Quốc huy Việt Nam và những giá trị mĩ thuật

Thứ Năm, 19/11/2026 06:21

.ĐỖ THỊ THU THUỶ
 

Quốc huy là huy hiệu đặc trưng, là biểu tượng chính thức thể hiện quyền lực và hình ảnh đặc trưng của một quốc gia. Năm 1950, để tiếp tục củng cố, thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước, đồng thời khẳng định chủ quyền dân tộc với thế giới, Bộ Ngoại giao đã gửi công văn đến Ban Thường trực Quốc hội đề nghị nghiên cứu thiết kế mẫu Quốc huy cho đất nước. Năm 1951, cuộc thi sáng tác Quốc huy được tổ chức thu hút sự tham gia đông đảo của giới mĩ thuật nước nhà khi đó. Và sau cùng, mẫu Quốc huy của họa sĩ Bùi Trang Chước đã được chọn làm Quốc huy chính thức của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Bài viết này sẽ đi vào phân tích Quốc huy Việt Nam trên bình diện mĩ thuật.

Giá trị mĩ thuật của Quốc huy Việt Nam trước hết nằm ở ngôn ngữ tạo hình được xây dựng chặt chẽ, cân đối và có tính khái quát cao. Dù chỉ có một số hình ảnh quen thuộc như ngôi sao, bông lúa, bánh xe và dải băng mang tên quốc gia nhưng vẫn tạo được cảm giác hài hòa, trang nghiêm. Đây không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên, mà là kết quả của việc nghiên cứu, làm sao để mỗi hình ảnh là một biểu tượng mang tính ý nghĩa, có vai trò nhất định trong việc tạo nên vẻ đẹp tổng thể. Đầu tiên là bố cục: Quốc huy được thiết kế dạng hình tròn khép kín, gợi cảm giác thống nhất, trọn vẹn và ổn định. Trong mĩ thuật, hình tròn thường mang lại sự tập trung về thị giác, giúp các yếu tố liên kết với nhau thành một chỉnh thể. Ở Quốc huy Việt Nam, ngôi sao năm cánh được đặt ở vị trí trung tâm như một điểm nhấn sáng nhất thu hút ánh nhìn đầu tiên và hội tụ toàn bộ bố cục ở đó. Các đường thẳng ở cánh ngôi sao cho thấy sự dứt khoát, mạnh mẽ. Hình khối được lược giản, các cánh sao cân xứng và tỏa đều từ tâm tạo cảm giác vững chắc, sáng rõ, góp phần định hướng ánh nhìn sang hai bên. Cạnh đó, hai nhánh lúa mở rộng sang hai bên theo đường cong mềm mại ôm lấy không gian phía trong tạo nên sự cân đối hài hòa. Trong đời sống, bông lúa là hình ảnh quen thuộc của nền nông nghiệp Việt Nam gợi sự trù phú, bền bỉ và thành quả lao động. Trong Quốc huy, hình ảnh ấy vừa giữ tính biểu tượng, vừa tạo nên đường nét mềm mại, làm dịu sự mạnh mẽ của các khối trung tâm. Phía dưới, bánh xe và dải băng tạo thành phần đế vững chắc, giúp hình ảnh đạt trạng thái cân bằng cả về thị giác lẫn cảm xúc. Nhờ sự sắp xếp này mà người xem có thể ghi nhớ Quốc huy ngay từ lần nhìn đầu tiên mà không cảm thấy rối mắt hay nặng nề.

Bên cạnh bố cục, đường nét cũng là yếu tố góp phần không thể thiếu tạo nên sự hấp dẫn của Quốc huy. Những đường cong mềm của bông lúa mang lại cảm giác mềm, gần gũi, có nhịp điệu, trong khi các đường thẳng của ngôi sao và những nét khoẻ khoắn của bánh xe tạo sự dứt khoát, mạnh mẽ. Sự kết hợp của đường cong và đường thẳng tạo sự hài hòa, tránh cảm giác đơn điệu một chiều. Chính sự đối lập nhưng cân bằng này làm cho Quốc huy vừa có vẻ đẹp mềm mại của thiên nhiên, vừa có sự vững chãi của một biểu tượng quốc gia. Về cơ bản, các chi tiết đều được lược giản đến cô đọng nhưng vẫn giữ được khả năng nhận diện rõ ràng, dễ hiểu. Về hình khối, không có những mảng trang trí cầu kì hay chi tiết thừa. Mỗi hình khối đều rõ ràng, dứt khoát và có tỉ lệ hợp lí trong tổng thể. Đây là đặc điểm thường thấy của những thiết kế có giá trị lâu dài bởi sự đơn giản giúp hình ảnh dễ thích nghi với nhiều chất liệu, kích thước khác nhau. Dù được thể hiện trên giấy, kim loại, gỗ hay đá, vải... thì Quốc huy vẫn giữ được sự rõ nét, tính trang trọng vốn có của nó. Điều đó cho thấy tính ứng dụng rất cao của một thiết kế mĩ thuật được tính toán kĩ lưỡng.

