Gần một thế kỉ trước, nhà văn Ba Lan Witold Gombrowicz đã viết về hành trình khám phá bản thân của một người đàn ông gần như siêu thực, để rồi gần 100 năm sau, những điều nói trên vẫn sẽ chính xác trong thời đại này.
Ra mắt vào năm 1938, Ferdydurke xoay quanh một nhà văn 30 tuổi, người thấy bản thân dường như đang sống giằng giai giữa hai bến bờ, với sự thiếu sót, mong manh, non trẻ; và sự trưởng thành, chín chắn, vững vàng, hệt như câu trích nổi tiếng từ cuốn Thần khúc: “Đến nửa đường đời/ Tôi thấy mình lạc trong rừng tối/ Lạc mất đường chính đạo!”. Một buổi sáng nọ, sau khi ngủ dậy, anh thấy mình phải đối mặt với tiến sĩ Pimko - người khăng khăng đưa anh vào một ngôi trường rồi sẽ cho thấy rằng sự non trẻ lí tưởng thế nào. Tại đây anh đã gặp được rất nhiều bè bạn, tuy vậy kế hoạch nhanh chóng vỡ lở, để Pimko tiếp tục giao anh cho gia đình của một cặp vợ chồng tân thời trước khi kịch bản lặp lại, nơi anh bất ngờ nhìn thấy bà dì đã lâu không gặp của bản thân mình.
Ba lần không tưởng
Ở cuốn sách này, một trong những vấn đề mà Gombrowicz khơi lên chính là một sự bất xác rằng ta là ai, rằng những ảnh hưởng tác động lên ta tạo ra hình thức, khuôn mẫu thế nào và ra làm sao. Điều này có thể nhìn thấy rõ nhất trong nhân vật chính, khi anh nhận ra “chúng ta không tồn tại tự thân, chúng ta chỉ là chức năng của những người khác, chúng ta phải là người giống như cách họ nhìn nhận chúng ta” cũng như quan điểm tha nhân là địa ngục của J.P.Sartre. Nhưng sâu bên trong còn là một thế lực khác, nơi “thằng nhãi con và nhãi con chính là cơ quan văn hóa duy nhất của tôi”. Cứ thế, sâu trong tinh thần của nhân vật này diễn ra một cuộc áp bức, nơi anh bị “tóm và giam hãm hai lần – một lần bởi chính quá khứ trẻ dại mà tôi không quên được – một lần bởi sự ấu trĩ của những hình dung của loài người về tôi”. Do đó Ferdydurke có thể nói là một dạng của tiểu thuyết hiện sinh, nơi thay vì chọn phân tích theo hướng phân tâm, ông đã bổ ngang con đường siêu thực, từ đó mang đến những điều thú vị.
Nói về cuốn sách, chính Gombrowicz cũng nhìn nhận đây không phải “một tác phẩm châm biếm về một tầng lớp xã hội nào đó, cũng không phải là một cuộc tấn công theo chủ nghĩa hư vô vào văn hóa... Chúng ta đang sống trong một thời đại của những thay đổi dữ dội, của sự phát triển nhanh chóng, trong đó các hình thức ổn định đang bị phá vỡ dưới áp lực cuộc sống... dẫn đến nhu cầu tìm kiếm một hình thức cho những gì vẫn còn non nớt, chưa kết tinh và chưa phát triển, cũng như tiếng rên rỉ trước sự bất khả thi của một giả thuyết như vậy - đây là cảm hứng cho sách của tôi”. Quả là như vậy. Đặt trong bối cảnh cuối thập niên 1930 khi tác phẩm ra mắt, lúc thế giới vừa trải qua một cuộc đại chiến và sắp sửa “lên nòng” cho điều tương tự, dường như văn hào người Ba Lan đã cảm nhận được chính xác điều đó. Gạt bỏ những yếu tố khách quan, qua ba chặng hành trình của nhân vật chính, ta thấy những điều dẫn đến cái hậu quả ấy dường như vẫn luôn nằm sẵn bên trong mỗi người.
Witold Gombrowicz từng bị lãng quên vào thời đại của mình, nhưng ông lại đang hiện diện một cách sống động trong thời đại này.
