Những ngày gần đây, khán giả vô cùng háo hức với phim The Doll hiện đang có sẵn trên nền tảng Netflix, dựa trên tiểu thuyết Búp bê rất được yêu thích ngay tại Ba Lan.
Điều này đặt ra câu hỏi liệu bản làm lại có giúp gây dựng danh tiếng cho cuốn tiểu thuyết “tầm vóc” thế nhưng “ít được biết đến nhất của thế kỉ 19”? Theo đó trong lịch sử văn chương, Búp bê thường được đánh giá là bộ tiểu thuyết mang tính sử thi có nhiều yếu tố như thường nhìn thấy trong các tác phẩm của Edith Wharton hay Henry James: những lời bình luận mang tính mỉa mai về giai cấp và tầng lớp thượng lưu; các âm mưu và bê bối trong những phòng khách sang trọng; và một câu chuyện tình yêu mang tính định mệnh. Nhưng thay vì New York hay London, bối cảnh lại là Warsaw thế kỉ 19. Trong quá khứ, tác phẩm của Boleslaw Prus được tôn vinh trên khắp quê hương như một kiệt tác, nhưng ở nước ngoài thì danh tiếng này tương đối ảm đạm, đến mức Tạp chí London Review of Books từng gọi đây là "tác phẩm tầm vóc ít được biết đến nhất của thế kỉ 19". Tuy vậy điều đó có thể thay đổi kể từ tuần qua, với việc ra mắt phiên bản chuyển thể 6 phần hoành tráng bằng tiếng Ba Lan ngay tại Netflix. Hiện tác phẩm này đang được kì vọng sẽ làm hài lòng khán giả đã từng yêu thích các series như Bridgerton hay The Gilded Age sở hữu bối cảnh, câu chuyện tương đồng.
Loạt phim The Doll tiếp tục nối dài làn sóng diễn giải từ nguyên tác trong chuyển thể điện ảnh.
Tuy vậy thì sự thúc đẩy không dừng ở đó, bởi trùng hợp thay là một phiên bản điện ảnh mới cũng sẽ được phát hành tại các rạp chiếu phim Ba Lan vào ngày 30 tháng 9 tới đây. Sự gần gũi về thời gian giữa hai phiên bản kể từ bản chuyển thể lần đầu vào năm 1977 đã tạo ra hiệu ứng "Dollheimer" tại quốc gia châu Âu này, lập tức gợi nhắc đến trường hợp “Barbenheimer” khi phim Barbie và Oppenheimer có lần khuấy đảo phòng vé 2024. Katarzyna Zechenter, phó giáo sư tại Đại học University College London, cho biết có một thực tế là văn học Ba Lan đã bị xem nhẹ ở nước ngoài và hiếm khi được dịch trong nhiều thập kỉ ngay sau Thế chiến II. Bà chia sẻ: “Cũng vì điều này mà hầu như không có thị trường cho việc bán bản quyền, phân phối hay chuyển thể phim”. Tuy vậy bà thừa nhận rằng những điều nói trên đang dần thay đổi: “Ba Lan ngày càng chứng minh vị thế quan trọng trong khu vực Trung Âu về cả chính trị cũng như văn hóa, và đó là lí do vì sao có thể gọi đây là thời hoàng kim của văn hóa Ba Lan”.
Quay ngược thời gian, Búp bê (hay tên gốc Lalka) lần đầu tiên được đăng dài kì trên một tờ báo và sau đó được xuất bản thành sách vào năm 1890. Tác phẩm xoay quanh Stanislaw Wokulski - một doanh nhân giàu có ở Warsaw thuộc tầng lớp thương gia mới nổi, phải lòng Izabela Lecka - một quý tộc xinh đẹp “biết cách điều khiển đàn ông bằng sự lạnh lùng.” Theo cách nào đó, có thể gọi đây là một chuyện tình có phần đen tối và méo mó hơn so với những mối tình có phần bình dị như các mùa phim Bridgerton thành công vang dội. Bởi giống như phần lớn giới quý tộc Ba Lan ở thời bấy giờ, khi Izabela và cha rơi vào trong tình trạng tài chính sa sút, lối thoát duy nhất mà họ có được đó là kết hôn với người giàu có. Với Izabela, cô luôn ý thức được thực tế này nhưng cũng cảm thấy khó chịu khi bị ép buộc, vì vậy, cô ta đáp lại những lời tán tỉnh gần như tuyệt vọng của Stanislaw bằng cách lợi dụng như tác giả viết cô nói với cha: "Từng chút một, chúng ta sẽ nuốt chửng Wokulski".
Trong bản chuyển thể gồm có 6 phần, series có đầy đủ những yếu tố hào nhoáng thường thấy trong các bộ phim “cổ trang”: vũ hội, các trận đấu tay đôi, áo corset và cung điện, cũng như những bộ tóc giả và ria mép cầu kì... Để tái hiện Warsaw thế kỉ 19 - thành phố mà phần lớn đã bị tàn phá trong Thế chiến II, bộ phim đã được ghi hình tại một số địa điểm khác, đồng thời sử dụng bối cảnh được thiết kế công phu cùng kĩ xảo CGI. Tuy vậy điều này không đáng lo ngại, bởi trên thực tế cuốn tiểu thuyết gốc gần 700 trang vốn được chấp bút khác xa thực tế. Đơn cử khi Búp bê được xuất bản vào lần đầu tiên, khu vực xung quanh Warsaw vốn là một phần của Đế quốc Nga, nhưng để vượt qua sự kiểm duyệt của Sa hoàng, có nhiều sự thật đã bị “bẻ cong”, vì thế những chủ đề quan trọng nhất mà cuốn sách mang theo là sự suy tàn của giới quý tộc địa phương, sự bùng nổ của chủ nghĩa dân tộc Ba Lan và các cuộc tranh luận về vai trò của khoa học trong xã hội.
