| Trần Phi Long (Long Phi Tran) được biết đến với bút danh jelu.c - một ngòi bút hư cấu, từng xuất bản các tác phẩm như: Thời đại Sodom (tập truyện ngắn), Đối - Hòa - Hỗn - Tận (bộ tiểu thuyết). Trong khi giới văn chương đang mong chờ những tác phẩm mới của jelu.c thì đột nhiên anh ngoặt sang hội hoạ. Từ năm 2022 Trần Phi Long tập trung sáng tác dòng tranh mực ý niệm (Ink Conceptualist) và bắt đầu “cuộc chơi” ở nước ngoài với bút danh hội hoạ là Long Phi Tran. Trước dịp triển lãm cá nhân của anh diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với Trần Phi Long. |
Từ văn chương đến nghệ thuật thị giác
- Lâu nay, độc giả biết anh là một bác sĩ, một nhà văn, rồi bỗng nhiên anh xuất hiện với tư cách nghệ sĩ hội họa và nhiếp ảnh ý niệm. Anh từng nói mình không thích sự thay đổi. Vậy phải chăng, đằng sau những thay đổi về hình thức biểu đạt ấy, anh thực ra vẫn đang theo đuổi một ám ảnh sáng tạo duy nhất?
+ Thật ra, đây chỉ là một sự thay đổi về hình thức thể hiện tư duy sáng tạo của tôi từ ngôn từ sang hình ảnh thị giác. Nếu xét về định hướng chủ đề trong các tác phẩm nói chung gần như không có gì thay đổi.
- Tôi nhớ văn chương của jelu.c có xu hướng siêu thực, thậm chí đôi khi mang màu sắc dị thường. Điều gì trong văn chương đã dẫn anh đến thế giới của những hình ảnh đen trắng? Có phải đến một lúc nào đó, ngôn từ không còn đủ sức diễn đạt những gì anh muốn nói?
+ Tôi bắt đầu hội hoạ bằng học viết thư pháp trên giấy xuyến, nhưng rồi sớm nhận ra rằng mình mê món này. Nhưng không phải là chữ mà là những hình vẽ ý niệm, kiểu như mình đang viết văn bằng mực tàu giấy xuyến vậy.
Tôi cũng nhận ra rằng, dù khai thác cùng một chủ đề nhưng hội họa và nhiếp ảnh sở hữu lợi thế lớn hơn trong việc lan tỏa và tiếp cận số lượng người thưởng thức so với văn chương. Thời gian nhìn ngắm, đồng cảm với một tác phẩm thị giác thường sẽ nhanh và thuận tiện hơn so với một văn bản từ ngữ hàng trăm hoặc thậm chí hàng ngàn trang. Chưa kể đến, rào cản ngôn ngữ cũng là điều đáng phải lưu tâm một khi tác giả mong muốn đưa tác phẩm của mình đi xa hơn.
Thực ra thì tôi vẫn đang ấp ủ những trang viết, mặc dù tôi cũng ý thức thể loại mình theo đuổi khá kén độc giả.
- Anh không được đào tạo mỹ thuật chính quy và cũng thẳng thắn thừa nhận hạn chế về kỹ thuật. Nhưng một tác phẩm nghệ thuật có thể chỉ dựa vào ý tưởng để tồn tại hay không? Ranh giới giữa một ý tưởng thú vị và một tác phẩm có giá trị thẩm mỹ nằm ở đâu?
Với nghệ thuật ý niệm, điều quan trọng nhất và làm nên sức sống cho một tác phẩm chính là ý tưởng, khái niệm và thông điệp truyền tải. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc yếu tố thẩm mỹ bị gạt bỏ hoàn toàn. Tôi tin rằng, dù được đào tạo chính quy hay tự học, việc rèn luyện kỹ năng là điều gần như bắt buộc và tôi vẫn đang trong quá trình cải thiện mình mỗi ngày.
Một tác phẩm không đủ sức tạo được ấn tượng thị giác thì rất khó để neo giữ người xem tìm hiểu thêm về các tầng nghĩa bên trong mà tác giả muốn gửi gắm.
Tác phẩm "Một kẻ duy lý" của Long Phi Tran.
Là bác sĩ, anh tiếp xúc với cơ thể con người như một thực thể sinh học. Là nhà văn và nghệ sĩ, anh lại quan tâm đến những phần vô hình của con người. Ba tư cách ấy đã gặp nhau ở đâu trong nhận thức của anh về sự tồn tại?
Trong xã hội hiện đại ngày nay, cả phần thực thể thân xác hay phần vô hình tâm trí đều đang được quan tâm ngang bằng nhau. Nhận thức của tôi cũng không ngoại lệ. Nhìn qua các tác phẩm, người xem sẽ dễ dàng nhận thấy hình ảnh trong tranh thường được lấy cảm hứng từ những bộ phận và cơ quan cơ thể người như nhãn cầu, não bộ, tế bào hay hệ thần kinh... Đây có thể được xem là một trong những cách khai thác dung hòa hai phần hữu hình và vô hình như câu hỏi đã nêu trên.
