.PHONG LÊ
Nói nhà văn cầm súng ở đất nước ta là nói đến một danh sách nhiều người, nói đến cả một thế hệ hoặc vài thế hệ. Nhưng nói nhà văn cầm súng hi sinh trên chiến trường với khẩu súng trên tay trong xáp mặt với kẻ thù, và trên lưng chiếc bòng bản thảo, thì cố nhiên không phải nhiều. Và sẽ còn ít hơn nếu đó lại là người, trong một thời gian ngắn, dẫu hi sinh quá sớm, mà vẫn để lại được số trang bản thảo và ghi chép nhiều đến bất ngờ so với những gì sức người có thể làm được. Hơn thế, trên cái di sản viết và ghi chép cần mẫn còn may mắn giữ lại được, thấy tiếc xót cho biết bao dự định mới mẻ, lớn lao, sau những gì đã được in, có không ít trang lấp lánh bao tài năng như Ước mơ của đất và Sen trong đồng, bên những trang thật sự là chói sáng bởi nó là đỉnh cao - những đỉnh cao đứng bên nhau mà không hề che khuất nhau, mà luôn luôn gây ngạc nhiên như: Chuyện xóm tôi và Những đứa con trong gia đình, Người mẹ cầm súng và Ở xã Trung Nghĩa... Thì đó chính là và chỉ là Nguyễn Thi.
Tính cho thật chặt chẽ thì đời văn và đóng góp văn chương của Nguyễn Ngọc Tấn - bút danh trước khi vào Nam của Nguyễn Thi - chỉ trên dưới 12 năm, kể từ khi ông tập kết ra Bắc, về công tác ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội, từ cuối năm 1956 đến khi ông hy sinh ở chiến trường Sài Gòn vào tháng 5 - Mậu Thân 1968.
Trên dưới 12 năm, trong đó có 6 năm ở chiến trường miền Nam, dưới hai bút danh: Nguyễn Ngọc Tấn và Nguyễn Thi, sáng tác của cây bút hi sinh ở tuổi 40 này để lại không phải là nhiều. Nếu tính riêng Nguyễn Thi thì tập Truyện và ký in lần đầu tiên, do Nhà xuất bản (NXB) Giải phóng ấn hành năm 1969 - một năm sau ngày Nguyễn Thi hy sinh gồm 7 truyện, ký ngắn: Chuyện xóm tôi, Mùa xuân, Mẹ vắng nhà, Những đứa con trong gia đình, Đại hội anh hùng, Dòng kinh quê hương, Những câu nói ghi trong Đại hội và 3 truyện, ký dài: Người mẹ cầm súng, Những sự tích ở đất thép và Ở xã Trung Nghĩa.
Từ Truyện và ký năm 1969 cho đến Toàn tập Nguyễn Thi (4 tập), NXB Văn học ấn hành năm 1996, trong khoảng cách 27 năm, là sự tái bản và bổ sung dần các bản thảo mới, trong di cảo của Nguyễn Thi được đồng đội ở chiến trường gom giữ, bảo quản và lần lượt gửi hoặc mang ra Hà Nội. Ở Toàn tập, Tập I - dành riêng cho tất cả các sáng tác viết dưới bút danh Nguyễn Ngọc Tấn trước khi về Nam, năm 1962. Tập II: Truyện và ký, gồm các sáng tác dưới bút danh Nguyễn Thi đã đăng trên báo và sớm đưa in ngay sau khi ông mất, gồm 8 truyện, ký ngắn, trong đó ngoài Trên đường xóm là truyện mới, 7 truyện còn lại đã có trong bản in Truyện và ký năm 1969; và 3 truyện, ký dài là: Người mẹ cầm súng, Những sự tích ở đất thép và Ước mơ của đất - là bản thảo còn viết dở đã được công bố trên bản in của NXB Quân đội nhân dân, 1970. Tập III: Những tác phẩm viết dở, gồm: Cô gái đất Ba Dừa, đã in trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 7-1970, Sen trong đồng đã được trích in trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 7-1970; và Ở xã Trung Nghĩa, cùng một chùm 25 bức thư Nguyễn Ngọc Tấn gửi cho vợ là Nguyễn Thị Xuân, ở khu tập thể Quân đội, số 3 phố Ông Ích Khiêm - Hà Nội. Tập IV: Ghi chép, rút từ các sổ tay, đã được Ngô Thảo sưu tầm, chỉnh lý, giới thiệu trong Năm tháng chưa xa; NXB Thành phố Hồ Chí Minh, 1985.
