Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam (trực thuộc Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam tọa lạc tại Km 6+500 Đại lộ Thăng Long, giáp ranh hai phường Tây Mỗ và Đại Mỗ, quận Nam Từ Liêm, Hà Nội) được đánh giá là một trong số những công trình văn hóa tiêu biểu tại Hà Nội sở hữu giải pháp thiết kế, trưng bày đẹp mắt và có chiều sâu. Năm 2025, công trình này đã xuất sắc vượt qua hàng trăm tác phẩm để giành Giải thưởng Lớn - hạng mục cao nhất tại Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia 2024 - 2025. Đây là công trình thứ hai trong lịch sử giải thưởng này đạt được danh hiệu tối cao. Hội đồng Giám khảo quốc gia đánh giá rất cao ý tưởng thiết kế lấy cảm hứng từ truyền thuyết "Nỏ thần An Dương Vương", kết hợp mặt tiền tinh giản, uy nghiêm và nội thất bê tông trần thô mộc làm tôn vinh triệt để giá trị của hiện vật. Bên cạnh đó, công trình còn nổi bật với tư duy thiết kế cảnh quan bền vững, nhờ nghệ thuật sử dụng các “Khoảng Xanh”.
“Khoảng Xanh” ở đây được hiểu là hệ thống cảnh quan sân vườn với cây xanh, thảm cỏ, các tiểu cảnh, giếng trời và các giải pháp thiết kế không gian đặc thù. Trong thiết kế kiến trúc và nội thất nói chung, thay vì chỉ mang tính chất trang trí thuần túy, cây xanh đóng vai trò là một thành phần kiến trúc hữu cơ tạo nên "kiến trúc mở" cho toàn công trình. Thực tế cho thấy rằng cây xanh là một trong những thành phần cốt lõi và dễ tiếp cận nhất trong thiết kế nội thất. Đây là một sự cân bằng hữu hình và thiết thực mà các yếu tố trang trí khác khó lòng mang lại được. Màu xanh lá cây, theo khoa học, có khả năng xoa dịu thị giác và tâm trí. Màu xanh lá cây mang lại cảm giác dễ chịu cho mắt. Không thể phủ nhận rằng cây xanh mang lại màu sắc tươi mới, kết cấu đa dạng và hình dáng tự nhiên, làm mềm mại các đường nét kiến trúc có phần khô cứng của bê tông trong tổng thể công trình, tạo nên vẻ đẹp hài hòa và sống động cho tổng thể thiết kế.
Cây xanh kết nối với tổng thể kiến trúc đã tạo nên những "không gian biết nói" tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.
Tại Bảo tàng Lịch sử Quân sử Việt Nam, cảnh quan cây xanh xung quanh khối nhà trưng bày chính được quy hoạch theo mô hình một công viên lịch sử - văn hóa. Hệ thống cây bóng mát và thảm cỏ đóng vai trò là một khoảng đệm sinh thái lớn, giúp làm mềm đi các khối bê tông thô mộc, đồ sộ của tòa nhà bảo tàng và khu vực Tháp Chiến thắng. Không gian xanh này điều hướng dòng người tiếp cận công trình một cách tự nhiên và đa chiều từ mọi hướng, giúp khách tham quan định vị và giảm bớt cảm giác choáng ngợp trước quy mô rộng lớn của công trình.
Ngoài ra, hệ thống thảm cỏ rộng lớn và các hàng cây xanh được bố trí khéo léo tại hai cánh của bảo tàng để làm nền sinh thái cho khu trưng bày vũ khí hạng nặng ngoài trời như máy bay, xe tăng, pháo binh… Sắc xanh của thiên nhiên giúp trung hòa cảm giác khô khan, nặng nề của khí tài quân sự, đồng thời tái hiện một cách trực giác hình ảnh những "vũ khí ẩn mình giữa đại ngàn" trong các cuộc kháng chiến lịch sử của quân và dân ta.
Điểm độc đáo nhất của kiến trúc bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là sự đan xen giữa các khối kiến trúc công năng và các không gian bán mở, đặc biệt là khu giếng trời cao vút thuộc khu trưng bày chính, nơi trưng bày tác phẩm sắp đặt “Khát vọng Hòa bình”, tạo nên tâm điểm kết nối hành lang phía ngoài với tiền sảnh khánh tiết. Tác phẩm nghệ thuật sắp đặt này sử dụng xác máy bay Mỹ bị bắn rơi kết hợp với hình ảnh gốc cây, chồi xanh và đàn chim bồ câu trắng vút bay lên trời cao, mang ý nghĩa tượng trưng cho sự hồi sinh, khát vọng hòa bình và sự trân trọng giá trị của độc lập, tự do sau chiến tranh. Bên phía đối diện là tác phẩm sắp đặt khác với hệ lá thép, quả địa cầu kim loại được treo rủ từ giếng trời, hình giọt nước liên tưởng đến đầu đạn bạc cách điệu đặt ở khu vực trung tâm phía dưới, tất cả các chi tiết này được làm mềm hóa bởi bức tường cây xanh phủ dọc theo chiều cao giếng trời, tượng trưng cho sự sống và sự hồi sinh. Điều này càng nhấn mạnh thêm ngôn ngữ và chiều sâu của “Khoảng Xanh”, không chỉ đẹp về mặt cảm thụ thẩm mĩ mà còn thể hiện được câu chuyện sâu sắc và cốt lõi của kịch bản trưng bày.