Nghệ thuật ý niệm và những giới hạn
Anh từng bộc bạch rằng, mình chịu ảnh hưởng từ Marcel Duchamp, người đã đặt lại câu hỏi về bản chất nghệ thuật. Nhưng hơn một thế kỷ sau Duchamp, khi hầu như bất cứ điều gì cũng có thể được tuyên bố là nghệ thuật, theo anh, điều gì giúp một tác phẩm ý niệm tránh trở thành sự minh họa đơn giản cho một ý tưởng?
Với tư duy nghệ thuật của tôi, điều giúp một tác phẩm ý niệm không trở thành sự minh họa đơn thuần nằm ở hai yếu tố chính: Chất liệu: thể hiện tâm trạng và cảm xúc của tác giả, quyết định sức sống, biến tác phẩm trở nên có hồn có vẻ thay vì một tấm bảng chỉ đường lạnh lẽo vô cảm đến một kết luận có sẵn. Tính đa nghĩa: nghệ thuật ý niệm không áp đặt quan điểm triết học hay xã hội một cách quá trực diện mà mong muốn mở ra một cuộc đối thoại mở, mời gọi người xem bước vào tác phẩm và cùng hoàn thiện nó.
- Nghệ thuật ý niệm thường đòi hỏi người xem tham gia giải mã. Nhưng nếu không có phần thuyết minh của tác giả, người xem hoàn toàn không hiểu tác phẩm, đó là một thất bại trong giao tiếp nghệ thuật hay là quyền tự do chính đáng của nghệ sĩ?
+ Bất kì tác phẩm nghệ thuật thuộc trường phái nào cũng đều mang cho mình một cái tên và cái tên đó là nguồn dẫn, góp phần mở đường cho tác phẩm tìm đến được với người xem. Có một sự thật rằng không chỉ riêng nghệ thuật ý niệm, siêu thực hay trừu tượng đương đại, ngay cả những tác phẩm lẫy lừng của thời kì + Phục hưng vẫn còn đang gây tranh cãi và tò mò giải mã mãi cho đến tận ngày nay. Chính vì thế, với bản thân tôi, tôi không xem đó là một thất bại trong giao tiếp nghệ thuật.
Tác phẩm "Một định nghĩa về phê bình nghệ thuật" của Long Phi Tran.
Cái nhìn thấy và cái không nhìn thấy
- Triển lãm sắp tới mang tên Trong vùng tối. Tôi thích chữ “trong” ở đây, bởi nó khiến người ta có cảm giác không phải đang đứng bên ngoài nhìn vào bóng tối mà chính mình đang ở trong đó. Với anh, vùng tối trước hết là một không gian thị giác, một trạng thái tinh thần hay một ẩn dụ về đời sống?
+ Với chất liệu mực đen trên giấy xuyến, vùng tối ở đây trước hết là chất liệu, là không gian thị giác và theo định hướng nghệ thuật ý niệm, chắc chắn vùng tối còn là một tầng nghĩa ẩn dụ. Chữ “trong” đã phần nào nói lên điều đó.
- Chúng ta thường mặc định ánh sáng tượng trưng cho chân lí, sự tốt đẹp; bóng tối tượng trưng cho những gì tiêu cực hoặc khuất lấp. Anh có nghĩ sự phân chia ấy quá giản đơn? Có khi nào bóng tối lại là nơi con người được tự do nhất để đối diện với bản thân?
+ Với tôi, trong bóng tối tuyệt đối, ranh giới giữa ta và vạn vật mờ đi. Ta có thể đối diện với những nỗi sợ sâu kín nhất, những ham muốn hoang dã nhất hoặc đơn giản là được phép không làm gì cả. Bóng tối trả lại cho con người quyền được yếu đuối, chính là một dạng tự do nguyên thủy.
- Trong những bức tranh của anh, khoảng trống đôi khi chiếm phần lớn bố cục. Tôi tự hỏi, khoảng trống ấy là sự vắng mặt, hay thực ra là sự hiện diện của một điều gì đó chưa thể gọi tên?
+ Khoảng trống trong tranh của tôi là một dụng ý mang tính chủ đích, vừa cố gắng xây dựng sự trống trải, lạc lõng cho tinh thần của tranh vừa mong muốn tạo ra các khoảng thở và không gian đối thoại riêng cho người xem, mời gọi họ cùng bước vào tác phẩm.
- Anh thường sử dụng những hình tượng con người rất bé nhỏ trước một cấu trúc khổng lồ. Con người ấy đang bị áp chế, đang chống cự hay đã chấp nhận sự mặc định muôn thuở?
