Nổi tiếng bậc nhất với tiểu thuyết Possession đoạt giải Booker 1990 với những nghiên cứu tỉ mỉ và đầy phức tạp, những tưởng A.S.Byatt là một nhà văn vô cùng tự tin với tài năng của mình, tuy vậy 68 thùng sổ tay, thư từ và nhật kí vừa được Thư viện Anh quốc mua lại đã hé lộ nhiều điều thú vị về cây viết này.
Nhà văn Antonia Susan Byatt.
Trong nhiều tư liệu, nổi bật bậc nhất là dòng tâm tình được Antonia Susan Byatt viết ra đầy những trăn trở trong cuốn nhật kí vào tháng 9 năm 1956: “Có nên xem mình là nhà văn không?” Ngay liền sau ấy là lời hồi đáp: “Không. Mình nghĩ là không”. Điều này cho thấy Byatt trẻ tuổi - người sau này trở thành một trong những nhà văn nổi tiếng nhất nước Anh có lúc lo lắng trí tuệ bản thân có thể không đủ để đáp ứng tham vọng trở thành nhà văn. Tuy nhiên, sự quyết tâm của cô đã thể hiện rõ, để sau đó không lâu, vào ngày sinh nhật thứ 20, cô đã khẳng định một cách mạnh mẽ: “Hôm nay, tôi biết mình có thể làm bất cứ điều gì. Nhưng chưa phải lúc.”
Những suy ngẫm sâu sắc này có thể được tìm thấy trong kho tư liệu lớn gồm 68 thùng đựng sổ tay làm việc, bản thảo, thư từ, nhật kí cá nhân và tài liệu từ thời trẻ của Byatt. Qua đó chúng đã mang đến cái nhìn sâu sắc về quá trình phát triển của nhà văn từng đoạt giải Booker, người đã qua đời ở tuổi 87 vào năm 2023 với những tác phẩm hư cấu phức tạp, đầy tham vọng về mặt trí tuệ vốn đã mang đến cho bà danh tiếng quốc tế. Bộ sưu tập này cũng đính kèm bản thảo viết tay cuốn Possession, các ghi chép liên quan đến The Virgin in the Garden ra mắt năm 1978 và Chuyện trẻ con lọt vào danh sách đề cử giải Booker 2009. Theo các nhà quản lí thư viện Anh Quốc, đây là một trong những thương vụ mua lại di sản văn học đương đại quan trọng nhất mà thư viện đã thực hiện những năm gần đây.
Jenny Uglow, biên tập viên của Byatt, người đã làm việc chặt chẽ với bà trong cuốn Possession, nói: “Những tài liệu này giúp ta nhìn thấy mặt trái của bức tranh thêu. Nếu từ phía chính diện thông qua những cuốn sách của bà, ta có thể thấy nhiều cốt truyện cực kì phức tạp, những nhân vật đa chiều với các cái tên khác thường; thì kho lưu trữ này chính là cái nhìn đến từ phía sau, cho ta quan sát hàng trăm, hàng ngàn những sợi chỉ nhỏ cấu thành nên nó”.
Sinh tại Sheffield vào năm 1936, Byatt học Ngôn ngữ Anh tại Đại học Cambridge trước khi tiếp tục học lên cao hơn tại Bryn Mawr College, Philadelphia và Oxford. Bà đã dành hơn hai thập kỉ giảng dạy tại các trường đại học và trường nghệ thuật trước khi toàn tâm toàn ý với việc viết văn từ năm 1983. Bà nổi tiếng với khả năng nghiên cứu sâu rộng, kết hợp các lĩnh vực tưởng chừng như không liên quan vào các tác phẩm hư cấu. Kho lưu trữ này cho phép các nhà nghiên cứu dõi theo Byatt trong việc tập hợp các “nguyên liệu thô” cho từng bản thảo, thử nghiệm các ý tưởng cũng như liên tục đặt ra câu hỏi liệu chúng có hiệu quả không.
Kho tư liệu mới sẽ hé lộ nhiều điều thú vị về quá trình sáng tạo của A.S.Byatt.
Uglow nói rằng các tài liệu này sẽ “hé lộ cách mà bộ não bà ấy thường xuyên hoạt động”. Vị này cũng bổ sung thêm: “Bà ấy suy nghĩ cực kì nhanh nhạy và có bộ óc hoạt động không ngừng, dù là đã 3 giờ sáng hay là mọi thứ hiện đang quay cuồng. Bà ấy thường nói những điều như ‘Chỗ cô góp ý thì thú vị đó, nhưng nó không hợp. Tôi không biết tiếp tục sao đây, dường như không ổn!’. Ngoài ra bà ấy rất dễ nổi cáu nếu bị gián đoạn khi đang sáng tác, phải đi công tác hoặc là không khỏe”. Nói về đóng góp của những tư liệu vừa được mua lại, Uglow bộc bạch: “Tôi nghĩ điều quan trọng nhất mà kho lưu trữ này mang lại chính là cho phép độc giả, các nhà phê bình và viết tiểu sử lần theo dấu vết của một nhà văn vô cùng độc đáo trong cách mà họ sáng tạo.”
