. TỪ LINH
Catherine de Medici là một trường hợp tiêu biểu cho tiểu thuyết lịch sử nhìn nhận một nhân vật vốn thường bị phán xét như một bạo chúa tàn nhẫn lại trở thành một con người hoàn toàn khác. Trong Catherine de Medici, Honoré de Balzac nhìn nhận bà như một vĩ nhân bảo vệ vương quyền.
Trước hết, cuốn tiểu thuyết Catherine de Medici của Balzac nằm trong bộ Tấn trò đời, thuộc hệ thống các cảnh đời chính trị. Kiệt tác này được nhớ đến nhiều hơn ở lời tựa của Balzac, lời tựa dài khoảng một phần mười sách, trình bày rất cặn kẽ về quan điểm lịch sử của Balzac, đồng thời tiết lộ khá nhiều niềm tin của Balzac vào Giáo hội Cổ điển (Balzac nói các sử gia dòng tu Biển Đức còn khách quan hơn nhiều so với sử gia hiện đại) và sự thận trọng của ông với cái nhìn của thời tiến bộ - tức là thời kì sau Khai sáng, Cách mạng Pháp. Balzac, nói theo cách nào đó, là người bảo thủ Công giáo, hoàn toàn không phải một nhà văn hiện thực xã hội như thường quan niệm.
Cuốn tiểu thuyết đi vào sự kiện thảm sát ngày Thánh Bartholomew. Tôi sẽ giải thích nó liên quan thế nào với thời đại của chúng ta - những người đọc ở tận Việt Nam xa xôi. Trước hết, thế kỉ XVI là thế kỉ hình thành nên thế giới hiện đại, và cả văn học hiện đại, nếu ta biết về Rabelais, Marguerite de Navarre, Cervantes, Shakespeare, Descartes, Montaigne… đều là “sản phẩm” của thế kỉ này. Và đó cũng là thế kỉ Kháng cách, với sự trỗi dậy của các phái Kitô mới, như Tin lành Luther ở Đức, Tin lành Calvin ở Pháp. Trung tâm kinh tế của châu Âu từ Ý chuyển dần về phía Bắc (cụ thể là Hà Lan). Nhưng Pháp mới là nơi nhiều biến động nhất: cuộc chiến tôn giáo kéo dài giữa người Công giáo và người Tin lành (Huguenot) ở Pháp thế kỉ XVI đã tàn phá đất nước suốt 36 năm (1562 - 1598) và qua đó bắt đầu cuộc chảy máu chất xám dài nhiều thế kỉ, sang các quốc gia khác như Anh hay Hà Lan (thực tế thì Descartes viết sách ở Amsterdam chứ không phải ở Pháp), cho đến khi vua Henry IV ban hành Chỉ dụ Nantes, đặt nền móng cho sự khoan dung tôn giáo đầu tiên ở châu Âu, công nhận quyền tự do tín ngưỡng và tự do chính trị cho người Tin lành trong một vương quốc vốn thuần Công giáo. Toàn bộ các hiệu ứng của thế kỉ XVI này sẽ tạo nên thế giới về sau.
Giờ ta đến với nhân vật chính. Catherine de Medici sinh ngày 13 tháng 4 năm 1519 tại Florence, bà sau này sẽ là mẹ của ba vị vua Pháp quan trọng ở thế kỉ XVI. Cha bà là Lorenzo II de Medici, Công tước xứ Urbino. Mẹ bà là Madeleine de La Tour d’Auvergne, một nữ bá tước quý tộc Pháp (bà chủ yếu được kế thừa tiền bạc và danh tiếng từ đây, nhiều hơn so với dòng chính Medici bên nội). Bà mồ côi cả cha lẫn mẹ chỉ trong vòng vài tuần sau khi chào đời. Gia tộc Medici xuất thân là thương nhân và chủ ngân hàng giàu có. Giới quý tộc Pháp thường coi họ là những kẻ mới nổi. Ở lời tựa của tiểu thuyết, Balzac chua thêm khá sâu sắc về bản chất của dòng dõi Medici: “Nhà Medici chỉ là những thương nhân Florence giản dị đã trở nên rất giàu có. Hầu hết những người Medici đầu tiên đều có con ngoài giá thú, những người mà sự nghiệp luôn rực rỡ không ngờ. Chẳng hạn, hồng y Giulio de’ Medici, sau này là giáo hoàng dưới danh hiệu Clement VII, là con ngoài giá thú của Giuliano I. Hồng y Ippolito de’ Medici cũng là một đứa tư sinh, và đã suýt trở thành giáo hoàng và người đứng đầu gia đình.”(1) Xuất thân nhìn chung ít cao quý này là một phần khó khăn của Catherine khi bà đến Pháp, sống giữa những người phụ nữ từ các gia tộc lớn.