+ Tác phẩm của tôi thường mang bố cục tối giản, trong đó các nhân vật xuất hiện với hình hài nhỏ bé, cô lập. Tôi muốn khai thác hình có thể vừa vô hình lại vừa ngột ngạt, nơi mà những con người nhỏ bé khó lòng hoàn toàn thoát ra.
- Một số tác phẩm của anh gợi đến cảm giác con người bị quan sát, kiểm soát bởi những con mắt hoặc sức mạnh vô hình. Trong thế giới hiện đại, khi công nghệ khiến con người vừa quan sát vừa bị quan sát liên tục, theo anh, vùng riêng tư cuối cùng của mỗi cá nhân còn nằm ở đâu?
+ Theo tôi, quyền riêng tư cuối cùng nằm ở sâu bên trong con người; tuy nhiên, không phải ai cũng đủ sức mạnh và bản lĩnh nội tại để tạo ra quyền ấy cho mình.
Tác phẩm "Khắc khoải" của Long Phi Tran.
- Có những vùng tối xuất phát từ sự bất toàn của đời sống, nhưng cũng có những vùng tối do con người chủ động tạo ra để che giấu hoặc tránh né sự thật. Nghệ thuật của anh quan tâm nhiều hơn đến loại vùng tối nào?
+ Về cơ bản, các tác phẩm của tôi xoay quanh hai nhóm chủ đề chính là bản ngã con người và các thể chế xã hội. Những loại vùng tối ấy đồng thời tồn tại và giao thoa nhau nên cả hai đều nên được lưu tâm ngang bằng nhau.
- Anh từng nói về sự cô độc đô thị. Nhưng cô độc là một tình trạng xã hội hay là trạng thái căn bản của thân phận người? Và nghệ thuật có thực sự giúp con người thoát khỏi cô độc, hay chỉ khiến họ nhận diện nó rõ ràng hơn?
+ Tôi tin rằng cô độc là trạng thái căn bản của tâm trí con người. Nó chỉ rõ nét hơn khi xã hội ngày càng trở nên phân hóa. Ở thời điểm hiện tại, những tác phẩm của tôi đang hướng đến việc nhận diện sự cô độc và tìm kiếm tiếng nói đồng cảm.
- Một câu mang tính cá nhân: trong chính cuộc sống của mình, có “vùng tối” nào anh chưa từng tìm cách diễn đạt bằng văn chương, tranh hay ảnh? Liệu có những “vùng tối” mà ngay cả nghệ thuật cũng bất lực?
+ Có những vùng tối mà khi cố gắng diễn đạt bằng ngôn từ và hình ảnh lại khiến chúng trở nên trần trụi, thô lậu hoặc thậm chí dung tục. Có lẽ vì khả năng nghệ thuật của tôi tại thời điểm này chưa thật sự đủ tinh tế để nói lên những điều ấy.
- Xin cảm ơn anh về cuộc trò chuyện này. Chúc triển lãm cá nhân đầu tiên của anh diễn ra thành công.
 Một số tác phẩm của Long Phi Tran tại Triển lãm "Trong vùng tối". Long Phi Tran sinh năm 1989, hiện sống và làm việc tại TP. Hồ Chí Minh, bắt đầu hoạt động nghệ thuật từ năm 2022. Vào tháng 1 năm 2026, một tác phẩm của anh được chọn làm ảnh bìa cho tạp chí Heart Rhythm Journal thuộc nhà xuất bản học thuật Elsevier. Anh cũng đã có cơ hội chia sẻ tầm nhìn nghệ thuật của mình thông qua các cuộc phỏng vấn và bài viết trên những tạp chí và ấn phẩm nghệ thuật ở Tây Ban Nha, Hà Lan, Pháp, Georgia và Úc. Ngoài ra, tranh của anh từng góp mặt ở sự kiện triển lãm nhóm kỹ thuật số tại Quảng trường Thời đại New York (02/2026) và Carrousel du Louvre (không gian nghệ thuật bên dưới Bảo tàng Louvre) (10/2026) và nhận một số giải thưởng cũng như danh hiệu từ các cuộc thi và triển lãm nghệ thuật trực tuyến quốc tế. Bên cạnh việc sáng tác tranh mực, Long Phi Tran còn khám phá nhiếp ảnh ý niệm đen trắng như một thử nghiệm mở rộng, lấy cảm hứng trực tiếp từ chủ đề và ý tưởng trong hội họa. Cách tiếp cận này đã được đón nhận với Giải Bạc tại Exposure One Awards (2026), Giải Danh Dự tại Monochrome Photography Awards (2025) và MonoVisions Awards (2026). Triển lãm “Trong vùng tối” với 30 bức tranh mực tàu trên giấy xuyến và 10 bức ảnh đen trắng; sẽ diễn ra vào ngày 14/11/2026 (kéo dài đến hết ngày 21/11/2026) tại gallery 3B - Nguyễn Văn Trỗi (P.Cầu Kiệu, TP. Hồ Chí Minh) |
TRẦN NHÃ THỤY thực hiện
VNQD