. ĐINH XUÂN DŨNG
Kể từ khi trở thành cán bộ giảng dạy Khoa Ngữ văn Đại học Tổng hợp Hà Nội (12/1966) đến nay, tôi đã qua gần 50 năm công tác, và trong nửa thế kỉ đó, tôi có 24 năm công tác tuyên huấn trong Quân đội. Sau một thời gian ngắn là chiến sĩ Sư đoàn Ra đa thuộc Quân chủng Phòng không - Không quân, tháng 8/1975, tôi về Cục Tuyên huấn. Từ Trợ lí văn học của Phòng Văn nghệ Quân đội, đến 1990, được bổ nhiệm là Phó Cục trưởng Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị và năm 1998, nhận nhiệm vụ mới ở Quân khu 4. Biết bao kỉ niệm đẹp, vui nhiều và buồn cũng có vì thấy mình có lỗi khi những dự định phải làm mà chưa thực hiện được... 24 năm, trải nghiệm sâu sắc và được trưởng thành trong quân ngũ, tôi biết ơn Quân đội, Tổng cục Chính trị, Cục Tuyên huấn, các thủ trưởng quý mến, thân thiết và hàng trăm, hàng ngàn đồng đội, bạn chiến đấu của tôi. Nhân kỉ niệm 80 năm ngày Truyền thống Cục Tuyên huấn, tôi muốn trải lòng mình về những kỉ niệm sâu sắc, in đậm trong cuộc đời mình.
Nhìn lại 80 năm công tác tư tưởng văn hóa trong Quân đội, đó là cả một quá trình tìm tòi gian nan, vật lộn với thực tiễn công tác, trải qua nhiều thể nghiệm, kể cả những lúc lúng túng, sai sót và khuyết điểm, các thế hệ cán bộ hoạt động trên lĩnh vực này mới dần dần đi tới được nhận thức khoa học, toàn diện về công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội, có một cách nhìn tổng quát về mục tiêu, nguyên tắc, chức năng, nhiệm vụ, phạm vi và các mặt hoạt động chủ yếu của công tác này, trong đó, điều quan trọng sống còn là khẳng định mục tiêu cao nhất của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội là đảm bảo cho Quân đội hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc Việt Nam thân yêu của chúng ta. Đó là kết quả của hoạt động thực tiễn 80 năm, trong chiến tranh cũng như trong hòa bình, được nhiều thế hệ, những người hoạt động trên lĩnh vực tư tưởng - văn hóa đúc kết và khẳng định. Quá trình nhận thức đó đi từ đơn giản đến phong phú, từ bộ phận đến tổng thể, từ thấp đến cao và ngày càng đạt tới chiều sâu và sự khái quát toàn diện. Xin lấy một dẫn chứng thời xa xưa - năm 1947, khi Quân đội bắt đầu phát triển và bước vào giai đoạn toàn quốc kháng chiến. Đầu năm 1949, trong “Chỉ thị công tác tuyên truyền năm 1949” đã đánh giá thời kì từ đầu 1946 đến Hội nghị tuyên truyền Quân đội lần thứ nhất (tháng 7/1947) như sau: “Công tác tuyên truyền hết sức ngờ nghệch, ngu ngơ, tủn mủn, không ăn khớp với nhiệm vụ chính trị, quân sự, bó hẹp trong sự úy lạo rất “sáo” và sự giải thích nghèo nàn”. Mãi đến năm 1950, khi tổng kết công tác này mới có nhận xét “sự ấu trĩ trên của năm 1947 đã vượt qua” (Hồ sơ B47a). Một dẫn chứng nhỏ như vậy để thấy sự trưởng thành của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội đã phải trải qua một quá trình hết sức gian nan, khổ công tìm tòi, sáng tạo, vì chúng ta lần đầu tiên bắt tay vào xây dựng Quân đội kiểu mới chưa từng có trong lịch sử dân tộc.
