Thú thực, từ lâu tôi vẫn âm thầm ghép những mảnh ghép về anh. Chỉ là những mảnh thôi, bởi con người anh đa diện, phong phú quá. Mà thêm nữa là sợ, nếu viết thì cũng chẳng biết bắt đầu từ đâu. Từ những tác phẩm của anh, từ cái tôi quan sát được sau mười năm làm ban viên, hay qua các câu chuyện anh kể về cuộc đời mình. Sau rất nhiều đắn đo, giữa hư ảo, thêu dệt về cuộc đời một nhà văn quê Tốt Động, tôi vẫn có thể nhận ra những cái lõi cơ bản nhất…

Đại tá, nhà văn Đỗ Tiến Thuỵ.
Gập ghềnh đường đến văn chương
Chuyện kể rằng, tháng 3 năm 1988 tại xóm Giữa, xã Tốt Động, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây, chàng trai tên Đỗ Tiến Thụy vào lính. Trước đấy, chàng có thi Trường Cao đẳng Sư phạm - Nhạc họa Trung ương nhưng trượt. Số là, đề ra năm ấy ngoài phần thi văn hóa là phần thi năng khiếu, vẽ con vật yêu thích. Chàng ta vẽ một chú cua tám cẳng, hai càng, đôi mắt mở to nhìn cuộc đời. Ban giám khảo chấm đều chung nhận định: cua vẽ có hồn, nhưng hình cứng quá. Cứng ở đây có thể hiểu theo nhiều nghĩa, nhưng trượt là trượt. Gác lại giấc mơ đèn sách, chàng ngậm ngùi chia tay mối tình với người bạn gái cùng xóm, hẹn trở về một ngày không xa. Dù người trong cuộc đã xác định trước cái “ngày không xa” ấy là “xa lắm”.
Lính Hà Tây năm ấy trôi vào mãi Tây Nguyên. Mảnh đất ấy đã bao dung nuôi dưỡng chú cua đồng vùng đồng bằng Bắc Bộ lớn lên bằng sắn vùi và rau rừng. Môi trường quân ngũ dạy anh rằng, cuộc đời này vốn chẳng có hoa hồng trải sẵn, tất cả đều phải học. Học từ chặt cây lấy củi trên rừng, học thái miếng thịt bò thế nào cho đúng khi được ăn tươi cải thiện, học đánh bóng chuyền, học ứng xử khi có mâu thuẫn xảy ra giữa mấy anh em lính với nhau… Và học nghiệp vụ tài chính, học lái xe, nhân viên nhà văn hóa. Mỗi lần thay đổi nhiệm vụ công tác là một lần học. Học để thích nghi và cũng là niềm hứng thú. Cho đến khi anh bập vào một lớp tập huấn báo chí do Tỉnh đoàn Kon Tum mở. Học xong, anh dần dà đọc thêm sách, mày mò viết tin bài, truyện ngắn gửi cho các báo tạp chí địa phương lẫn trung ương.
Trong các câu chuyện sau này, anh vẫn kể khi xưa ở Tây Nguyên có nhiều lựa chọn, có thể ra quân lái xe riêng cho một lãnh đạo tỉnh, chuyển sang làm vận động viên bóng chuyền chuyên nghiệp, nhưng cuối cùng anh vẫn ở lại quân ngũ và đi học Trường Viết văn Nguyễn Du. Để lại vợ cùng ba con ở Tây Nguyên, chú cua đồng Đỗ Tiến Thụy chậm rãi bò lại ra Bắc. Vừa học, vừa canh cánh nỗi lo về gia đình. Lập nghiệp nơi đơn vị đóng quân, anh đã qua bao nhiêu khó khăn khi cưới vợ làm nhà đều phải xin đơn vị ứng trước rồi trừ lương tới mười năm chưa hết.
Đến khi tốt nghiệp, về Quân đoàn 3 hay ở lại Hà Nội cũng là câu hỏi phải đắn đo. Về Kon Tum, gần gia đình. Nhưng bốn năm đèn sách cùng chữ nghĩa văn chương sẽ mai một với nhiệm vụ tuyên truyền ở một đơn vị chủ lực. Ở lại Hà Nội, những kiến thức học được trong trường sẽ có cơ hội phát huy, nhưng lại xa vợ con. Cuối cùng anh quyết định ở lại Hà Nội, đầu quân về Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Rồi sau mười năm, kể từ ngày ra Bắc học, anh mới đón được bầu đoàn thể tử sum vầy tại mảnh đất Tốt Động, nuôi ba con trai trưởng thành, đều là kĩ sư công nghệ thông tin, cháu lớn đã lập gia đình và lập nghiệp ở phía Nam.

