VNQĐ kết nối  Tư liệu VNQĐ

Phùng Quán - như đá dưới trời

Thứ Tư, 18/11/2026 05:31

.NGUYỄN THANH TÂM

Tôi cứ hình dung Phùng Quán hiện lên như một khối đá đầy góc cạnh, bền bỉ chịu đựng để khẳng định phẩm giá kiên trinh, rắn đặc, chung thủy của mình. Người ta nhắc đến ông, bên cạnh một tác giả văn chương, còn là một biểu tượng của khí tiết, của sức mạnh sinh tồn kì diệu và niềm tin sắt đá vào sự thật và lí tưởng chân, thiện, mĩ.

Phùng Quán sinh tháng 1 năm 1932 tại xã Thủy Dương, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là phường Thanh Thủy, thành phố Huế). Sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước, tinh thần chống ngoại xâm đã thấm sâu vào máu thịt ông từ thuở thiếu thời. Năm 1945, khi mới là một cậu bé 13 tuổi, Phùng Quán đã bước chân vào Vệ quốc quân, trở thành chiến sĩ trinh sát trẻ tuổi của Trung đoàn 101 (tiền thân là Trung đoàn Trần Cao Vân lừng danh). Những năm tháng trèo đèo lội suối, đối mặt với cái chết nơi chiến trường Bình - Trị - Thiên đã đúc nặn nên một Phùng Quán ngoan cường, ngang tàng nhưng dạt dào tình yêu đồng đội. Sau đó, ông tiếp tục trui rèn qua Thiếu sinh quân Liên khu IV rồi Đoàn Văn công Liên khu IV. Đầu năm 1954, ông về công tác tại tờ Sinh hoạt Văn nghệ (tiền thân của Tạp chí Văn nghệ Quân đội). Bằng tài năng bẩm sinh và tinh thần kiên trì tự học, người lính trẻ ấy đã bước vào văn chương với một tư thế sừng sững, một tâm thế quyết liệt, trở thành một trong những hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam năm 1957.

Nhìn vào di sản tác phẩm của Phùng Quán, người ta thấy một sức sáng tạo kì diệu trải qua nhiều thăng trầm của số phận và lịch sử. Ông phát lộ tài năng văn chương rất sớm khi mới ngoài 20 tuổi. Tiểu thuyết Vượt Côn Đảo (1955) xuất sắc giành Giải Ba - Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam (1954 - 1955), lập tức đưa tên tuổi ông lên hàng đầu trong lớp nhà văn trẻ thời bấy giờ. Cùng thời gian đó, hàng loạt tác phẩm như Tôi muốn mời đến Tổ quốc tôi, Tiếng hát trên địa ngục Côn Đảo (thơ), Bên bờ Hiền Lương (bút kí), hay các truyện thiếu nhi như Thạch Sanh cháu Bác Hồ, Cuộc đời một đôi dép cao su đã liên tục khẳng định một ngòi bút giàu cảm xúc, cháy bỏng lí tưởng, yêu đất nước và nhân dân. Thế nhưng, sau năm 1957, số phận đẩy đưa Phùng Quán bước vào một chặng đường đầy gập ghềnh, cay đắng. Ông rời khỏi đời sống văn nghệ chính quy, trở thành một người sáng tác tự do. Suốt mấy mươi năm lẳng lặng bên lề, sống bằng đủ nghề lao động tay chân, ông vẫn không một ngày buông cây bút. Trong nghèo túng và cô độc, nhà văn vẫn kiên trì tích tụ năng lượng để bền lòng, vững chí với văn chương, với cuộc đời, với chân lí nhân sinh - nghệ thuật mà mình theo đuổi. Các tác phẩm chính đã làm nên tên tuổi văn nghiệp của ông như: Vượt Côn Đảo (tiểu thuyết, 1955); Tôi muốn mời đến Tổ quốc tôi; Tiếng hát trên địa ngục Côn Đảo (thơ, 1955); Thạch Sanh cháu Bác Hồ (truyện thiếu nhi, 1955); Bên bờ Hiền Lương (bút ký, 1955); Cuộc đời một đôi dép cao su (truyện thiếu nhi, 1956); Như con cò vàng trong cổ tích; Dũng sĩ chép còm (truyện thiếu nhi, 1987); Tuổi thơ dữ dội (tiểu thuyết, tập 1 - 1983, trọn bộ - 1988); Người du kích hói đầu (truyện thiếu nhi, 1990); Tiếng đàn trong rừng thẳm, Đôi bạn tật nguyền kỳ lạ (truyện thiếu nhi, 1991); Thơ Phùng Quán (thơ, 1995); Phùng Quán - thơ (2003); Ba phút sự thật (kí, 2006); Tôi đã trở thành nhà văn như thế nào? (hồi kí, 2007)... Ông đã nhận được Giải Ba, Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam với tác phẩm Vượt Côn Đảo, năm 1954 - 1955. Giải A, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam với tác phẩm Tuổi thơ dữ dội, năm 1988. Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007. Nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi, trong bài viết “Đọc thơ Phùng Quán” đã ngẫm nghĩ về cái tai nạn của nghề văn và giá trị thực sự mà Phùng Quán để lại trong văn chương: “Phùng Quán đã sống những ngày thật say mê của tuổi trẻ bồng bột và tin yêu của người lính gan dạ, hiên ngang ngoài mặt trận. Anh cũng đã được sống những phút ngất ngây khi kí 3000 cuốn tiểu thuyết Vượt Côn Đảo để gửi vào tiếp sức cho đồng bào miền Nam giữ vững lòng tin và ý chí đấu tranh, những phút phanh ngực áo đọc thơ cho công chúng nghe thâu đêm bài này đến bài khác. Phùng Quán khi quá say, quá mê đã... gặp nạn. Nghề nào cũng có tai nạn lao động nhưng nghề văn thì không được phép! Nếu không vấp váp, bây giờ trên cầu vai áo anh chắc cũng lấp lánh quân hàm đại tá. Riêng tôi nghĩ đại tá ở nước ta thì nhiều, nhưng một người mà... hai “nhà” ra nhà như Phùng Quán, e hiếm...” (Tạp chí Sông Hương, số 157, tháng 3/2002).