Vượt qua những mò mẫm ban đầu đó, 80 năm qua, công tác tư tưởng - văn hóa đã đạt được những thành tựu to lớn, độc đáo. Trong toàn bộ quá trình lãnh đạo, xây dựng Quân đội, Bác Hồ và Đảng ta luôn coi trọng xây dựng, nâng cao chất lượng chính trị trong Quân đội, coi đó “là vấn đề căn bản trong cuộc đấu tranh cách mạng, làm gốc cho mọi vấn đề khác, cho tất cả các mặt khác, của mọi hoạt động quân sự”. Bác Hồ đã khẳng định “chính trị trọng hơn quân sự” khi ra chỉ thị thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân và sau này, Người đúc kết thật cô đúc và cực kì ngắn gọn “Người trước, súng sau”. Tạo nên sức mạnh tổng hợp của Quân đội kiểu mới gồm nhiều yếu tố, song chính trị - tinh thần bao giờ cũng là yếu tố căn bản nhất, có ý nghĩa quyết định, như Lênin đã từng căn dặn: “Trong bất cứ một cuộc chiến tranh nào, rốt cuộc là do trạng thái tinh thần của quần chúng đang đổ máu trên chiến trường quyết định” (Lênin toàn tập, tập 27, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1971, tr.88). Trạng thái tinh thần đó chính là chất lượng chính trị của người cầm súng, là bản lĩnh, trình độ, năng lực chính trị, là tình yêu Tổ quốc, ý chí kiên cường, sẵn sàng hi sinh vì độc lập, tự do, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc. Chính vì tập trung toàn bộ công tác tư tưởng - văn hóa cho mục tiêu đó mà công tác này đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình và đạt được những thành tựu đáng kể.
Thành tựu nổi bật trước hết của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội là đã góp phần trực tiếp xác lập, củng cố và tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong Quân đội. Nhận thức ngày càng sâu sắc, toàn diện nhiệm vụ trên, công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội đã kiên trì triển khai các công việc như tập trung giác ngộ về Đảng, làm cho cán bộ, chiến sĩ thấu hiểu mục tiêu, lí tưởng của Đảng, làm cho Quân đội ta mang đầy đủ bản chất giai cấp công nhân, tính dân tộc, tính nhân dân sâu sắc. Trong mọi hoạt động của mình, công tác tư tưởng - văn hóa nói chung, công tác giáo dục nói riêng, luôn lấy mục tiêu trên làm nội dung cốt lõi và thước đo hiệu quả của mình. Công tác tư tưởng - văn hóa luôn coi việc đưa những nội dung quan điểm, đường lối của Đảng đến với mọi quân nhân, làm cho nó ăn sâu, bám chắc vào từng con người, biến nó thành tình cảm cách mạng sâu sắc, hành động cách mạng tự giác của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ trong hơn 80 năm qua. Từ đó, thành tựu nổi bật nhất, độc đáo nhất của công tác tư tưởng - văn hóa chính là góp phần trực tiếp nuôi dưỡng, đào tạo và xây dựng các thế hệ những người chiến sĩ cách mạng của Đảng, của dân tộc và nhân dân, được đúc kết trong kiểu mẫu con người của 80 năm chiến đấu, xây dựng và trưởng thành: “Bộ đội Cụ Hồ”, mà đặc trưng sâu sắc chính là ý chí, quyết tâm, bản lĩnh hành động chiến đấu và sẵn sàng chiến đấu vì Tổ quốc Việt Nam, vì chủ nghĩa xã hội. Sự xuất hiện, phát triển và định hình vững chắc của hình ảnh “Bộ đội Cụ Hồ” trong hơn 80 năm qua là một hiện tượng rất độc đáo không chỉ trong Quân đội mà còn trong toàn bộ tiến trình lịch sử dân tộc, lịch sử văn hóa dân tộc ta. Nó là sản phẩm của bản thân cuộc đấu tranh, nhưng đồng thời kết quả của sự phát hiện, nuôi dưỡng, cổ vũ, đúc kết của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội về những phẩm chất cao đẹp của anh bộ đội trong suốt hơn 80 năm qua. Phải chăng, có thể khẳng định rằng, thành công mang ý nghĩa độc đáo, có chiều sâu nhân văn và văn hóa của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội đã thể hiện chính ở đây. Điều đó đã tạo nên sức mạnh bách chiến, bách thắng của Quân đội trong nhiệm vụ thiêng liêng bảo vệ Tổ quốc. Suốt hơn 80 năm, từ những ngày đầu tiên xây dựng Quân đội, trong tất cả sự nỗ lực của mình, công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội đều lấy nhiệm vụ giáo dục lòng yêu nước, tinh thần xả thân vì Tổ quốc, ý chí “tất cả cho chiến thắng” làm