệ nhà văn chống Pháp. Hai mươi năm kháng chiến chống Mĩ, thế hệ các nhà văn chống Pháp đã có rất nhiều lớp trại để đào tạo nên các thế hệ nhà văn chống Mĩ. Và thế hệ nhà văn chống Mĩ chỉ có một lớp đào tạo nên thế hệ kế cận”. Hai mươi tám năm đã trôi qua kể từ lớp khoá 1. Nhà văn Nguyễn Đình Tú để ngỏ rằng: có cần mở lớp viết văn quân đội khoá 2 hay không, và có cần tham mưu cho cấp trên về việc đó hay không.

Thượng tá Vũ Thế Bôn, nguyên cán bộ của binh chủng chia sẻ: “Tôi không phải là nhà văn, cũng không phải là nhà nghiên cứu hay phê bình văn học nhưng hình tượng người chiến sĩ đặc công theo tôi, không đến từ một tác phẩm riêng biệt nào, mà từ những năm được trực tiếp huấn luyện trên thao trường, bãi tập, từ những câu chuyện của các thế hệ đi trước, từ chiến lệ và hồi kí của binh chủng: Đặc công - trộn mình vào đất / Dầm trong sắc cỏ / Ẩn giữa muôn người / Hoà vào muôn sắc”.

Đại tá Phùng Văn Khai tặng hoa cảm ơn chương trình văn nghệ chào mừng hội thảo.

Trong nhà tưởng niệm của Binh chủng Đặc công khắc tên 6.200 liệt sĩ, trên hội thảo, những lớp người kế cận không quên nhắc đến những người đã làm nên tên tuổi của một tờ tạp chí văn chương hàng đầu.

Đại tá, nhà văn Chu Lai, người xuất thân từ bộ đội đặc công chia sẻ chân thành rằng: “Khi nhìn các chiến hữu trẻ tuổi của tôi trình diễn võ thuật trước khi diễn ra hội thảo, tôi nghẹn ngào muốn rớt nước mắt. Tôi chợt nhớ lại những chiến hữu ngày xưa của tôi ở ven Sài Gòn. Những chiến hữu cũng trẻ trung như thế, cũng đẹp đẽ như thế. Những người ấy phần lớn đã không trở về. Đơn vị của chúng tôi đóng quân cách Sài Gòn chỉ mười lăm cây số nhưng chúng tôi phải hành quân mười năm trời mới tới được Sài Gòn. Tính ra, mỗi một năm chỉ đi được một cây số rưỡi. Chỉ có điều là mỗi cây số rưỡi đó để lại hàng trăm xác đồng đội.” Ông kể, ở chiến trường, khi đào hố chôn đồng đội, ông chưa bao giờ khóc, nhưng lần đầu tiên khóc là ở Sài Gòn, “tôi khóc vì tôi nhớ các đồng đội không còn cơ hội trở về nữa”.

Thiếu tướng, PGS.TS Phạm Tiến Luật trong tham luận của mình nói về nhà văn Phù Thăng, tên thật Nguyễn Trọng Phu, sinh năm 1928, năm 1947 đã là trung đội trưởng trinh sát Trung đoàn 42 ở vùng địch hậu Liên khu 3, năm 1959 về Phòng Văn nghệ Quân đội làm biên tập. Đọc lại tác phẩm của ông hôm nay, theo lời Thiếu tướng Phạm Tiến Luật, khiến người đọc nghĩ nhiều hơn đến con người phía sau trang viết, “và trên tất cả, tôi nghĩ đến ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế - nơi một phần quan trọng của đời văn Phù Thăng đã được hình thành, nơi ông gặp những người bạn văn chương, sống giữa không khí sáng tác sôi nổi của một thời và để lại trong kí ức của Văn nghệ Quân đội một dấu ấn không dễ phai mờ”.

Điều làm nên Phù Thăng không phải là đề tài: “Không phải bởi chiến tranh đã cung cấp cho ông một đề tài mà bởi chiến tranh đã trở thành một phần máu thịt của đời ông. Khi viết về chiến tranh, ông không đứng ở ngoài chiến tranh để nhìn vào, ông viết từ bên trong” - Thiếu tướng Phạm Tiến Luật nhận định.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thùy Trang đến từ Đại học Sư phạm Huế, với giọng nhẹ nhàng mà sâu lắng nói về một người con của làng Dương Nỗ, Phú Vang, Thừa Thiên Huế - nhà văn Thanh Tịnh, người đã gắn bó với Nhà số 4 từ những ngày đầu, là Chủ nhiệm (Tổng biên tập) thứ hai của tạp chí. Có những nhà văn chinh phục người đọc bằng chuyện gay cấn, xung đột quyết liệt, “nhưng cũng có những cây bút chỉ cần phác thảo một mái nhà đơn sơ, con đường làng quanh co, bến đò xưa lặng lẽ, bóng dáng tảo tần của mẹ đã đủ để làm rung động miền sâu kín trong tâm hồn. Thanh Tịnh thuộc về những nhà văn như thế”.

Kỉ yếu Hội thảo cũng sử dụng lại bài viết của một số người Nhà số 4 đã đi xa, trong đó có Thiếu tướng, nhà văn Văn Phác và Đại tá, nhà văn Ngô Vĩnh Bình. Đây là cách để kí ức không bị đứt đoạn, để những người làm nên lịch sử của tạp chí vẫn hiện diện cùng những người đang viết tiếp.

Kết luận hội thảo, Đại tá, nhà phê bình Lê Thành Nghị cho biết kỉ yếu của Hội thảo "70 năm Văn nghệ Quân đội: Hành trình của những nhà văn - chiến sĩ" gồm bốn phần: thiết chế văn học và dấu ấn lịch sử; chân dung văn nhân và di sản tác phẩm; không gian kí ức và kết nối văn chương; hình tượng bộ đội đặc công qua những trang văn. Ông đề xuất thêm một phần thứ năm, tạm gọi là hành trình đi và đến của tạp chí.

Và ông chỉ ra phần không thống kê được: “Có thể thống kê được có bao nhiêu số tạp chí đã ra mắt bạn đọc, bao nhiêu trang in, bao nhiêu tác phẩm đã đến với bạn đọc, nhưng không thể thống kê được bao nhiêu cuộc trao đổi nghề nghiệp giữa người viết và người biên tập, bao nhiêu trang viết đã được bàn bạc sửa chữa... Cũng như không thể thống kê được bao nhiêu cây viết đã vì đọc Văn nghệ Quân đội mà tìm đến bút nghiên”.

Ban tổ chức đã in ấn 62 tham luận trong cuốn Kỉ yếu Hội thảo vừa là để ghi lại dấu mốc kết hợp giữa Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Binh chủng Đặc công, vừa là để bày tỏ sự trân trọng của những người viết yêu quý Văn nghệ Quân đội nói riêng và những người lính bộ đội Cụ Hồ nói chung. Sự kiện kết thúc trong không khí trời thu Hà Nội nắng vàng ruộm để hẹn vào mùa xuân, tháng 1 tới đây, Nhà số 4 sẽ thêm một lần tụ hội khách văn xa gần. 

Một số hình ảnh xung quanh hội thảo:

Nguyên Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Đại tá Nguyễn Bảo và nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, nhà thơ Hữu Thỉnh (từ trái sang)

Nhà văn Chu Lai cùng các đại biểu tham gia hội thảo.

Các đại biểu tham dự hội thảo tại hội trường.

VNQĐ online