(Đọc Thuyền và bến của Trầm Hương, Nxb Công an nhân dân, 2026)
. TRẦN THẾ TUYỂN
Trong lịch sử kháng chiến chống Mĩ cứu nước, dân tộc Việt Nam đã làm nên hai con đường huyền thoại mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu: đường Hồ Chí Minh trên dãy Trường Sơn và đường Hồ Chí Minh trên biển. Nếu Trường Sơn có những binh trạm, trạm giao liên âm thầm chuyển quân, tải đạn giữa mưa bom bão lửa, thì trên biển Đông, những con tàu không số lặng lẽ vượt sóng dữ, cập vào những “bến” bí mật giữa lòng dân để vận chuyển vũ khí, cán bộ và niềm tin chiến thắng cho miền Nam ruột thịt.
Những con tàu không số đã đi vào lịch sử như biểu tượng của ý chí và lòng quả cảm của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước. Phía sau những chuyến hải trình đầy hiểm nguy ấy là những bến bãi vô danh, những xóm làng lặng lẽ cưu mang cách mạng, những con người sống chết với bí mật quốc gia. Chính từ chiều sâu ấy, nhà văn Trầm Hương đã dày công thực hiện tập truyện kí Thuyền và bến như một nén tâm nhang tri ân gửi đến những con người đã góp phần làm nên huyền thoại đường Hồ Chí Minh trên biển.
Điều gây ấn tượng trước hết là cách chọn tên sách. Không phải “tàu và bến”, mà là Thuyền và bến. Chỉ một chữ “thuyền” đã tạo nên sắc thái mềm mại, giàu cảm xúc và đậm chất văn chương. “Thuyền” gợi sự gần gũi, gợi hành trình, gợi thân phận và cả sự thủy chung son sắt với “bến”. Trong cách đặt tên ấy, người đọc cảm nhận được cái nhìn đầy nhân văn của tác giả đối với lịch sử. Đó không chỉ là những con tàu quân sự thực hiện nhiệm vụ đặc biệt, mà còn là những “con thuyền nghĩa tình” neo đậu trong lòng dân.
Tập sách dẫn người đọc đi dọc theo những bến nhận hàng bí mật từ miền Trung đến Nam Bộ: Quảng Ngãi, Phú Yên, Bà Rịa, Bến Tre, Trà Vinh, Cà Mau… Mỗi bến là một câu chuyện. Mỗi vùng đất là một huyền thoại thấm đẫm lòng dân, nghĩa đồng bào và tình đồng đội.
Ở đó có hình bóng nữ tướng Nguyễn Thị Định, người phụ nữ huyền thoại của quê hương Đồng Khởi - Bến Tre, với ý chí kiên cường và trái tim lớn dành cho cách mạng. Ở đó có Bông Văn Dĩa nơi đất mũi Cà Mau, người góp phần mở đường, giữ bến cho những chuyến tàu lịch sử. Có những người lính quả cảm như Trần Suyền, Hồ Đắc Thạnh ở Phú Yên; những thủy thủ, cán bộ gan dạ như Trần Huỳnh Trung, Khưu Ngọc Bảy, Nguyễn Văn Đức; những cán bộ cách mạng thầm lặng như Tư Sơn (A101)… Và xúc động hơn cả là hình ảnh những bà mẹ Nam Bộ giàu nghĩa tình như Má Sáu Phấn Khởi, Má Năm Đau Khổ - những người phụ nữ bình dị nhưng mang trái tim lớn lao, sẵn sàng che chở cán bộ, bảo vệ bến bãi bằng chính cuộc đời mình.
Đọc Thuyền và bến, người đọc có cảm giác như đang bước vào một pho sử sống động. Tác giả lựa chọn lối kể dung dị, chân thành, giàu chất báo chí và đậm tính tư liệu. Đây là thế mạnh quen thuộc của nhà văn Trầm Hương - một cây bút nhiều năm gắn bó với đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng. Chị không hư cấu để làm đẹp lịch sử, mà kiên trì đi tìm nhân chứng, gặp gỡ con người thật, ghi lại kí ức thật bằng thái độ lao động nghiêm túc và đầy trách nhiệm.
Có thể thấy tác giả đã dành rất nhiều công sức cho tập truyện kí này. Không chỉ là thu thập tài liệu, mà còn là hành trình đi thực địa, gặp lại nhân chứng, lần tìm dấu tích các bến tàu năm xưa. Chính sự dụng công ấy đã giúp tác phẩm có sức nặng tư liệu và độ tin cậy cao. Những chi tiết đời thường, những kí ức mộc mạc được kể lại bằng cảm xúc chân thành khiến lịch sử hiện lên gần gũi và lay động.
Cuốn sách với tiết tấu ngắn gọn, dễ đọc. Mỗi truyện kí giống như một lát cắt lịch sử vừa đủ để gợi nhớ, suy ngẫm và xúc động. Người đọc không bị chìm trong những con số khô cứng hay sự kiện dàn trải, mà bị cuốn hút bởi số phận con người, bởi những lựa chọn sống chết trong chiến tranh. Đó là giá trị nhân văn sâu sắc mà tác phẩm mang lại.
Đặc biệt, hệ thống hình ảnh tư liệu quý được đưa vào sách làm tăng thêm sức thuyết phục. Những bức ảnh đen trắng cũ kĩ, những gương mặt đã hằn sâu dấu vết thời gian, những bến nước, con thuyền…, tất cả như những chứng nhân lặng lẽ của lịch sử. Người đọc không chỉ đọc bằng lí trí mà còn được nhìn thấy, được chạm tới một phần kí ức dân tộc.
Trong dòng chảy văn học viết về chiến tranh cách mạng, Thuyền và bến có giá trị như một sử liệu quý hiếm về đường Hồ Chí Minh trên biển - một đề tài tuy đã được nhắc đến nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống cần tiếp tục khai mở. Cuốn sách góp phần khắc họa chân dung người chiến sĩ hải quân, lực lượng giao liên, nhân dân vùng bến bãi và những người mẹ, người dân vô danh đã âm thầm làm nên chiến thắng.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỉ. Những con tàu không số giờ đã trở thành huyền thoại. Nhiều nhân chứng lịch sử cũng lần lượt đi xa. Vì thế, việc ghi lại kí ức hôm nay không chỉ là trách nhiệm với quá khứ mà còn là món quà dành cho thế hệ mai sau. Thuyền và bến của nhà văn Trầm Hương đã làm được điều ấy bằng tất cả tâm huyết và sự trân trọng lịch sử.
Cuốn sách giúp người đọc hiểu thêm về một tuyến đường chiến lược đặc biệt của dân tộc, đồng thời nhắc nhớ chúng ta về sức mạnh của lòng dân trong chiến tranh vệ quốc. Bởi sau mọi chiến công, điều còn lại sâu bền nhất vẫn là nghĩa tình con người - nơi “thuyền” đi qua luôn có một “bến” đợi chờ, chở che và thủy chung son sắt.
T.T.T
VNQD