Tác phẩm sắp đặt "Khát vọng Hòa Bình" và "Nhịp điệu của cây xanh, vật liệu và công nghệ".
Bên cạnh đó, các khoảng sân vườn, giếng trời và tiểu cảnh cây xanh kết hợp với mái che khổng lồ tạo nên một hệ thống hỗ trợ khả năng che chắn ánh nắng gay gắt, hạ nhiệt độ và làm dịu đi khí hậu oi bức đặc trưng của Hà Nội. Sự luân chuyển của gió qua các khoảng đệm xanh này tạo ra một hệ thống thông gió tự nhiên, giúp khách tham quan luôn cảm thấy mát mẻ, thoải mái khi di chuyển giữa các phân khu mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống điều hòa không khí. Hệ tấm kim loại chuyển động, có bề mặt phản xạ cao cũng là những vật dụng rất hữu ích với cây xanh ở không gian này, mặc dù chỉ là thành phần rất nhỏ của tác phẩm sắp đặt trong không gian kiến trúc, nhưng chúng góp phần phản xạ và khuếch tán ánh sáng gián tiếp đem lại lợi ích cho mảng tường cây phía trong là nơi ít nhận được ánh sáng tự nhiên nhất.
Ngoài ra, điều làm nên vẻ đặc biệt và nét duyên dáng của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam chính là khu vườn nhỏ kết nối không gian giao thông bên ngoài với Sảnh của khu văn phòng. Khu vực này điểm nhấn đắt giá về mặt cảnh quan và cây xanh cho khu vực bên hông của bảo tàng. Nhìn từ xa, hàng cây thẳng đứng tạo nên sự đối nghịch với hình khối kiến trúc được thiết kế theo phương chéo, tạo nên sự thu hút thị giác rất mạnh. “Khoảng Xanh” nhỏ này được phân tầng thứ bởi các loại cây cao thấp khác nhau, có cây thân gỗ, thân thảo, và cây bụi. Những gốc hoa hồng lớn nở hoa mang lại màu sắc trữ tình và lãng mạn, cũng là một thủ pháp làm mềm hóa không gian rất khéo léo. Vào buổi chiều, mặt trời phía Tây sẽ tạo nên những bóng đổ của những vòm cây trên bề mặt bê tông thô mộc. Khi đó, những họa tiết của thiên nhiên ban tặng khiến cho bề mặt bê tông xám trở nên nhẹ nhõm và sinh động hơn.
Phần trưng bày kết hợp trải nghiệm tương tác số.
Vào bên trong khu trưng bày của Bảo tàng, lại bắt gặp những “Khoảng Xanh” khác, nhưng lại mang tầng ý nghĩa và thủ pháp thiết kế khác. Đó là khu nghỉ của khách tham quan được bố trí hợp lí với trải nghiệm tương tác số, là khoảng thở đắt giá giữa tổng thể trưng bày đồ sộ với rất nhiều các hiện vật khí tài quân sự. Đó là khu sảnh lớn với hệ thống thông tầng khoáng đạt, vừa là điểm nhấn và giải pháp kiến trúc, vừa có vai trò kết nối giao thông với các khu trưng bày lân cận. Công nghệ trình chiếu màn hình vòm 360 độ (Dome Projection / Dome Mapping) kết hợp với kĩ thuật ghép nối đa kênh tại những khu vực này mang lại cảm giác chân thực và rất sống động.
Trong những “Khoảng Xanh” tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, cây xanh không chỉ là vật chất hữu cơ hay yếu tố trang trí đơn thuần, chúng là những nhân tố sống động, mang lại sự cân bằng hoàn hảo cho không gian nội thất, từ thị giác, cảm xúc đến chất lượng không khí. Việc đưa cây xanh, kết hợp với vật liệu, giải pháp công nghệ một cách thông minh và tinh tế, chính là cách để kiến tạo nên những không gian không chỉ đẹp, giá trị mà còn thực sự ý nghĩa, nơi con người có thể tìm thấy sự hài hòa và bình yên đích thực.
NGUYỄN THỊ THÙY LINH
VNQD