Trong số này, bản thảo viết tay cuốn Possession đặc biệt hé lộ nhiều điều thú vị. Ngay khi phát hành, cuốn tiểu thuyết đan xen câu chuyện về hai học giả đương đại nghiên cứu cuộc đời của các nhà thơ hư cấu thời Victoria được đánh giá là một kì tích về cốt truyện được xây dựng công phu. Tuy vậy đó chỉ là kết quả bề mặt, bởi đằng sau đó chính là hàng trăm trang sổ tay ghi chép quá trình viết sách, cho thấy Byatt đã cần mẫn xem xét các vấn đề về trình tự thời gian lẫn mối quan hệ giữa các nhân vật trước khi câu chuyện được định hình hoàn chỉnh ra sao. Uglow tiết lộ: “Một khi đã quyết định viết cuốn sách nào, bà ấy sẽ mất hai, ba hoặc bốn năm [để hoàn thành]. Bà ấy thường lên kế hoạch một cách tỉ mỉ trước khi thật sự viết chúng. Bà ấy suy nghĩ rất kĩ, vì vậy khi nhận bản thảo thì thường các biên tập viên sẽ không cần phải chỉnh nhiều.” Byatt tiếp tục viết tay cho đến những năm 2010: “Nó giống như làm việc thủ công vậy,” Uglow nói. “Có một sự kết nối giữa não bộ, trí tưởng tượng và bàn tay bà ấy.”
Bên cạnh bản thảo, những cuốn nhật kí cũng cho thấy sự tự tin về trí tuệ của Byatt đôi khi song hành với những dấu hiệu hoài nghi về chính bản thân. Khi còn trẻ, bà tự mô tả mình là người “chậm phát triển trí tuệ” và tự hỏi liệu mình có thuộc “trí tuệ hạng hai” hay không. Trong một trang viết khác, bà tự hỏi liệu lối suy nghĩ trừu tượng có cản trở mình tạo ra những nhân vật thuyết phục hay không. Các tài liệu này ngoài ra cũng ghi lại những quan sát dí dỏm của Byatt về những người mà bà gặp gỡ qua. Và dù không thích bị cắt ngang khi đang sáng tạo, thế nhưng Byatt luôn rất tận hưởng những chuyến đi xa. Với bà, những xê dịch này không chỉ để quảng bá bản thân và tác phẩm, mà còn là để học hỏi từ các nhà văn cũng như độc giả. Sinh thời bà từng tiết lộ bản thân đến với truyện ngắn từ những bài giảng mà mình được nghe về sự ưu việt của thể loại này đối với các nhà văn Trung Quốc và Nga. Nhưng sau cùng, sở thích của bà về bản chất và nội tại vẫn mang đậm chất châu Âu, cũng như kiến thức sâu rộng về văn học châu Âu cả ở quá khứ lẫn trong hiện tại chỉ thể hiện được một cách rõ ràng qua những trường thiên tiểu thuyết.
Bộ sưu tập này cũng bao gồm thư từ trao đổi với các nhà văn khác, trong đó có tiểu thuyết gia Iris Murdoch, người mà Byatt có mối quan hệ vô cùng thân thiết, và những bức thư ghi lại cuộc trao đổi của bà với các nhà văn trẻ hơn. Uglow nhận định: “Nếu bà ấy thấy một nhà văn trẻ triển vọng, bà ấy sẽ rất hào hứng. Byatt rất vui khi thấy sách của họ được xuất bản và luôn là một độc giả nhiệt huyết”. Sự quan tâm này thường được ví von với hình tượng sàn nhà của bà oằn xuống vì sức nặng của những tiểu thuyết cũng như bài thơ do các nhà văn và nhà xuất bản gửi đến - những người coi trọng sự tán thành của bà hơn nhiều so với nhà báo hay nhà phê bình. Dĩ nhiên không thể nào đọc hết tất cả, nhưng bà đã đọc một số lượng đáng kinh ngạc. Trên thực tế, bà chính là người đã phát hiện ra những tên tuổi như Roberto Calasso, Javier Marías, Bernardo Atxaga… từ đó góp phần nâng cao danh tiếng của họ ở Anh trong suốt một thời gian dài.
Về kho tư liệu, Thư viện Anh Quốc ước tính việc lập danh mục cho 68 thùng tài liệu sẽ mất độ khoảng hai năm. Sau khi hoàn tất, những tư liệu này sẽ được đặt cạnh các tài liệu văn học của các nhà văn như Angela Carter, Beryl Bainbridge, Hanif Kureishi và Graham Swift. Helen Melody, người phụ trách chính về lưu trữ văn học và sáng tạo đương đại của thư viện, cho biết: “Thư viện Anh Quốc vô cùng hạnh phúc khi được sở hữu kho lưu trữ của AS Byatt. Bà ấy là một nhân vật vô cùng quan trọng của văn giới Anh và tầm ảnh hưởng của bà trong nền văn học Anh thời hậu chiến là không thể bàn cãi. Những gì chúng tôi có được này là vô cùng quan trọng đối với các nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu thêm về cuộc đời và sự nghiệp của bà.”
Về phía mình, bằng sự kết nối vô cùng dài lâu, Uglow tin rằng Byatt sẽ rất hoan nghênh “thương vụ” nói trên. Bà nói: “Tôi nghĩ bà ấy hẳn sẽ rất vui khi thấy tác phẩm của mình được nhìn nhận một cách nghiêm túc. Và bà ấy cũng sẽ hạnh phúc khi mọi người muốn chứng kiến quá trình sáng tạo của mình, cũng như chúng được chăm sóc vô cùng cẩn thận.”
LINH TRANG dịch từ The Guardian
VNQD