Có lẽ cần phải giải thích một chút về hôn nhân chính trị của châu Âu thời cổ điển. Hôn nhân giữa các hoàng tộc hiếm khi xuất phát từ tình cảm cá nhân, mà là một công cụ địa chính trị tối thượng, được coi là “tấm bản đồ sống” để mở rộng lãnh thổ, củng cố liên minh và chấm dứt xung đột. Ví dụ, Catherine từ Ý nhưng có thể kết hôn với người thừa kế ngai vàng Pháp, đối thủ của bà phía Guise, Marie de Guise kết hôn với vua James V của Scotland. Thông qua một cuộc hôn nhân, hai vương quốc có thể sáp nhập tài sản thừa kế (ví dụ: cuộc hôn nhân của Maximilian I của Áo với Mary xứ Burgundy đã mang cả vùng đất rộng lớn cho nhà Habsburg), hoặc tạo thành một khối phòng thủ chống lại kẻ thù chung. Đằng sau mỗi lời thề nguyện bên bàn thờ là những điều khoản được soạn thảo kĩ lưỡng, quy định rõ ràng lợi ích và nghĩa vụ của từng bên, biến hai cá nhân thành những quân cờ trên bàn cờ quyền lực.
Tuổi thơ của Catherine trôi qua trong bối cảnh chính trị biến động tại Florence. Các phe phái liên tục tranh giành quyền lực. Gia tộc Medici từng bị trục xuất khỏi thành phố. Catherine từng bị bắt làm con tin và giam giữ tại tu viện Murate. Tính mạng của bà nhiều lần bị đe dọa. Tại tu viện này, bà học được sự kiên nhẫn và cách che giấu cảm xúc. Sau đó, giáo hoàng Clement VII, một thành viên của gia tộc Medici, đưa bà đến Rome. Ông muốn bà có được phong thái thanh lịch để chuẩn bị cho một cuộc hôn nhân mang tính chính trị. Bà không có nhan sắc nổi bật. Đại sứ Venice miêu tả bà có vóc dáng nhỏ bé, khuôn mặt to và đôi mắt lồi đặc trưng của nhà Medici. Bù lại, bà có tác phong tao nhã và trí thông minh sắc sảo.
Năm 1533, giáo hoàng Clement VII sắp xếp cho bà kết hôn với Henry, công tước xứ Orléans. Henry là con trai thứ hai của vua Francis I nước Pháp. Catherine đến Pháp mang theo một của hồi môn khổng lồ. Cuộc hôn nhân này gặp nhiều phản đối tại Pháp. Người Pháp cho rằng cuộc hôn nhân này không môn đăng hộ đối. Cuộc sống cung đình ban đầu của Catherine rất khó khăn. Henry đem lòng yêu người tình lớn tuổi Diane de Poitiers. Diane kiểm soát hoàn toàn tâm trí và trái tim của Henry. Catherine phải cam chịu cảnh bị ghẻ lạnh. Suốt 10 năm đầu, bà không thể sinh con. Triều đình bàn tán về việc li hôn. Bà vượt qua sóng gió nhờ sự che chở của vua Francis I và thái độ phục tùng khôn khéo của chính mình. Bà dùng nhiều phương thuốc kì lạ, kể cả việc uống nước tiểu la, để chữa bệnh vô sinh. Cuối cùng, bà sinh hạ được mười người con. Năm 1547, vua Francis I qua đời. Henry II lên ngôi vua. Catherine trở thành vương hậu Pháp. Diane de Poitiers vẫn nắm giữ quyền lực thực sự. Catherine tiếp tục sống nhẫn nhịn và kín tiếng. Bà che giấu sự ghen tuông và nỗi sợ hãi. Năm 1559, vua Henry II qua đời sau một tai nạn đấu thương. Catherine mặc trang phục tang màu đen trong suốt phần đời còn lại. Con trai trưởng Francis II kế vị. Gia tộc Guise thâu tóm quyền lực triều chính. Catherine cố gắng đóng vai trò trung gian nhưng thường bị gạt ra ngoài. Bà nhận ra mối đe dọa từ quyền lực quân sự của nhà Guise.