Nếu bố cục và hình khối tạo nên cấu trúc thì màu sắc lại tạo nên sức sống thị giác cho Quốc huy. Chỉ với hai gam màu chủ đạo là đỏ và vàng, Quốc huy đã đạt được hiệu quả thị giác mạnh mẽ. Màu đỏ tạo cảm giác ấm áp, trang nghiêm và thu hút ánh nhìn, trong khi màu vàng mang đến điểm nhấn sáng, giúp các chi tiết nổi bật trên nền đỏ. Việc sử dụng số lượng màu hạn chế không làm hình ảnh trở nên đơn điệu mà ngược lại, tạo nên sự cô đọng, nhất quán. Nhìn dưới góc độ phê bình mĩ thuật, giá trị của Quốc huy Việt Nam không nằm ở việc tập hợp nhiều biểu tượng trong cùng một hình ảnh mà ở khả năng kết hợp tinh tế giữa bố cục, đường nét, hình khối, màu sắc để tạo nên chỉnh thể thống nhất. Mỗi yếu tố đều được đặt đúng vị trí, đúng tỉ lệ, đúng vai trò của mình góp phần tạo nên một thiết kế vừa có tính biểu tượng, vừa có giá trị thẩm mĩ. Có lẽ cũng vì vậy mà sau hơn bảy thập kỉ, Quốc huy Việt Nam vẫn giữ được sức sống trong đời sống thị giác, trở thành một trong những thiết kế mĩ thuật ứng dụng tiêu biểu của nền mĩ thuật hiện đại Việt Nam.

Không giống nhiều tác phẩm mĩ thuật chỉ xuất hiện trong bảo tàng hay phòng triển lãm, Quốc huy hiện diện gần gũi mỗi ngày trong đời sống. Từ trụ sở cơ quan Nhà nước, trường học, toà án đến hộ chiếu, giấy tờ hành chính hay tiền tệ Việt Nam..., hình ảnh Quốc huy trở thành một phần quen thuộc của không gian thị giác. Chính sự hiện diện bền bỉ ấy khiến Quốc huy không chỉ thực hiện chức năng nhận diện quốc gia mà còn góp phần hình thành cảm nhận thẩm mĩ của nhiều thế hệ người Việt. Có thể nói đây là một tác phẩm mĩ thuật được công chúng thưởng thức nhiều nhất, dù phần lớn diễn ra một cách tự nhiên và vô thức.

Một tác phẩm mĩ thuật có giá trị là tác phẩm có thể vượt qua giới hạn thời gian mà vẫn giữ được sự thuyết phục. Sau hơn nhiều thập kỉ, Quốc huy Việt Nam vẫn giữ gần như nguyên vẹn tinh thần ban đầu cho thấy giá trị của một thiết kế được xây dựng trên tư duy tạo hình bền vững. Sự cân đối trong bố cục, tính cô đọng của hình khối và khả năng thích ứng trên nhiều chất liệu khác nhau đã giúp Quốc huy luôn giữ vẻ nghiêm trang, rõ ràng và dễ nhận diện. Khép lại hành trình nhìn nhận Quốc huy từ góc độ mĩ thuật, có thể thấy giá trị của biểu tượng này không chỉ nằm ở ý nghĩa đại diện cho quốc gia mà còn ở vẻ đẹp của một thiết kế giàu tính tạo hình.

Đ.T.T.T

VNQD
Thống kê
Bài đọc nhiều nhất
Những người lính đào ngũ trong Chuyện ba người lính

Những người lính đào ngũ trong Chuyện ba người lính

Đừng vội nghĩ tất cả những người lính vì một lí do riêng nào đó mà đào ngũ đều là hèn nhát. Phải nhìn họ với tấm lòng thấu hiểu và vị tha...(VŨ CÔNG CHIẾN)

Trăm năm cô đơn của G.G.Márquez và những nhân vật lấy nguyên mẫu từ hiện thực

Trăm năm cô đơn của G.G.Márquez và những nhân vật lấy nguyên mẫu từ hiện thực

Những bạn đọc không nắm rõ tiểu sử của tác giả, hẳn nhiên sẽ rất bối rối khi đọc tác phẩm, nhất là vào giai đoạn cuối truyện, khi một loạt nhân vật dường như “trên trời rơi xuống” không có lai lịch rõ ràng,...(YẾN THANH)

Nguyên mẫu trong "Rừng đói" và "Bình minh phía trước"

Nguyên mẫu trong "Rừng đói" và "Bình minh phía trước"

Nguyên mẫu trong văn của tôi ít được hư cấu vì tôi không có tài hư cấu. Vì thế đọc lên là biết ngay đó là ai. Hơn nữa tôi cũng hay để tên nhân vật là tên nguyên mẫu...(NGUYỄN TRỌNG LUÂN)

Những cái tên mang thân phận người của "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới"

Những cái tên mang thân phận người của "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới"

Từ những đường dây lừa đảo xuyên biên giới, từ những căn phòng trọ ám mùi dây thừng và điện thoại bị tắt nguồn…, tôi muốn bạn đọc bước vào thế giới lạnh lẽo và dữ dội của thời đại dữ liệu,... (DƯƠNG BÌNH NGUYÊN)