Nhà thơ và tiểu thuyết gia Benjamin Alire Sáenz, người có những tác phẩm gây chú ý về bản sắc, gia đình và cuộc sống El Paso dọc biên giới Mĩ – Mexico, vừa mới qua đời.
Nhà xuất bản Simon & Schuster Books for Young Readers đã xác nhận tin buồn về sự ra đi của tác giả này. Tiểu thuyết cuối cùng của ông, When the World Was Happy dự kiến sẽ được xuất bản vào ngày 29 tháng 9 tới đây.
Benjamin Alire Sáenz là một trong những nhà văn lớn nhất của El Paso.
Sinh ngày 16 tháng 8 năm 1954 tại Old Picacho (New Mexico) - một cộng đồng nông nghiệp nhỏ gần Las Cruces, Sáenz đã trở thành một trong những tác giả được kính trọng nhất vùng biên giới và thường lấy cảm hứng từ cuộc sống để viết nên các tác phẩm của mình. “Chính trái tim cứng đầu đã biến tôi thành nhà văn như ngày hôm nay. Tôi không có kế hoạch dự phòng nào cả. Tôi nhất định sẽ trở thành nhà văn”, Sáenz đã nói trong một bài diễn thuyết TEDx ở El Paso năm 2023 như thế. Ông là con thứ tư trong một gia đình có bảy anh chị em và thường kể về tuổi thơ nghèo khó, về việc luôn thấy bản thân không hòa nhập được, và luôn tìm đến sách vở để đối phó (hoặc trốn tránh) cảm xúc của mình. Sáenz tốt nghiệp trường trung học Las Cruces năm 1972, và mùa thu năm đó vào học tại Chủng viện St. Thomas ở Denver, nơi ông nhận bằng cử nhân về nhân văn và triết học. Ông tiếp tục học thần học tại Đại học Louvain ở Bỉ. Ông gia nhập hàng giáo sĩ Công giáo, phục vụ tại El Paso trong ba năm trước khi rời khỏi dòng tu.
Sau khi rời bỏ chức vụ linh mục, Sáenz trở lại trường học và lấy bằng thạc sĩ về sáng tác văn học năm 1987. Ông gia nhập đội ngũ giảng viên của trường, giảng dạy sáng tác văn học và giữ chức chủ nhiệm khoa, đồng thời xuất bản thơ và truyện ngắn. Ông nghỉ hưu khỏi trường đại học vào năm 2016. Đầu những năm 1990, Sáenz kết hôn với Patricia Macias. Sau hơn một thập kỉ cặp đôi ly hôn và Sáenz công khai bản thân là người đồng tính sau nhiều năm vật lộn với chứng nghiện rượu và ma túy: “Tôi không biết liệu mình sợ hãi, xấu hổ hay chỉ đơn giản là không thừa nhận điều đó. Tôi phải tự mình đối mặt với nó.”
Sự nghiệp viết văn của ông thăng hoa vào những năm 1990, với việc xuất bản tập thơ đầu tay Calendar of Dust - tác phẩm đã đoạt giải American Book Award. Liên tiếp sau đó là Carry Me Like Water - một tiểu thuyết về giai cấp, gia đình và sự hàn gắn đã đoạt giải Southwest Book Award; và The House of Forgetting, tiểu thuyết khám phá những bí mật gia đình, chấn thương tâm lí và bản sắc. Sáenz cũng là tác giả của nhiều cuốn sách thiếu nhi, bao gồm Chú chó yêu bánh Tortilla và Món quà từ Papa Diego. Vào năm 2006, nhà xuất bản Cinco Puntos Press ở El Paso đã xuất bản tiểu thuyết dành cho thanh thiếu niên đầu tiên của ông mang tên Sammy và Juliana ở Hollywood. Thế nhưng 2 cuốn sách nổi bật nhất của ông phải đến năm 2012 mới kịp xuất hiện, đó là Aristotle và Dante Khám Phá Bí Mật của Vũ Trụ - một tiểu thuyết dành cho thanh thiếu niên lấy bối cảnh ở El Paso vào những năm 1980, xoay quanh hai cậu thiếu niên người Mĩ gốc Mexico trở thành bạn bè và nảy sinh tình cảm với nhau; và tập truyện ngắn Everything Begins and Ends at the Kentucky Club lấy bối cảnh hai thành phố El Paso, Ciudad Juárez và quán bar dưới chân cầu nối hai nơi chốn.