Francis II qua đời sớm. Charles IX lên ngôi khi mới 10 tuổi. Catherine trở thành thái hậu nhiếp chính. Bà nắm giữ quyền lực thực sự của vương quốc. Nước Pháp lúc này rơi vào các cuộc chiến tranh tôn giáo khốc liệt. Phe Công giáo do gia tộc Guise đứng đầu đối đầu với phe Tin lành Huguenot do thân vương xứ Condé và đô đốc Coligny lãnh đạo. Catherine áp dụng chính sách khoan dung ban đầu. Bà tổ chức các cuộc đối thoại tôn giáo để tìm kiếm sự hòa bình. Bà tổ chức các chuyến tuần du vòng quanh đất nước để củng cố vương quyền.
Đỉnh điểm của mâu thuẫn là vụ thảm sát Đêm Thánh Bartholomew năm 1572. Đô đốc Coligny bị ám sát. Hàng ngàn người Huguenot bị giết chết tại Paris và các tỉnh. Lịch sử thường đổ lỗi hoàn toàn cho Catherine về biến cố này. Một số góc nhìn khác cho rằng đây là một cuộc thanh trừng chính trị nhằm bảo vệ ngai vàng khỏi sự đe dọa của phe Huguenot. Catherine tin rằng hành động này là cần thiết để bảo vệ sự thống nhất của quốc gia. Bà tiếp tục cai trị nước Pháp qua các đời vua Charles IX và Henri III. Bà dành cả cuộc đời để bảo vệ vương triều Valois. Bà sử dụng ngoại giao, hôn nhân chính trị và đôi khi là bạo lực để đạt mục đích. Bà qua đời năm 1589 trong bối cảnh vương quốc vẫn đang chia rẽ.
Catherine de Medici trong tiểu thuyết của Balzac
Balzac thực hiện một sứ mệnh rõ ràng trong tác phẩm của mình. Ông muốn phục hồi danh dự cho Catherine de Medici. Ông coi bà là một nhà cai trị vĩ đại. Ông đánh giá bà là vị cứu tinh của chế độ quân chủ Pháp. Ông bác bỏ các cáo buộc tàn ác từ các sử gia chịu ảnh hưởng của phong trào cải cách. Ông cho rằng bà phải dùng mưu mô vì bà là một người phụ nữ đơn độc bảo vệ ngai vàng. Bà bị kẹp giữa gia tộc Guise và gia tộc Bourbon. Bà dùng các thế lực này để kiềm chế lẫn nhau, duy trì sự tồn tại của vương triều Valois.
Tiểu thuyết phác họa chi tiết giai đoạn Catherine học hỏi nghệ thuật chính trị. Balzac mô tả 10 năm đầu của bà tại triều đình. Bà sống nhẫn nhịn dưới cái bóng của Diane de Poitiers và phu nhân d’Etampes. Bà đóng vai một người phục tùng khiêm tốn. Bà quan sát sự chia rẽ trong triều đình giữa các phe phái. Bà hiểu rằng ngai vàng cần sự đồng thuận. Quyền lực đòi hỏi sự đoàn kết và hành động kiên quyết. Bà áp dụng triết lí của Machiavelli vào thực tiễn cai trị.
Trong biến cố Amboise, Balzac miêu tả Catherine như một chiến lược gia sắc sảo. Bà ngầm liên hệ với phe Huguenot để chống lại sự độc tài của nhà Guise. Bà lợi dụng thân vương xứ Condé. Bà dùng chàng thanh niên Christophe Lecamus làm người đưa tin. Khi âm mưu bị nhà Guise phát hiện, bà nhanh chóng đổi hướng. Bà sẵn sàng hi sinh Christophe để che giấu dấu vết của mình. Bà giữ khuôn mặt lạnh lùng khi chứng kiến Christophe bị tra tấn dã man. Bà coi mạng sống của cá nhân là cái giá phải trả cho sự an nguy của quốc gia.
