Cùng Những đứa con của nửa đêm (Salman Rushdie), Bệnh nhân người Anh là tác phẩm hiếm hoi nắm giữ kỉ lục hai lần thắng giải Booker danh giá, trong đó một lần vào năm 1992, một lần vào năm 2018 với giải Golden Man Booker Prize tôn vinh cuốn sách hay nhất trong nửa thế kỉ lịch sử của giải thưởng này.
Năm 1996, bộ phim chuyển thể cùng tên do đạo diễn Anthony Minghella cầm trịch đã mang về 9 tượng vàng Oscar, 5 tượng BAFTA và 2 tượng Quả cầu vàng… góp phần khẳng định đây là tác phẩm đương đại mang tầm vóc kinh điển của Michael Ondaatje ở nhiều loại hình nghệ thuật. Dẫu 3 thập niên đã dần trôi qua kể từ lần ra mắt đầu tiên, thế nhưng đến nay đây vẫn là tiểu thuyết có sức sống dài lâu, luôn được tìm đọc và được quan tâm một cách đặc biệt.
Xuất thân là một nhà thơ, cuốn tiểu thuyết này đậm chất thi ca và vô cùng đẹp, lấy bối cảnh năm 1945 khi Ý vừa mới thoát khỏi bóng ma chiến tranh. Cuốn sách theo đó xoay quanh một tòa dinh thự đổ nát và mối quan hệ của bốn cá nhân. Đó là một bệnh nhân bị tổn thương cơ thể nghiêm trọng, không thể nhận diện, tự gọi bản thân bằng một danh tính có phần mơ hồ - “bệnh nhân người Anh”; là cô ý tá Hana, người đã từ chối tiếp tục dịch chuyển theo quân y đoàn để ở lại chăm sóc người bỏng. Đó cũng là Caravaggio – một điệp viên từng hoạt động sôi nổi, đã quen Hana từ trước khi cô còn ở Canada. Cuối cùng là Kip – người lính Ấn Độ vốn có chuyên môn rà phá bom mìn, nhưng khi đến với ngọn đồi nơi tòa dinh thự hiện đang tọa lạc, anh là người lính công binh dựng xây nên những chiếc cầu giả chiến.
Ngoại trừ người chú đã biết trước, hai người còn lại hoàn toàn mới mẻ với riêng Hana. Một ngày họ bỗng đến đây như không tính trước, thế nhưng khi càng đi sâu họ càng nhận ra một mẫu số chung khi đều là những nạn nhân của chính chiến tranh. Ở khía cạnh nào đó, bộ tứ đều bị bạo lực, xung đột vừa qua phá hủy sâu tận bên trong, và đang trải qua những cơn sang chấn vô cùng mạnh mẽ. Điều đặc biệt là họ đều chôn vùi chính bản thân mình trong những nỗi niềm vô cùng khó nói và khó sẻ chia, để theo thời gian, Ondaatje dần dần lật mở câu chuyện đời họ, từ đó qua những nhân vật không thể nào quên, ông đã lên án một cách mạnh mẽ xung đột ở khắp mọi nơi, cũng như cho thấy bản chất mong manh của số kiếp người và những tổn thương không dễ lành da. Cho đến sau cuối, bệnh nhân người Anh thật sự là ai, vì sao Hana không chịu rời đi theo quân y viện, Caravaggio vì sao suy tàn đến thế cũng như đâu là lí do khiến Kip từ bỏ công việc phá bom?
Bệnh nhân người Anh là tác phẩm hiếm hoi hai lần chiến thắng giải Booker danh giá.
Xâm chiếm mĩ cảm
Trong tiểu thuyết này, không quá khó thấy nổi bật đặc biệt chính là chất thơ và sự tinh tế mà Ondaatje kiên trì xây dựng xuyên suốt cuốn sách. Dường như ông có cái nhìn của người làm phim, khi luôn phát hiện ra những mĩ cảm trong từng chuyển động và điều bình dị tưởng quá thân quen. Nhưng cái đẹp ấy không để “làm dáng” một cách đơn thuần, mà là đòn bẩy vô cùng mạnh mẽ, qua đó phê phán những sự suy tàn cũng như tổn thương không ngừng xuất hiện. Mĩ cảm, vì thế, hiện diện trong sách như một “phương tiện” lên án chiến tranh, thoát khỏi motif chỉ những đau đớn hay các xót xa mới thường làm được bằng những khốc liệt.