Năm 2013, Sáenz giành giải PEN/Faulkner danh giá dành cho tập truyện nói trên, trở thành nhà văn gốc Latinh đầu tiên và là nhà văn đồng tính thứ hai nhận được vinh dự này. Cuốn sách do Cinco Puntos Press xuất bản, sau đó đã giành thêm giải Lambda Literary Award cho các tác phẩm hướng đến cộng đồng LGBTQ+ và Stonewall Honor. Lee và Bobby Byrd, những người sáng lập nhà xuất bản Cinco Puntos Press ở El Paso vào năm 1985, đặc biệt quan tâm đến các tác giả gốc Latinh như Sáenz và Dagoberto Gilb, cho biết: “Các nhà văn gốc Latinh có một lịch sử không được đánh giá cao. Thực sự không ai xuất bản tác phẩm của họ, và vì vậy, Bobby và tôi, một cách vô tình, mà không thực sự biết mình đang làm gì, đã xuất bản tác phẩm của những người mà chúng tôi thực sự yêu thích. Và rồi khi họ bắt đầu nổi tiếng, các nhà xuất bản lớn hơn bắt đầu muốn hợp tác với họ.” Byrd cho biết mối quan hệ của bà với Saenz gặp nhiều khó khăn do vấn đề nghiện ngập của nhà văn, sau đó là việc ông chuyển sang xuất bản với Simon and Schuster khi Cinco Puntos Press không còn đủ lớn để đưa tác phẩm của ông đến với đông đảo độc giả nữa. Trong những ngày cuối đời, bà đã đến thăm nhà văn tại Trung tâm Y tế Sierra và nhớ ông đã nói rằng: “Tôi nghĩ mình đã viết xong cuốn sách cuối cùng rồi, nhưng giờ nó không còn quan trọng nữa”
Tôn vinh sự nghiệp của ông, Viện Văn chương Texas (TIL) đã vinh danh Sáenz bằng Giải thưởng Thành tựu Trọn đời vào năm 2020. Sergio Troncoso, nhà văn El Paso giữ chức chủ tịch Viện Văn học Texas vào thời điểm đó, cho biết Saenz là “một người mà cuộc đời ông ấy cần được hiểu thấu đáo trong mọi khía cạnh phức tạp, cần được trân trọng, đọc đi đọc lại và thảo luận”. Vị này nói thêm: “Tôi nghĩ Ben là một người sống ở vùng biên giới và đó là cách anh tự gọi mình: một người đàn ông của vùng biên giới, một người đã sống qua nhiều biên giới”. Chris Barton, tác giả sách thiếu nhi và hiện là chủ tịch đương nhiệm của Viện Văn chương Texas, cho biết Sáenz là “một trong những nhà văn quan trọng nhất của Texas. Năm 2009, TIL đã vinh danh một nhà thơ, một tác giả sách thiếu nhi, một nhà văn viết tiểu thuyết xuất sắc, và là người cố vấn, người thầy của rất nhiều nhà văn Texas. Và tất cả những điều đó đều thuộc về một người: Benjamin Alire Sáenz”. Barton thừa nhận rằng việc Sáenz được vinh danh vào TIL, một tổ chức chỉ dành cho những người được mời, nhằm tôn vinh các nhà văn, nhà báo và những người khác đã có đóng góp đáng kể cho văn học Texaslẽ ra phải được thực hiện từ lâu. “Dù với lí do địa lí hay thành kiến cá nhân, việc ông ấy không nhận được sự công nhận từ TIL mà lẽ ra phải nhận được từ sớm là lỗi của chúng tôi. Đó là điều mà chúng tôi cần tiếp tục hoàn thiện trong công việc của mình,” Barton nói.