Nhà văn Đỗ Tiến Thuỵ trong một chuyến công tác. Ảnh: NVCC
Dù ở đâu thì mảnh đất Tây Nguyên và quê hương Tốt Động, nơi nghĩa quân Lam Sơn vùi thây năm vạn quân Minh vào năm 1.426 vẫn trở đi vần lại trong sáng tác của nhà văn Đỗ Tiến Thuỵ. Có thể kể đến các tiểu thuyết: Màu rừng ruộng, Con chim joong bay từ A đến Z, Những mùa cách trở (sắp xuất bản); các tập truyện ngắn: Gió đồng se sắt, Vết thương thành thị, Những nốt nhạc xa xanh, Người đàn bà đợi mưa; tập truyện kí: Gió vẫn thổi qua mùa khô… Anh đã nhận nhiều giải thưởng, nhưng tôi để ý anh thường chỉ nhắc mấy giải chính: Cuộc thi truyện ngắn “Tầm nhìn thế kỷ” của báo Tiền Phong năm 2000 - 2001 (đây là giải thưởng khởi đầu đưa anh đến gần với văn chương), cùng các giải bút kí, truyện ngắn trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội, giải thưởng Văn học 5 năm Bộ quốc phòng. Bởi anh quan niệm, giải thưởng là ghi nhận ở một giai đoạn. Người viết trẻ cần sự khích lệ động viên, nhưng không thể sống mãi với hào quang quá khứ.
Anh cũng thường nói “Tôi chỉ viết được về những cái thân thuộc nhất”. Dù đã nhiều năm sống ở Nhà số 4 nằm giữa lòng Hà Nội anh vẫn đau đáu với hai vùng đất quen, một vùng anh sinh ra lớn lên, một vùng gắn bó những tháng năm tuổi trẻ. Nhiều lần, sau những chén rượu “đằm sâu lịch sử và ngát hương văn hiến” nấu bằng thứ nếp hương cấy trên cánh đồng Tốt Động như anh vẫn tự trào, tôi hỏi: “Tại sao bác không viết về phố?”. Nhà văn của “màu rừng ruộng” chỉ nhếch mép cười, những ngón tay thon dài nâng chén, rồi thong thả đặt xuống. Câu trả lời buột ra từ tiềm thức: “Tôi vẫn là người quê chú ạ!”

Nhà văn Đỗ Tiến Thuỵ trong chuyến trở lại Tây Nguyên, mảnh đất anh từng gắn bó và bén duyên với văn chương. Ảnh: NXT
Cố giữ lấy một cơ ngơi
Khó tính trong sự viết (không chạy theo số lượng tác phẩm) của bản thân mình đã đành, nhà văn Đỗ Tiến Thụy còn là người kĩ lưỡng, có các nguyên tắc bất di bất dịch trong biên tập, chọn bài. Khi tôi về Ban Văn làm biên tập viên thì anh là trưởng ban. Ngày đầu tiên giao công việc, anh bảo ngay: “Chú về đây để làm biên tập chứ không phải sáng tác. Chú đọc cái gì, viết thế nào, chơi với ai là việc của chú, anh không quan tâm. Nhưng bài vở thì phải nộp đúng hạn, đạt chất lượng, ưu tiên đề tài chiến tranh cách mạng. Gọi là ưu tiên nhưng để in được cũng phải trên trung bình. Và chú phải luôn nhớ mình ăn lương ai, nồi cơm của mình ở đâu.”
Mới chân ướt chân ráo từ Quảng Ninh lên, môi trường mới khiến tôi vô cùng bỡ ngỡ. Cộng tác viên của tôi lúc đó gần như bằng không, làm sao có thể tìm được truyện chiến tranh và bút kí văn học. Cũng may là anh chưa giao định mức cụ thể cho tôi ngay. Bảo cứ từ từ làm quen, trước mắt phụ trách mục “Truyện ngắn hay tác giả tự chọn”. Giữ mục này là phải đọc rất nhiều truyện báo bạn, truyện hay qua các năm, truyện được giải các cuộc thi. Đọc để chọn được truyện, định hình thế nào là truyện hay, liên hệ tác giả, biên tập rồi đưa lên. Anh yêu cầu làm danh sách nửa năm một, tức là sáu truyện liền, làm một lần để tiện phân bổ đề tài cho mỗi số báo, tránh tình trạng ăn đong. Lúc bí truyện, tôi cùng anh ngồi điểm danh lại tác giả ở từng tỉnh, ai còn ai mất, có truyện gì hay...