mục tiêu của mình. Để đạt mục tiêu đó, bài học căn cốt nhất của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội trong mọi thời kì là bài học về nhận rõ không chút mơ hồ về kẻ thù, đối tượng tác chiến của Quân đội. Tất cả các loại hình, “binh chủng” trong công tác tư tưởng - văn hóa của Quân đội, cùng với việc phát huy tốt nhất “công suất”, ưu thế của nó, là việc quy tụ, liên kết sức mạnh của từng binh chủng, loại hình đó cho mục tiêu cao nhất: xây đắp nên phẩm chất quân nhân cách mạng, sẵn sàng chiến đấu, cống hiến, hi sinh vì độc lập, tự do, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và giàu mạnh của Tổ quốc ta. Phải chăng đó là kinh nghiệm sâu sắc nhất của hoạt động tư tưởng - văn hóa trong Quân đội hơn 80 năm qua. Những thế hệ làm công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội có sở trường, năng lực và kinh nghiệm sử dụng, tận dụng ở mức cao nhất ưu thế, tính đặc thù của từng loại hình hoạt động tư tưởng như giáo dục lí luận, tuyên truyền cổ động, trong đó chú trọng tuyên truyền miệng các loại hình báo chí, truyền thông đại chúng, xuất bản và đặc biệt là sự phong phú của các hoạt động văn hóa, văn nghệ (cả quần chúng và chuyên nghiệp) để tạo nên sức mạnh tổng hợp trong hoạt động tư tưởng - văn hóa nhằm thực hiện mục tiêu trên. Kinh nghiệm của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội những năm qua chỉ ra rằng: đó là một hoạt động rất đa dạng, tổng hợp nhiều mặt hoạt động khác nhau cùng tác động đến quân nhân. Tách rời từng mặt riêng lẻ khó có thể tạo nên hiệu quả cao. Biết phát huy và tổ chức sức mạnh tổng hợp từ các lĩnh vực, loại hình hoạt động của công tác tư tưởng - văn hóa là dấu hiệu của một năng lực mới và cần thiết của người chỉ đạo và người làm công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội. Giáo dục bằng nêu gương cũng là một phương thức được sử dụng có hiệu quả cao trong công tác tư tưởng - văn hóa của Quân đội, trong đó, đặc biệt là những tấm gương anh hùng, liệt sĩ chiến đấu, hi sinh vì Tổ quốc và những vẻ đẹp tinh thần của các anh “Bộ đội Cụ Hồ”. Ngay từ trong kháng chiến chống Pháp, hình ảnh những chàng “Vệ” với những gương chiến đấu kiên cường, với cái cười đôn hậu, hồn nhiên, cái mũ nan có lưới ngụy trang cùng tấm áo trấn thủ “ba mươi sáu đường gian khổ”... đã đi vào tâm khảm của nhân dân, thân thương, trìu mến. Và sau này, hình ảnh anh Giải phóng quân đội mũ tai bèo, chiến đấu, hi sinh tạc nên “dáng đứng Việt Nam tạc vào thế kỉ” đã là niềm tự hào sâu sắc trong lòng cả dân tộc, thời chống Mĩ. Rồi hình ảnh “bộ đội về làng” giúp dân xóa đói nghèo, cứu dân trong bão lũ, lúc gặp hiểm nguy, đem con chữ về với thôn bản... mãi mãi là hình ảnh cao đẹp của “Bộ đội Cụ Hồ”. Vì sao có được hình ảnh đó? Công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội, từ nhiều năm qua, đã tham gia trực tiếp vào việc xây dựng và khẳng định môi trường Quân đội là một trường học lớn rèn luyện con người, không chỉ là người chiến sĩ kiên cường bảo vệ Tổ quốc, mà còn trở thành người công dân gương mẫu với những vẻ đẹp tinh thần sâu sắc. Môi trường đó đã tạo nên một tập thể có chung lí tưởng và khát vọng chiến đấu vì độc lập, tự do, vì giải phóng, bảo vệ Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội và đó là tập thể của tình đồng chí, đồng đội trong sáng, nghĩa tình gắn bó. Bản thân môi trường đó có sức cảm hóa và nâng đỡ con người, giúp họ trưởng thành và thay đổi về chất lượng sống - với ý nghĩa về mặt tinh thần, trí tuệ, tình cảm và văn hóa. Công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội nhiều năm qua đã thành công trong việc xây dựng môi trường như vậy, làm cho môi trường Quân đội có một giá trị đặc biệt, đó là nơi rèn luyện, đào luyện, xây đắp con người. Từ khi có chỉ thị “Xây dựng môi trường văn hóa trong các đơn vị quân đội” (tháng 5/1992) đến nay, nhiệm vụ đó được triển khai sâu rộng, toàn diện với yêu cầu chất lượng mới trong toàn quân, trước những thách thức trong giai đoạn mới của cách mạng.