Cuộc đời Phùng Quán có thể sóng gió, thăng trầm, thơ văn của Phùng Quán có thể góc cạnh, ngang tàng, nhưng chưa bao giờ biết nói dối. Sức mạnh trong ngòi bút của ông nằm ở sự thủy chung với sự thật và tình yêu bao la dành cho cuộc đời, cho những con người lao động nghèo khổ, những người lính hi sinh thầm lặng. Dù ở trong hoàn cảnh ngặt nghèo nhất, ông vẫn giữ trọn lòng tin sắt đá vào con người và đất nước. Năm 2007, Phùng Quán được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Sự vinh danh ấy, dẫu muộn mằn, nhưng xứng đáng dành cho một kiếp người kiên trung. Tác phẩm của ông không chỉ làm xúc động hàng triệu trái tim trong và ngoài nước, mà chính cuộc đời ông - với tất cả sự dữ dội, nhẫn nại và thủy chung, đã trở thành một “diễn ngôn” về thiên lương và khí tiết của người nghệ sĩ. Đánh giá về cuộc đời và di sản văn chương của Phùng Quán, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội) đã viết: “Nhà thơ Phùng Quán, trong toàn bộ cuộc đời mình, toàn bộ sự nghiệp văn chương nghệ thuật đều là hướng tới con người, Tổ quốc và Nhân dân. Ở ông, tuyệt không có mảy may suy nghĩ lệch lạc, càng không bao giờ tuyệt vọng khi bản thân ở vào những khúc ngoặt bi ai, bị hiểu nhầm, thậm chí là oan khuất. Thơ văn của ông luôn sáng trong và quyết liệt đến tận cùng. Ông đã được trả lại danh vị và những thảo thơm cuộc đời đã trở lại bên ông công bằng, đúng mực. Ông đã được nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật, được đặt tên cho một con đường trên đất Kinh thành Huế nơi ông sinh ra cùng những bậc cha chú, cậu mợ của đại gia đình ông. Sự nghiệp văn chương của Phùng Quán sẽ mãi còn với đất trời, với con người mà ông hằng yêu mến” (Phùng Quán – Người đặc biệt Nhà số 4).

Ngày 22 tháng 1 năm 1995, Phùng Quán trút hơi thở cuối cùng tại Hà Nội. Trong Điếu văn do đại diện Hội Nhà văn Việt Nam đọc tại lễ truy điệu ông (đăng trên báo Văn nghệ, số 7, tháng 2/1995) có đoạn: “Nhà văn, nhà thơ Phùng Quán sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, sớm có ý chí đấu tranh cho nền độc lập, cho tự do dân chủ... Anh lớn lên trong kháng chiến, trưởng thành trong quân đội. Anh là người con chí hiếu của gia đình, của nhân dân... Nhờ có lòng kiên trì học tập, nhờ thiên khiếu bẩm sinh anh đã có nhiều sáng tác trong văn thơ. Những tác phẩm: Vượt Côn Đảo, Tuổi thơ dữ dội... và hàng trăm bài thơ đã gây xúc động lòng người, và cổ vũ cho lí tưởng chân, thiện, mĩ...”.

N.T.T

VNQD
Thống kê
Bài đọc nhiều nhất
Những người lính đào ngũ trong Chuyện ba người lính

Những người lính đào ngũ trong Chuyện ba người lính

Đừng vội nghĩ tất cả những người lính vì một lí do riêng nào đó mà đào ngũ đều là hèn nhát. Phải nhìn họ với tấm lòng thấu hiểu và vị tha...(VŨ CÔNG CHIẾN)

Trăm năm cô đơn của G.G.Márquez và những nhân vật lấy nguyên mẫu từ hiện thực

Trăm năm cô đơn của G.G.Márquez và những nhân vật lấy nguyên mẫu từ hiện thực

Những bạn đọc không nắm rõ tiểu sử của tác giả, hẳn nhiên sẽ rất bối rối khi đọc tác phẩm, nhất là vào giai đoạn cuối truyện, khi một loạt nhân vật dường như “trên trời rơi xuống” không có lai lịch rõ ràng,...(YẾN THANH)

Nguyên mẫu trong "Rừng đói" và "Bình minh phía trước"

Nguyên mẫu trong "Rừng đói" và "Bình minh phía trước"

Nguyên mẫu trong văn của tôi ít được hư cấu vì tôi không có tài hư cấu. Vì thế đọc lên là biết ngay đó là ai. Hơn nữa tôi cũng hay để tên nhân vật là tên nguyên mẫu...(NGUYỄN TRỌNG LUÂN)

Những cái tên mang thân phận người của "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới"

Những cái tên mang thân phận người của "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới"

Từ những đường dây lừa đảo xuyên biên giới, từ những căn phòng trọ ám mùi dây thừng và điện thoại bị tắt nguồn…, tôi muốn bạn đọc bước vào thế giới lạnh lẽo và dữ dội của thời đại dữ liệu,... (DƯƠNG BÌNH NGUYÊN)