Khi tôi đã tạm định hình thế nào là truyện in được trên tạp chí, anh đẩy tôi đi đơn vị viết kí. Bảo có viết được mới biên tập được. Đi để hiểu anh em ở dưới đơn vị ăn ở thế nào, tâm tư tình cảm ra sao. Thế là một ba lô, giấy giới thiệu, mấy bộ quần áo, tôi đi Cô Tô, vào miền Trung mùa lũ, rồi đi An Giang viết bài về Sư đoàn bộ binh 330, ra Trường Sa… Từ đi, viết kí rồi biên tập kí là cả một quá trình. Khi thấy tôi đã tạm có vài phần “chất lính” trong người, anh giao thêm phần truyện chiến tranh. Anh thường nói, tạp chí sinh ra vì người lính, độc giả chính là bộ đội. Tôi nhận lời, xong thú thật, làm truyện chiến tranh chật vật hơn truyện dân sự rất nhiều. Các tác giả đi ra từ chiến tranh thường phải can thiệp vào bản thảo rất sâu, đặc biệt phần bố cục, câu chữ mới in được. Các tác giả trẻ thì câu chữ tốt hơn nhưng thường bị giả hoặc sai ở các tình tiết cốt yếu. Sự đã rồi, chẳng còn lựa chọn nào khác là đọc thêm nhiều sách vở về chiến tranh, đọc để hiểu xem không khí xưa thế nào, không gian, bối cảnh, các loại vũ khí khí tài; đi ngồi cùng các cựu chiến binh nghe kể chuyện; khi biên tập cái gì ngờ ngợ là phải hỏi lại ngay tác giả, tra thêm trên mạng. Thành quả của những ngày khó khăn này là tôi đã bắt đầu tiếp cận, cảm thấy hay và có thể biên tập được truyện, kí ức chiến trường của một số cộng tác viên lính cựu như Nguyễn Trọng Luân, Hồ Tĩnh Tâm, Thái Chí Thanh, Vũ Công Chiến, Nguyễn Ngọc Lợi, Nguyễn Tam Mỹ…
Dần dần tôi đã hiểu được quan điểm, nguyên tắc xử lí bài vở khi làm trưởng ban của anh. Anh thường đọc hết bài của các biên tập viên đưa lên, nhưng luôn chọn cái hay đi trước, cái trung bình gác lại, cái yếu là… quay đầu ngay. Anh không giới hạn số lượng bản thảo đưa lên của biên tập viên ở mỗi số. Tác phẩm hay thì in, không ưu tiên thân quen. Bài do lãnh đạo đưa từ trên xuống anh cũng yêu cầu biên tập đúng quy trình từ biên tập viên, không vượt cấp.
Qua mỗi số tạp chí anh đều gặp anh em biên tập viên, nhận xét từng vấn đề cần rút kinh nghiệm, có những truyện hay nhưng chỉ vài ba chữ ẩu anh đều nhắc; cộng tác viên mới nào có tiềm năng cần chăm sóc, động viên thêm; chi tiết nào thiếu logic được nhắc đi nhắc lại thời gian dài. Anh luôn dặn trong ban có gì cũng cần nói thẳng và thật. Đầu tiên, tôi cũng khó chịu vì cách làm việc sát sạt của anh. Nhưng sau thì quen, nó cho mình cảm giác được làm việc, được sống thực chất trong bầu không khí văn chương. Anh vẫn bảo, khi mà trong môi trường văn chương mà mọi người không nói về văn chương nữa thì hỏng rồi. Tôi cũng hiểu thêm, sự khó tính của anh không vì anh mà vì cái chung của tạp chí. Anh hay nói anh em ta phải cố mà giữ lấy cái cơ ngơi Nhà số 4 do các tiền bối để lại.

Nhà văn Đỗ Tiến Thuỵ và nhà thơ Văn Công Hùng tại Sa Thầy, Kon Tum cũ. Ảnh: NXT
Về lại cánh đồng xưa
Ngày chia tay chức vụ Trưởng ban Văn về Ban sáng tác, đồ đạc anh gói gọn lại trong năm thùng các tông, chủ yếu là sách công cụ như từ điển, lịch sử các quân binh chủng… cần tra cứu. Mọi thủ tục bàn giao làm xong trong buổi sáng, chỉ có cái anh khó bàn giao nhất là cộng tác viên. Có cộng tác viên anh theo từ những ngày còn là biên tập viên, qua bao dỗi hờn, trách cứ, ai oán vì góp ý thẳng quá, cuối cùng họ vẫn quay lại, viết tốt hơn, thành cái tên đáng kể trên văn đàn. Có những cộng tác viên là cựu binh, anh chăm họ từ những mẩu viết ngắn trên mạng xã hội, động viên viết dài hơn, viết thêm ra, nhiều lần thêm kéo dài cả mấy tháng trời cuối cùng ra được cái truyện, cái kí tốt cho tạp chí. Lại có cộng tác viên từ Đức về, kiểu gì cũng phải gặp Đỗ Tiến Thụy vì cái truyện anh gợi ý xử lí tình huống hay quá. Đó là truyện về một người lính Bắc Việt bị bắt trước giải phóng ít ngày. Có hai lựa chọn thường tình cho nhân vật: một, đầu hàng tủi nhục để được sống rồi day dứt mãi về sau; hai, gan cùng mình không khai để rồi bị tra tấn đến chết hoặc đưa đi thủ tiêu. Cả hai lựa chọn đều… không hay. Và anh gợi ý cho tác giả, trong bối cảnh ngày chiến thắng cận kề, nên cho nhân vật có lựa chọn thứ ba, đó là câu giờ, chờ ngày giải phóng. Và tít truyện Ngày cuối cùng của chiến tranh đã được đổi thành Lựa chọn thứ ba.