Kinh nghiệm thực tiễn của hơn 80 năm tiến hành công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội đã chỉ ra rằng, nắm vững và phân tích đúng đắn, chính xác những đặc điểm khách quan của một giai đoạn lịch sử, quán triệt và thấu hiểu những yêu cầu, nhiệm vụ cách mạng trong giai đoạn đó, hiểu biết đặc điểm của đối tượng tác động của công tác tư tưởng - văn hóa là những điều kiện tiên quyết để vạch ra mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp của công tác tư tưởng - văn hóa. Thiếu một trong ba nhân tố trên sẽ khó tiến hành đúng hướng và có hiệu quả công tác này.
Ba nhân tố trên đã và đang có những biến đổi sâu sắc, xuất hiện rất nhiều những đặc điểm mới, chưa từng thấy trong các thời kì trước. Trong phạm vi, yêu cầu cụ thể của một bài viết, tôi chỉ nêu rất vắn tắt những đặc điểm mới và tác động trực tiếp của nó đối với việc thực hiện nhiệm vụ này trong Quân đội.
- Cùng với nhiệm vụ xây dựng để sớm đưa nước ta cơ bản thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, nhiệm vụ “xây dựng thế trận văn hoá gắn với quốc phòng, an ninh, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng” được khẳng định mạnh mẽ trong Nghị quyết 80 NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam (7/1/2026) của Đảng và hai nhiệm vụ chiến lược đó không thể tách rời, đặc biệt trong tình hình mới, khi biển Đông đang nổi sóng, khi Trung Quốc đang quân sự hóa vùng biển này, khi thế giới đang phải đối phó với các lực lượng khủng bố quốc tế và các cuộc xung đột mới.
- Các thế lực thù địch chống chủ nghĩa xã hội, các phần tử và tổ chức cơ hội chính trị đang đẩy mạnh thực hiện âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình” đối với nước ta nhằm xóa bỏ sự lãnh đạo của Đảng, chế độ xã hội chủ nghĩa và những thành tựu của cách mạng, của công cuộc đổi mới.
- Đối tượng công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội, từ nay về sau, đang có những biến đổi, biến động rất cơ bản: những người trực tiếp đã trải qua chiến đấu đang giảm đến mức tối đa; đội ngũ sĩ quan phần lớn được rèn luyện, trưởng thành trong thời bình; trình độ văn hóa của quân nhân được nâng cao; song theo chế độ nghĩa vụ, quân nhân, chiến sĩ luân chuyển liên tục và đang có sự phân hóa mạnh về nhiều mặt, chịu tác động (cả tích cực và tiêu cực) của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội - văn hóa với nhiều đặc điểm khác trước, đa dạng và phức tạp hơn.
Trước những đặc điểm đó, để công tác tư tưởng - văn hóa phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ thiêng liêng của Quân đội là “bảo vệ Tổ quốc”, cần kiên trì, kiên quyết đổi mới sâu sắc, toàn diện và đồng bộ. Kinh nghiệm quá khứ là vô cùng quý báu, song điều đó không hề hạn chế việc sáng tạo và phát triển trước thực tiễn mới.