Lần đầu tiên, khi đến ngôi trường mà Pimko tin rằng sẽ “mài mòn” được những góc cạnh của nhân vật chính, ta thấy ở đó là sự giả hiệu. Được gọi là một môi trường “phi thực lí tưởng”, cuốn sách được viết như một tiểu thuyết phản địa đàng về những bài học nhồi sọ, nơi học sinh là những chú cừu không thể phản kháng. Gombrowicz lột tả điều đó rất hay qua bộ sậu những giáo viên gần như bị lãng quên giữa thời đại, những người dạy học như một cỗ máy, liên tục bơm vào đầu “đứa trẻ” những barem, khuôn mẫu, hình thức, thay vì một sự phản biện mang tính tự thân. Ở đó chúng bị buộc phải yêu nhà thơ này vì những lí do sau, chúng buộc phải tự hào vì hiện thực ấy bởi không thể khác… Trong không gian đó, khi học sinh lên tiếng phản bác, luôn có đội ngũ những người tin theo, từ đó tạo nên thế trận kình chống. Chương này khép lại vô cùng thú vị khi hai nhóm học sinh đại diện cho hai hướng tiếp cận khác nhau, một tin tưởng mù quáng, một không ngừng phản biện chiến đấu với nhau.
Sau khi thất bại trong nỗ lực này, Pimko đã đưa nhân vật của ta đến một dinh thự có một gia đình tiêu chuẩn mà ông tin rằng tân thời, tinh tế và rất mực thước. Nơi đó gồm có một ông chồng kĩ sư khó hiểu, một bà công chức thường xuyên tham gia các hoạt động xã hội và một cô thiếu nữ luôn luôn toát ra dáng vẻ “đương thời”, không thể chạm đến. Khi đi sâu vào câu chuyện, Gombrowicz dần cho ta thấy sự giả hiệu của nơi này, khi không có gì là thực chất cả. Ở đó những xu hướng mới nhất đã kinh động đến họ, cuốn họ vào một vòng xoáy gần như vĩ cuồng với điều mới mẻ đến mức ủng hộ con gái từng bước tha hóa: “Hẳn rồi, trong chuyện này không có gì xấu hết! Dung à, nếu con muốn có con ngoài giá thú thì cứ việc! Mà có gì xấu ở đây chứ! Đã chấm dứt rồi việc tôn thờ trinh tiết! Chúng ta, những kĩ sư kiến thiết hiện thực xã hội mới, chúng ta không công nhận việc tôn thờ trinh tiết của người nhà quê xưa!”.
Cũng như ngôi trường, nhân vật chính sau đó đã có sự trả thù không chỉ ở bề mặt, mà còn phá hủy đi lòng tự trọng và sự tin tưởng sâu tận bên trong, cho họ đối diện với sự a tòng mình luôn tin tưởng. Điều này cho thấy cái nháy mắt tinh quái của Gombrowicz khi đẩy sự giễu nhại đến cực hạn, đồng thời là cú đánh mạnh vào chính độc giả. Và sau một nền giáo dục phi lí, đời sống tân thời a dua, cuốn sách khép lại cuốn sách bằng sự trở lại với gia đình, trong cuộc gặp gỡ với bà dì ấu thơ. Sự quay lại này cũng như truyền thống của văn chương châu Âu, qua đó phơi bày vàng son một thuở và cho thấy những thay đổi mới đã quét qua đây một cách kinh hoàng. Ở đó trọng tâm là mối quan hệ giai cấp những tưởng đã được giải quyết một cách trật tự, nhưng khi nhân vật chính đến mọi thứ bắt đầu rối tung, làm lộ ra nhiều xung đột vẫn còn ẩn giấu trong một thời kì đầy những thay đổi, không ngừng đập va.
Châm biếm tận cùng
Bản dịch tiếng việt của Ferdydurke do Trương Thu Hà chuyển ngữ trực tiếp từ tiếng Ba Lan, Formapubli và NXB Lao Động ấn hành.
Với cuốn sách này, bên cạnh chủ đề, thì điểm nổi không thể không thấy là một thế giới siêu hình bị đẩy đến mức siêu thực, phi lí mà Gombrowicz tạo ra. Cũng như Kafka một ngày thức dậy cho nhân vật mình biến thành côn trùng, tác gia người Ba Lan cũng đưa Pimko với những quy luật tương đối vào trong tác phẩm như một quả bom không thể đoán trước. 3 bi kịch sau đó lần lượt diễn ra ở 3 bối cảnh gần như phi lí, nơi có những nhân vật kì dị, những niềm tin mù quáng được làm quá lên, khiến ta nghi ngờ về chính tính người mà họ sở hữu. Tất cả như đang quay cuồng trong cơn điên loạn, nơi những biến chuyển thời đại như chiếc lồng giặt cuộn xoay hỗn loạn. Từ chính điều ấy, Gombrowicz ngộ ra được rằng “sự bình thường là diễn viên đu dây trên vực thẳm của bất thường. Bao nhiêu cuồng loạn ẩn dưới một trật tự tưởng chừng thông thường”. Như vậy ông chính là người đã khuấy đảo những gì khuất tất, từ đó phơi bày mặt trái khó nói trong một tiểu thuyết vô cùng tân tiến.