Cộng tác viên cuối cùng anh bàn giao cho tôi là một cựu binh ở Nam Định. Anh bảo tác giả này viết có chuyện, có chi tiết, nhưng muốn in được thì phải làm nhiều. Chú cố mà thầu, vì đó là nguồn nuôi tạp chí. Tôi nghe, nhưng lúc đó không để tâm mấy đến chuyện biên tập. Tôi cứ bâng khuâng tự hỏi, bắt đầu từ ngày mai anh sẽ đối diện với cuộc sống mới thế nào, khi ngày ngày đối mặt với luống rau, mấy con gà, vườn lan…, chẳng còn ai nói chuyện văn chương. Vì về Ban sáng tác là không phải đến cơ quan hàng ngày, không phải tham gia bài vở chuyên môn lẫn họp hành nữa; mà bao năm nay sự làm việc với anh là phần lớn cuộc sống; dù cho trước khi có ý định chuyển ban anh đã chuẩn bị sẵn sàng tư thế.
Lâu lâu, tôi gọi điện hỏi anh dạo này thế nào. Anh kể đang xem lại những bộ phim truyền hình dài tập kinh điển và viết tiểu thuyết. Anh chia sẻ chuyện gia đình, chuyện cậu con trai đang thực hiện nghĩa vụ quân sự ở một sư đoàn thuộc Bộ tư lệnh Thủ đô, cuối tuần rồi tăng gia đi lấy phân bò có ghé qua nhà được mười lăm phút, vội vàng chào bà chào bố rồi đi. Tôi hỏi thế sao cuối tuần anh không đi thăm cháu nó, đơn vị đóng gần bến xe Yên Nghĩa chứ xa xôi gì. Trong điện thoại tôi vẫn nghe thấy giọng anh, cứng lắm: “Ngày trước tôi đi lính có cần ai thăm đâu. Nhưng vợ tôi lên thăm bảo nó khỏe lắm, béo ra. Lính bây giờ làm sao bằng lính bọn anh ngày xưa…”.
Ừ, thì cũng đúng, một người lính dần dà từ binh nhì lên đến đại tá, gần bốn mươi năm quân ngũ đã rèn cho anh nếp sống nguyên tắc và có phần cứng nhắc.
Trước khi tắt máy anh đột ngột hỏi tôi:
“Chú có biết tiêu chuẩn phòng ở của đại tá là bao nhiêu mét vuông không?”
“Em không.”
Tôi trả lời thành thực. Anh cười:
“Diện tích của anh nhiều hơn của chú đấy. Nhưng anh cho chú mượn để có thêm không gian sáng tác. Nhớ vệ sinh nội vụ sạch sẽ vào. Sang tuần anh ra kiểm tra…”
| Nhà văn Đỗ Tiến Thuỵ sinh năm 1970 tại Tốt Động, Chương Mỹ, Hà Tây, nay là Hà Nội. Nhập ngũ năm 1988 vào Sư đoàn 10, Quân đoàn 3, nay là Quân đoàn 34. Tốt nghiệp Viết văn Nguyễn Du Khoá (Đại học Văn hoá Hà Nội) Khoá 7 năm 2006 và về công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Là tác giả của các tiểu thuyết Màu rừng ruộng; Con chim Joong bay từ A đến Z cùng nhiều tập truyện ngắn. Nhà văn Đỗ Tiến Thuỵ từng giành giải cuộc thi truyện ngắn Tầm nhìn thế kỷ của Báo Tiền phong; Giải thưởng truyện ngắn, bút kí của Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Giải thưởng VHNT Bộ Quốc phòng. |
ĐINH PHƯƠNG
VNQD