Theo suy nghĩ bước đầu, xin đề nghị một số điểm sau:
- Kiên trì, có kế hoạch nâng cao bản lĩnh, trình độ chính trị của quân nhân, trong đó, trước hết và quan trọng nhất là đội ngũ sĩ quan, trung, cao cấp (đội ngũ cán bộ chính trị, cán bộ Đảng, cán bộ quân sự cấp chiến dịch, chiến lược, cán bộ chuyên môn, kĩ thuật...). Gắn chặt nhận thức chính trị với tình cảm cách mạng, với năng lực trí tuệ, định hướng hành động để đội ngũ này có năng lực hoạt động thực tiễn trong những tình thế phức tạp và có cả trình độ đấu tranh về mặt lí luận chống lại các thế lực thù địch, cơ hội chính trị - đó là phương thức đấu tranh phi vũ trang, gắn chặt với đấu tranh vũ trang, khi cần thiết.
- Tập trung mọi sức mạnh, ưu thế của công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội. Kiên trì củng cố, phát triển kiểu mẫu nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ” trong điều kiện mới. Xây dựng môi trường văn hóa, đặc biệt ở các đơn vị cơ sở, phối hợp chặt chẽ với địa phương, với nhân dân nơi đơn vị đóng quân. Lấy chuẩn mực, giá trị nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ” để rèn luyện, đào tạo chiến sĩ, sĩ quan trẻ. Đồng thời kiên quyết, tỉnh táo phê phán, ngăn chặn những mặt tiêu cực từ bên ngoài tác động vào nội bộ các đơn vị Quân đội, đến sĩ quan và chiến sĩ, đặc biệt phải bảo vệ bằng được các giá trị của tình đồng đội, bạn chiến đấu, tính dân chủ và kỉ luật nghiêm minh...
- Tiếp tục sử dụng đồng bộ, nhuần nhuyễn “hợp đồng tác chiến” giữa các binh chủng của công tác tư tưởng - văn hóa (giáo dục, tuyên truyền cổ động, thi đua, báo chí, xuất bản, văn hóa văn nghệ...) theo hướng sáng tạo các phương thức hoạt động mới, phù hợp với từng loại hình đối tượng trong Quân đội và lựa chọn các sản phẩm có giá trị nuôi dưỡng tình yêu Tổ quốc, sự gắn bó với nhân dân, truyền thống đấu tranh của dân tộc và của Quân đội, những giá trị chân - thiện - mĩ của con người... để quy tụ sức mạnh của các binh chủng đó vào nhiệm vụ xây đắp ý chí, bản lĩnh, quyết tâm hành động bảo vệ Tổ quốc của cán bộ, chiến sĩ. Cương quyết gạt bỏ, không đưa vào Quân đội những sản phẩm xấu độc, tạo cho được sức tự đề kháng của quân nhân do những tác động xấu của các sản phẩm đó đang có chiều hướng lan tràn trong đời sống xã hội.
- Đổi mới toàn diện chương trình, nội dung giáo dục chính trị các cấp trong Quân đội, đặc biệt đối với sĩ quan trẻ và chiến sĩ ở các đơn vị cơ sở trong toàn quân theo hướng gắn chặt các cụm nội dung như: Tổ quốc, dân tộc và nhân dân với người chiến sĩ; những quan điểm cơ bản nhất của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối cách mạng, đường lối quân sự của Đảng (trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến bài học về nhận diện kẻ thù, đối tượng tác chiến của quân đội ở từng thời điểm cụ thể); truyền thống văn hiến Việt Nam và truyền thống Quân đội với đời sống người chiến sĩ…
Còn rất nhiều nội dung mà công tác tư tưởng - văn hóa trong Quân đội cần làm trong thời gian tới. Trong phạm vi bài viết này, tôi chỉ xin đề xuất một số công việc trên, có thể không mới, nhưng có lẽ cần thiết và cơ bản.
Qua hơn 40 năm công tác tư tưởng - văn hóa trong và ngoài Quân đội, đến nay, cảm nhận của tôi là: chưa bao giờ, công tác tư tưởng - văn hoá lại đứng trước nhiều khó khăn và thách thức như hiện nay và những năm sắp tới. Trong cảm nhận đó, tôi thực sự đồng cảm và cảm phục những nỗ lực của Cục Tuyên huấn trong thời gian qua và hoàn toàn tin tưởng rằng, các đồng đội của tôi trong đội ngũ công tác tuyên huấn Quân đội sẽ vượt qua những thách thức mới và đạt được những thành tựu mới vì mục tiêu xây dựng Quân đội “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại” trong thời kì mới.
Đ.X.D
VNQD