Sáu năm vào chiến trường, chỉ với khoảng trên dưới dăm năm viết, tất cả những gì Nguyễn Thi đã chuyển được lên trang giấy, kể cả những bản thảo còn dang dở, đều có thể minh chứng cho sức mạnh kì diệu của ngôn ngữ - ngôn từ Nguyễn Thi. Một ngôn từ thật là giàu có, là biến hóa, là linh hoạt và còn là kỳ diệu nữa, trước yêu cầu dựng một kỳ đài hùng vĩ về nhân dân Việt Nam trong chiến đấu và nhất định sẽ chiến thắng. Với một khẩu súng, ai đó, kể cả Nguyễn Thi, có thể giết một hoặc nhiều tên địch. Với những trang giấy, Nguyễn Thi đã làm thức dậy toàn bộ sức mạnh tinh thần của một và nhiều thế hệ; và lưu lại cho hậu thế một bức tranh cực kỳ sắc nét và thấm đẫm tình người về đồng bào miền Nam, về nhân dân Việt Nam trong một cuộc chiến dữ dội và khốc liệt vào bậc nhất của lịch sử dân tộc, trong nửa sau thế kỷ XX.
Có thể nói đến một hiện thực được phản ánh theo phong cách Nguyễn Thi, một phong cách luôn luôn gắng thâu tóm hiện thực ở dạng đúc kết nhất.
Chính cái ý thức khái quát luôn luôn thường trực trong Nguyễn Thi đã giúp ông vượt lên trên hiện thực bề bộn mà làm chủ được tài liệu, trên cả bề mặt và bề sâu. Bề mặt xã hội, bề sâu con người. Cuộc sống đọng lại ở đấy, ở phía sau, ở chiều sâu trang sách. Nhưng với tất cả sức đúc kết đó, sáng tác của Nguyễn Thi không bao giờ dừng lại ở mức chỉ làm thỏa mãn cho ta một nhu cầu nhận thức đơn thuần. Đọc ông, không ai mà không cảm thấm một nỗi xốn xang, day dứt về “những điều trông thấy”; và cũng xốn xang, day dứt không kém là những vang động, những lắng đọng trong đáy sâu của hồn người. Một nhận thức và từ đó, một xúc động cùng đến và ở lại đấy, không nhòa mờ, không dứt bỏ được, đó là cái làm nên sức sống đặc biệt của những trang Nguyễn Thi.
Và như vậy, với Nguyễn Thi, cuộc sống không chỉ để cho ta xem ngắm một cách thờ ơ mà là luôn luôn sục sôi, giục giã, buộc ta bộc lộ một thái độ, đòi hỏi ta phải có ý kiến trả lời. Nguyễn Thi ít khi nói to lên một cách trực tiếp những cảm xúc của chính mình. Nhưng sau những trang viết “khách quan” để cho sự việc tự nó nói lên, thấy dồn nén bao nhiêu nghĩ suy, tâm sự, khiến cho người đọc không thể nào bình yên, vô tâm được. Bởi lẽ, nhà văn luôn luôn biết rọi vào đấy một thứ ánh sáng riêng, không phải chỉ của đôi mắt mà là của cả tấm lòng, khiến cho mọi màu sắc, âm điệu, cung bậc của đời hiện lên thật rành rõ.
Nguyễn Thi thuộc trong số ít nhà văn mà cuộc đời và tác phẩm luôn khiến ta xúc động và không hết ngạc nhiên. Nghĩ về ông là nghĩ về một liên hệ giữa nhà văn và cuộc sống, nhà văn và quần chúng; và những lời ông tâm sự sau đây hoàn toàn có sức nặng của một chân lý đã được thể nghiệm: “Chúng ta tự hào, sung sướng được sống trong lòng biển, vì giọt nước có vinh quang cách mấy cũng chỉ là giọt nước, nó sẽ khô ngay lập tức nếu không được nằm chung với biển, còn vinh quang của biển thì đời đời không lay chuyển được” (Đại hội anh hùng). Nghĩ về ông là nghĩ về văn mạch dân tộc, đi từ nguồn và nằm trong dòng chảy của những tên tuổi lớn của lịch sử và lịch sử văn học. Nghĩ về ông là nghĩ về một nhà văn được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, được Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật, được đặt tên đường ở nhiều thành phố lớn trên cả nước. Nghĩ về ông là nghĩ về sự tiếp tục của mấy thế hệ nhà văn cầm súng trong thế kỷ XX. Nghĩ về ông là nghĩ về sự thống nhất giữa tâm hồn và tài năng, tâm hồn nuôi dưỡng tài năng và tài năng bồi đắp cho tâm hồn. Nghĩ về ông là nghĩ về sự kết hợp thành công giữa một nội dung vừa dân tộc vừa hiện đại, trong một hình thức vừa quen thuộc vừa đổi mới.
P.L
VNQD