Ta thấy điều này rất rõ trong những miêu tả của Ondaatje về vùng sa mạc vừa bao la, rộng lớn nhưng cũng huyền bí, đầy ắp những điều chưa biết mà nhân vật chính có thời trải qua. Ở đó có người du mục Bedouin màu nhiệm, những người nhảy múa trong ánh lửa trại dưới các đêm trăng, nơi những thầy lang chữa bỏng cho ông bằng các lọ thuốc được đặt cạnh nhau như một đôi cánh lấp lánh thủy tinh dưới ánh mặt trời… Đó cũng là nơi mà ông thiếp ngủ trong một âm thầm như tiếng chuông gió mà ông đoán được “phát ra từ họng một con chim, có lẽ là hồng hạc, hay tiếng con cáo sa mạc mà một trong những người đàn ông nuôi trong chiếc túi chỉ khâu khép hờ, giấu bên trong áo choàng trùm đầu”…
Tuy vậy chiến tranh khiến những người này dần dần thay đổi, để ông trở thành một người đến từ “Thiên đường” sau khi bị thương từ một vụ rơi máy bay. Trong bối cảnh ấy, họ đã cứu ông với mục đích sau cùng là để ông “vẽ cho họ bản đồ vùng đất bên ngoài biên giới lãnh thổ, còn với các bộ lạc khác thì ông giảng giải cơ chế vận hành của súng”. Không chỉ cho thấy bản chất thuần nguyên đã bị xâm phạm, Ondaatje cũng đã nhấn mạnh điều ấy khi đặt những mục tiêu này cạnh bên cái đẹp của “những nốt đàn hạc simsimiya bay theo làn gió. Hay xuyên qua đống lửa mà tìm đến bên ông”. Ở đây ta thấy cái đẹp không ngừng bị bạo lực chiếm dụng, biến bản đồ, tri thức, cảnh quan, cơ thể, tình yêu… vốn đầy đẹp đẽ dần dần trở thành công cụ của chính chiến tranh.
Tòa dinh thự mục nát nơi họ trú ngụ cũng tương tự thế, khi dẫu đẹp đẽ một cách hoang liêu: “Cầu thang ngoài trời biến mất giữa không trung, tay vịn rũ xuống lơ lửng. Họ sống bằng việc kiếm gì ăn nấy và một thứ an toàn dè dặt”, nhưng cũng đồng thời là một quả bom nổ chậm, có thể tan hoang bất cứ lúc nào với những sợi dây mà phía đối nghịch tinh ý để lại trước khi bỏ đi: “Với Hana, vườn hoang cũng chả khác gì mấy căn phòng phía xa. Cô làm vườn dọc theo rìa của vườn, luôn ý thức rằng còn mìn chưa nổ. Cô bắt đầu cày cuốc trên thửa đất cạnh ngôi nhà với sự đam mê hăng say chỉ có ở một người lớn lên trong thành phố. Bất chấp mặt đất cháy rụi, bất chấp thiếu nước. Một ngày nào đó sẽ có những lùm cây chanh, những vạt sáng màu xanh lá”. Điều đó tạo nên ranh giới của sự hoang mang, giữa sống tự do nhưng vẫn khép mình, giữa hít làn hơi của sự tự tại thế nhưng cái chết cũng đang rất gần. Chính việc khiến các nhân vật gần như khinh thị đi sự an toàn mà qua đó Ondaatje đã lên án chiến tranh, xung đột, bạo lực một cách mạnh mẽ bằng chính mĩ cảm giờ đã mất đi.
Thông qua cái đẹp, Ondaatje đã bản ánh bạo lực quay mĩ cảm đang dần mất đi.
Thiêng - phàm trong một gang tấc
Không dừng ở đó, khi những bĩ cực đi đến tận cùng, ta còn nhìn thấy trong mối quan hệ gắn kết giữa bốn người họ ý nghĩa về mặt tôn giáo vô cùng sâu sắc. Bằng cách nào đó họ đã xem nhau như những nhân tính sót lại cuối cùng của đời sống này, từ đó dựa dẫm vào nhau để có thể bước qua những hố đen sâu hoắm bên trong chính mình. Với Hana, bệnh nhân người Anh mà cô chăm sóc là một “vị thánh tuyệt vọng”, người cũng như trong Kinh Thánh chịu những đòn roi đến từ số phận, nhưng thay vì mũ gai và bị đóng đinh tên thập tứ giá, thì đây là người đã bị ngọn lửa gần như thiêu cháy khắp cả thân thể. Với cô thế lực linh thiêng không còn đủ sức quyến dụ bởi sự tuyệt vọng của thời đại ấy, từ đó đã chọn xem ông là một người thay thế - không quá xa xôi mà ngay gần mình.