Liệu bộ phim này có thành công vực dậy một kiệt tác sau hơn 130 năm.
Với việc chuyển thể, để đưa lên màn ảnh trọn vẹn tác phẩm là một việc làm gần như bất khả khi số lượng bối cảnh cũng như nhân vật là rất khổng lồ. Điều đó lí giải vì sao các phiên bản trước đây chỉ thuần tập trung vào mối tình của nhân vật chính. Tuy vậy trong thời đại này, điều vừa nói trên không phải hạn chế mà được chấp nhận một cách tích cực. Pawel Maslona, đạo diễn kiêm đồng biên kịch của loạt phim này, cho biết phiên bản của mình cũng có khá nhiều khác biệt với tiểu thuyết gốc, nhưng ông quan niệm phim ảnh không nhất thiết là một bản đối chiếu mang tính 1:1 mà quan trọng nhất đó là mang được tinh thần diễn giải. Cũng vì lẽ đó, khi cầm trịch bộ phim, ông xem bản gốc chỉ là “khởi đầu” chứ không để nó chi phối chính mình.
Đơn cử Izabela là một nhân vật đặc biệt phù hợp để được làm mới. Trước đây, trong sách, cô thường bị xem là một kẻ phản diện tham lam, nông cạn đúng với hình tượng búp bê như trong tiêu đề, dù Prus có lần phản bác ẩn dụ nói trên. Thế nhưng với góc nhìn đa chiều ngày nay, độc giả và cả khán giả có thể nhìn cô theo cách khác hơn, như người bị mắc kẹt và không thể làm khác trong một thời đại mà người phụ nữ không có thực quyền. Về phía mình, Sandra Drzymalska, người đóng vai Izabela trong phim, cho biết dù Izabela "được nuông chiều" và "hơi thô lỗ", nhưng cô vẫn muốn thể hiện nhân vật của mình như "một cô gái hiện đại" muốn "trở thành một người nào đó hơn là chỉ làm vợ của một ai đó". Vì vậy để làm điều này, loạt phim đã thêm một tuyến truyện phụ xoay quanh tham vọng của Izabela như muốn viết bài cho một tờ báo tiến bộ do phụ nữ điều hành.
Ở những nơi khác, tình yêu của Stanislaw cũng được thay đổi. Theo đó nếu trước đây chi tiết thường được miêu tả là "ám ảnh”, “cuồng nộ” cũng như cách y lợi dụng tiền bạc để kiểm soát người phụ nữ của mình, thì bản chuyển thể lại cho ta thấy trong người đàn ông cũng ẩn chứa cả cảm giác yêu thương theo nghĩa nào đó. Điều này được thấy rõ nhất trong chi tiết Stanislaw đã trang hoàng lại phòng ngủ của Izabela trong nhà sau những bi kịch. Đây cũng là lí do vì sao trailer sử dụng nhạc phim là bản hit Creep của Radiohead, vốn có thông điệp phơi bày tâm hồn thuần khiết của một bề ngoài có phần gồ ghề.
Cho đến sau cùng, bỏ qua những sự hiện đại hóa hay được khắc họa một cách mới mẻ, với bản chuyển thể, câu hỏi thực sự là khán giả Ba Lan (hoặc người hâm mộ cuốn tiểu thuyết này) sẽ thấy thế nào về những thay đổi so với bản gốc? Thậm chí ekip còn tiết lộ rằng tập phim cuối cùng sẽ đảo ngược lại hoàn toàn nguyên tác, đến mức Maslona cho biết hướng phát triển này đã khiến bản thân cảm thấy bất ngờ. Câu trả lời cuối vẫn còn phải chờ, tuy vậy chính sự đảo ngược ấy có thể lại là chìa khóa để Búp bê bước ra khỏi vị thế của một kiệt tác kinh điển Ba Lan và tiếp cận lớp khán giả mới. Bởi với những tác phẩm đã tồn tại hơn một thế kỉ, sức sống đôi khi không nằm ở việc được tái hiện nguyên vẹn, mà ở khả năng liên tục được diễn giải lại và đặt vào những câu hỏi của ngày hiện tại.
Vì thế, thành công của phiên bản Netflix và bộ phim điện ảnh sắp ra mắt không chỉ nằm ở lượng người xem hay doanh thu phòng vé. Điều đáng chờ đợi hơn là liệu hai lần trở lại này có thể khiến độc giả bên ngoài Ba Lan tìm đến tiểu thuyết dày gần 700 trang sách của Boleslaw Prus, để phát hiện rằng đằng sau những vũ hội, corset, cung điện và chuyện tình đầy trắc trở là một bức tranh rộng lớn về một xã hội đang đứng trước những biến động của dòng lịch sử hay không. Nếu làm được điều đó, Búp bê có lẽ không chỉ có thêm một lần chuyển thể, mà thực sự có cơ hội trở thành một hiện tượng văn hóa mới sau hơn 130 năm từ khi câu chuyện của Wokulski và Izabela lần đầu xuất hiện.
NGÔ MINH dịch từ The New York Times
VNQD