Không dừng ở đó, tính phi lí ấy còn được Gombrowicz nhân lên gấp bội bởi sự châm biếm. Không như Kafka gần như tuyệt vọng với những câu văn lạnh lùng, kiệm lời, những trang viết của nhà văn Ba Lan tràn ngập màu sắc, nơi những môi cười nằm giữa không trung, không ngừng phóng to, liên tục bung nở. Xuyên suốt cuốn sách, ông đã đặt để những tình tiết thú vị, khiến ta như thấy những sự giả hiệu quá sức chịu đựng. Theo đó thay vì giải cấu trúc con người thành một loài khác, ông đã phân rã từng bộ phận một và làm nổi bật lên sự hài hước. Đó là cái mông và nỗ lực của Pimko trong việc “ngu dân”, biến những người trẻ trở thành “đồng mông” không biết phản biện, không có được đời sống riêng như đặt ở đâu thì ngồi ở đó. Đó cũng là bắp chân trong câu chuyện thứ hai, đại diện cho tính tân thời hướng đến sức khỏe cũng như sùng bái dục tính tự do, từ đó tạo nên những cơ quan thon gọn thay vì bị bó hẹp lại dẫn đến bè ra, trở nên xấu xí. Hay với câu chuyện cuối, gia đình kinh hoàng của nhà bà dì cũng thu gọn trong những viên kẹo ngọt, nơi mỗi khi lên cơn, dường như chất đường sẽ dẫn họ về với chính con người mà mình đã từng…
Ngoài điều đó ra, Ferdydurke cũng như những tiểu thuyết châm biếm, luôn luôn có sự hiện diện của tác giả thông qua giọng văn bất thần xuất hiện và rồi mất đi. Trong sách, ta thấy điều này trong những chương lẻ được kẹp xen lẫn với những cao trào, thể hiện quan điểm sáng tác, quan điểm văn chương của chính tác giả… hay những câu chuyện cũng khó hiểu không kém về thế cân bằng và những đối lực sản sinh đồng thời, như phân tách, tổng hợp, lực chính, phản lực… Bên cạnh đó, hai truyện về Filidor và Filibert trong đây cũng cho ta thấy một góc nhìn khác về sự trừng phạt cũng như phản biện, nơi để thức tỉnh những con người kì dị, chỉ có cách phá hủy sâu tận bên trong thay vì bề mặt. Về vấn đề này, Gombrowicz như muốn nói về một thời đại “hết thuốc chữa”, nơi phải bằng những gì đau đớn nhất, thì sự thức tỉnh mới có thể đến.
Ở cuối cuốn sách, không ngoài dự đoán, Gombrowicz cho nhân vật của mình thoát khỏi mớ bồng bông ấy một cách nghẹt thở, với những lí do hết mực “con người”. Tuy vậy liệu y có thoát được cõi sống ấy khi mà mặt trời biến thành “đồng mông”, không ngừng theo sát, không ngừng dõi theo? Nhà văn Ba Lan từ đó cho ta thấy rằng sẽ là bất khả để bước ra khỏi thời kì điên đảo, cũng như phân tách được thuở ấu thơ tạo nên chính ta, cũng như cái tôi trưởng thành ta hằng vọng đến. Ferdydurke, vì thế, là một tiểu thuyết tuy siêu thực, phi lí, giễu nhại, nhưng lại làm hiện lên rất rõ bản chất của đời sống này: cuồng loạn, ngổn ngang và đầy bi hài. Hiểu theo cách nào đó, đây không chỉ là những gì xảy ra trong một con người, mà còn là một đất nước và một thời đại. Tuy khi ra mắt tác phẩm có số phận long đong, còn Gombrowicz là một “nhà văn tầm cỡ ít người biết đến”, nhưng sau một thế kỉ hiện diện trở lại, nó đã chứng minh được sức hấp dẫn và sự chính xác về mặt bản chất của thế giới này. Một cuốn sách kì dị, đưa ta vào cơn ác mộng ngay giữa ban ngày.
MINH TUẤN
VNQD