Những tác phẩm đã được chuyển ngữ sang tiếng Việt của Benjamin Alire Sáenz.
Năm 2021, Sáenz cho ra mắt Aristotle và Dante lặn xuống dòng nước của thế giới, phần tiếp theo của cuốn tiểu thuyết năm 2012. Cuốn sách sau đó đã đạt vị trí quán quân trong danh sách tiểu thuyết bán chạy nhất dành cho thanh thiếu niên của tờ New York Times. Cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong bộ Aristotle và Dante sau đó đã được chuyển thể thành phim độc lập cùng tên vào năm 2023. “Bộ phim, cũng như cuốn sách, là một câu chuyện tình yêu,” ông nói với tờ El Paso Matters trước khi bộ phim ra mắt, “nhưng nó không đơn thuần là việc Ari phát hiện ra mình yêu Dante. Đó là việc Ari phát hiện ra rằng mình yêu cha mẹ – và rằng anh ấy cũng yêu chính mình.” Tác phẩm sau đó được tạp chí Time bình chọn là 1 trong 100 tiểu thuyết dành cho thanh thiếu niên hay nhất mọi thời đại vào năm 2021. Phiên bản sách nói của phần tiếp theo, do nhạc sĩ kiêm nhà viết kịch Lin-Manuel Miranda lồng tiếng, đã được đề cử giải Grammy năm 2022 ở hạng mục Sách nói hay nhất.
Nói về ông, Ruben Garcia, người sáng lập mạng lưới nhà tạm trú cho người di cư Annunciation House ở El Paso, đồng thời là bạn của Sáenz khoảng 55 năm, cho biết: “Ben luôn tràn đầy hi vọng về nhân tính con người. Đối với ông ấy, tinh thần con người là điều không thể thỏa hiệp, và ông ấy luôn hết sức bảo vệ điều đó”. Họ quen biết nhau qua Giáo phận Công giáo và Garcia gọi Sáenz là một “người bạn tuyệt vời, trung thành” luôn sẵn sàng giúp đỡ (hoặc cho mượn xe). Garcia nhớ lại năm 1984, Sáenz đã cho mình mượn xe để lái xuyên Trung Mĩ và tận mắt chứng kiến lí do tại sao người di cư lại rời bỏ quê hương để đến Hoa Kì. “Điều Ben làm được mà không ai khác có thể làm được là đủ can đảm để thể hiện tình cảm, để viết ra những điều đau lòng mà một số người có thể cho là quá ủy mị,” tác giả Daniel Chacón, một người bạn của Sáenz và là chủ nhiệm Khoa Sáng tác Văn học tại Đại học Texas ở El Paso, cho biết. “Đó là điều anh ấy làm tốt nhất.”
Suốt những năm qua, Sáenz cũng có niềm đam mê hội họa và ông chia sẻ với tạp chí El Paso Inc. rằng đó là một phương thức thể hiện sáng tạo khác, đặc biệt là khi ngôn từ không đủ diễn đạt. Mùa hè năm ngoái, ông đã mở một phòng trưng bày nhỏ mang tên Studio 1921 ở trung tâm thành phố El Paso nhưng hiện đã đóng cửa. Dẫu thế ông chưa bao giờ ngừng viết. Garcia cho biết tại giường bệnh của Sáenz có một chiếc hộp chứa đầy bản sao một trong những tác phẩm mới nhất của ông, và gọi đó là minh chứng cho tinh thần của một nhà văn lớn, luôn không ngừng nghỉ.
NGUYỄN TRANG dịch từ nhiều nguồn
VNQD