Balzac khắc họa Catherine là một nhà cai trị máu lạnh nhưng lí trí. “Vương hậu bấy giờ, như độc giả có thể dễ dàng nhận thấy, đã nhanh chóng thâu tóm được quyền lực tột bực chỉ trong một thời gian ngắn ngủi đến kinh ngạc. Cái không khí tranh biện bác học thuật vừa được khơi mào bấy giờ bỗng trở nên vô cùng thuận lợi cho vị thế cai trị của bà. Cả phe Công giáo lẫn phe Cải cách đều lấy làm hân hoan khi được phô diễn tài trí kiệt xuất của mình hết bận này đến bận khác trong cái cuộc đấu từ vựng ngôn từ này - bởi thực chất nó chẳng qua cũng chỉ có thế và không hơn không kém. Thật là một điều kì lạ khôn cùng khi đám sử gia sau này lại lầm tưởng một trong những nước cờ thâm sâu nhất của vị vương hậu vĩ đại ấy là sự lưỡng lự và thiếu quyết đoán! Catherine chưa bao giờ tiến thẳng tới đích ngắm của mình một cách ngoạn mục như qua chính những mưu sự vốn có vẻ ngoài như đang cản trở nó.” Trong cuộc trò chuyện tưởng tượng với một luật sư qua giấc mơ, bà biện minh cho vụ thảm sát Đêm Thánh Bartholomew. Bà nói rằng tôn giáo chỉ là lớp áo choàng che đậy tham vọng chính trị. Bà coi vụ thảm sát là một cuộc thanh trừng chính trị thất bại vì làm không triệt để. Bà tin rằng một quốc gia cần sự thống nhất tuyệt đối về đức tin và quyền lực. Đối với Balzac, Catherine là hiện thân của lí trí nhà nước.
Balzac sử dụng nghệ thuật miêu tả hiện thực với độ chi tiết tối đa. Ông tái hiện bối cảnh không gian và xã hội thế kỉ XVI một cách tỉ mỉ. Ngôi nhà của Lecamus trên phố Vieille-Pelleterie được miêu tả sống động. Tác giả chỉ ra các cột gỗ, mái dốc, và thói quen sinh hoạt ven dòng sông Seine ô nhiễm. Kiến trúc vật chất phản ánh đời sống thực tế của tầng lớp tư sản. Nghề buôn bán da thú được giải thích cặn kẽ để cho thấy sự hình thành của tầng lớp giàu có mới.
Nhà văn sử dụng thủ pháp đối chiếu lịch sử và kiến trúc. Ông so sánh sự giản dị của gia đình Lecamus với sự xa hoa đầy nguy hiểm của triều đình hoàng gia. Ông miêu tả lâu đài Blois để thể hiện sự khác biệt giữa các thời đại. Kiến trúc thời Louis XII mộc mạc và giản dị. Kiến trúc thời Francis I xa hoa, phức tạp và đầy các chi tiết trang trí tinh xảo. Sự thay đổi này tượng trưng cho sự chuyển mình của chế độ quân chủ Pháp từ phong kiến đơn giản sang chuyên chế Phục hưng.
Các nhân vật của Balzac là đại diện cho các thế lực lịch sử lớn. Lão Lecamus đại diện cho giới tư sản đang lên. Lão có tính toán thận trọng và đầy tham vọng. Lão muốn vươn lên tầng lớp quý tộc thông qua con đường luật pháp cho con trai. Christophe Lecamus đại diện cho tuổi trẻ nhiệt huyết. Chàng sẵn sàng tử vì đạo cho lí tưởng Calvin. Mục sư Chaudieu và nhà cải cách Calvin đại diện cho sự cuồng tín tôn giáo và tinh thần cách mạng. Gia tộc Guise đại diện cho tham vọng quyền lực quân sự khổng lồ. Balzac nhân cách hóa các trào lưu xã hội qua từng cá nhân.
Cảnh tra tấn Christophe được miêu tả ghê rợn, có lẽ là đoạn ghê rợn nhất của Balzac trong toàn bộ các tác phẩm nổi tiếng nhất trong Tấn trò đời. Tác giả mô tả chi tiết cách hoạt động của “những chiếc ủng gỗ” và nêm gỗ đập nát xương nạn nhân. Ông khắc họa nỗi đau thể xác đối lập với ý chí tinh thần kiên cường. Những cảnh đối thoại trong phòng kín thể hiện sự căng thẳng tột cùng của chính trị. Cuộc đối đầu bằng ánh mắt giữa Catherine, Mary Stuart và nhà Guise tiết lộ những mưu mô thâm độc nhất mà không cần nhiều lời nói.