Trong khi với Kip, không dưới một lần Ondaatje cho ta nhìn thấy trong chính Hana mà anh tìm thấy chỗ dựa tinh thần. Theo đó cô vừa là nữ vương Sheba tri thức, người thấu hiểu được nhân tính thế thái cũng như trí huệ, hệt như bức vẽ trên trần nguyện đường Sistine mà trong một lần binh đội xây cầu đến đây trú ngụ anh đã đắm chìm. Nhưng ở khía cạnh nào đó, cô cũng đồng thời chính là Đức mẹ mà anh nhìn thấy rực sáng từ biển, cũng như sau đó là đã ngủ vùi ngay sát bên dưới khi phải ở lại rà phá bom mìn đến giây phút cuối cho một thành phố được tin đã bị gài bom mà khi điện bật rồi sẽ trở thành một vùng tử địa. Ở đây sự sống - cái chết, điều thiêng - phàm trần… cách nhau chỉ trong gang tấc, khiến ta như thấy một hiện thân khác của thần Vishnu vừa là hủy diệt, vừa là sáng tạo.
Ngược lại, với bệnh nhân người Anh, Hana lại gợi ông nhớ đến người phụ nữ mình đã bỏ lại trong sa mạc sâu, và là nguồn cơn khởi đầu mọi thứ, khiến họ rơi vào một cơn bĩ cực không thể đoán trước. Ở đầu cuốn sách, Ondaatje đã viết một cách tinh tế trong chuyển động của họ: “Ông xoay gương mặt sẫm đen cùng đôi mắt xám về phía cô. Cô đưa tay vào túi. Cô dùng răng lột vỏ trái mận, bỏ hạt và mớm phần thịt quả vào miệng ông”, để rồi nhanh chóng đồng nhất hình bóng mới này vào con người cũ: “Ông lại thì thầm gì đó, cuốn trái tim đang lắng nghe của người y tá trẻ bên cạnh đi lưu lạc theo tâm trí ông, vào trong lòng giếng kí ức mà ông cứ liên tục gieo mình xuống suốt những tháng cuối đời”.
Cuối cùng, với người quen cũ Caravaggio, không quá khó thấy ông và Hana sẽ chia cùng nhau một sự đồng cảm. Theo đó ông vừa là một người cha khi quan sát cô không ngừng lớn lên từ phía quá khứ, nhưng ở khía cạnh nào đó, trong ông cũng có một mối tình câm với người thiếu nữ. Ở phía ngược lại, khi đón nhận tin cha mình qua đời trong chuồng bồ câu, Caravaggio cũng dần trở thành sợi dây nối cô với cha qua những kí ức chia sẻ cùng nhau. Về cuối tiểu thuyết, phân cảnh nhân vật đi cân bằng trên sợi dây giữa đêm giông bão cũng là ẩn dụ về sự lìa xa, do đó Caravaggio cũng đồng thời là một “bệnh nhân” khác với riêng Hana, người cũng để lại một phần thân thể trong chiến tranh, bị tổn thương từ đó và dần lạc lối trong chính cuộc đời không ngừng lao đến.
Từ những điều trên có thể thấy rằng Bệnh nhân người Anh là một áng văn phản chiến vô cùng khốc liệt, nhưng khác với những tác phẩm đã có, Ondaatje bằng tài năng thơ ca và sự nhạy cảm đã làm điều đó bằng chính cái đẹp. Đẩy đến cực hạn, ông khiến độc giả tê liệt cảm xúc khi từng bước chứng kiến mĩ cảm tan biến, để chỉ còn đó những sự thô ráp hệt như làn da của người bệnh nhân và là di sản đến từ bạo lực. Chính điều này tạo nên sức hút của cuốn tiểu thuyết, góp phần lí giải vì sao đây là một kiệt tác đương đại, sở hữu sức sống vô cùng mạnh mẽ 3 thập niên qua.
MINH TUẤN
VNQD