Balzac tích hợp triết học vào tiểu thuyết lịch sử. Ông sử dụng các đoạn hội thoại dài để diễn giải các học thuyết phức tạp. Lời thuyết giảng của Lorenzo Ruggieri trước vua Charles IX là một minh chứng tiêu biểu. Lorenzo trình bày về thuyết duy vật, giả kim thuật, sự vận động của vật chất và khát vọng kiểm soát sự sống của con người. Các đoạn đối thoại này làm chậm nhịp hành động của truyện. Tuy nhiên, chúng cung cấp chiều sâu tư tưởng. Chúng biến tiểu thuyết thành một luận văn về quyền lực, tri thức và vận mệnh nhân loại.
Lời tựa mang quan điểm lịch sử của Balzac
Trong lời tựa của tiểu thuyết, Balzac công khai bảo vệ quyền lực tuyệt đối. Ông chỉ trích mạnh mẽ các sử gia trước đó. Ông gọi họ là những kẻ dối trá có đặc quyền. Ông cho rằng họ đã bóp méo hình ảnh Catherine de Medici vì chịu ảnh hưởng của đám đông và phong trào Tin lành. Theo Balzac, mọi quyền lực đều là một âm mưu thường trực. Người cai trị phải gánh vác trách nhiệm bảo vệ sự tồn tại của quốc gia.
Khi quốc gia bị đe dọa bởi sự chia rẽ, người cai trị có quyền sử dụng bạo lực. Balzac coi vụ thảm sát Đêm Thánh Bartholomew là một hành động tự vệ chính đáng của nhà nước. Ông so sánh bạo lực của hoàng gia thế kỉ XVI với bạo lực của đám đông trong Cách mạng Pháp. Ông lập luận rằng nhân dân khi nắm quyền cũng tàn sát giới quý tộc y như vậy. Do đó, các sử gia bình dân không có quyền lên án Catherine.
Balzac bác bỏ hoàn toàn các khái niệm dân chủ hiện đại. Ông từ chối “tự do ý chí”, “khoan dung” và “tự do chính trị”. Ông tin rằng sự tự do vô hạn của cá nhân sẽ phá hủy trật tự gia đình và quốc gia. Đối với Balzac, Catherine de Medici đã hành động đúng khi bảo vệ nguyên tắc una fides, unus dominus (một đức tin, một chúa tể). Balzac đại diện cho quan điểm bảo thủ, bảo hoàng. Ông đánh giá lịch sử từ góc nhìn của người cầm quyền tối cao. Ông đặt sự an bình của nhà nước lên trên sinh mạng của cá nhân.
So sánh một chút với sử gia Michelet (người cùng thời với Balzac), các quân vương chuyên chế và những người như Catherine de Medici bị coi là những kẻ bạo chúa. Họ sử dụng quyền lực để đàn áp khát vọng tự do và tiến bộ của nhân dân. Michelet lên án sự độc tài và sự thao túng tôn giáo. Nếu Balzac tin vào trật tự và quyền uy tối thượng của nhà nước, thì Michelet tin vào sức mạnh và tính chính nghĩa của đám đông.
Hai thế giới quan đối lập trong tư tưởng Pháp thế kỉ XIX: Balzac, thông qua Catherine de Medici, khẳng định sự cần thiết của quyền lực chuyên chế để duy trì xã hội; Michelet lại thấy trong đó sự chà đạp lên nhân phẩm con người. Balzac ngưỡng mộ sức mạnh tinh thần của Catherine khi ra lệnh thảm sát để cứu vương triều; ngược lại, những nhà sử học dân chủ như Michelet coi đó là sự suy đồi đạo đức không thể biện minh. Balzac tạo ra một nhân vật vĩ đại từ nguyên mẫu lịch sử bằng cách khoác cho bà triết lí chính trị của riêng ông. Ông biến một nữ vương bị nguyền rủa thành một nữ anh hùng bảo vệ trật tự xã hội. Tác phẩm của ông cung cấp một góc nhìn sắc sảo về bản chất của quyền lực và cái giá phải trả cho sự thống nhất quốc gia.
T.L
--------
1. Các đoạn trích trong bài do tác giả bài viết dịch từ bản tiếng Anh.
VNQD