.HẢI ĐƯỜNG
Cứ nhìn vào dáng đi nhanh nhẹn, con mắt lúc nào cũng như đang dõi tìm cái gì đấy và nụ cười hiền khô, không ai nghĩ năm
Chân dung nhà thơ Vương Tâm
nay cụ đã tròn 80 tuổi. Ở tuổi ấy, với hầu hết các vị đồng tuế đều đã vui thú điền viên, an hưởng tuổi già. Nhưng cụ vẫn đi, đi gần đi xa, đi bằng xe máy, không thích đi taxi hay xe bus vì không chịu nổi sự chờ đợi. Bạn văn từ già chí trẻ, ai alo là cụ dắt xe máy vù liền. Cụ bảo còn đi được là hạnh phúc nhất. Nhưng chính cái đi được ấy mà “gã giang hồ” đã từng ba lần bị tai nạn, gãy xương sườn, rạn xương đầu gối. Cả ba lần đều là do ham kiếm tài liệu viết bài mà cụ lao đi, xe máy xuyên đêm lên tận Yên Bái, Hòa Bình, cách Hà Nội hàng trăm cây số. Mà lúc ấy cụ đã ở tuổi chạm vách 70.
Cụ là nhà thơ Vương Tâm. Bạn nghề, tùy theo tuổi tác mà tặng cụ cái đại từ thân thương nhất: cụ, ông, bác, chú, anh. Các “em” nhà thơ, nhà báo, kém cụ đến ba, bốn giáp vẫn í éo “anh Tâm”, có đi bún ốc, có đi nghe hát ca trù với chúng em không…, nhớ “phôn cho... em” nhé… Phôn cho anh là tên bài thơ nổi tiếng của Vương Tâm: Phôn cho anh, có thể em chẳng đành/ Thì cứ khóc thầm cùng tiếc nuối. Liệu có bao nhiêu em xinh nhận mình là nhân vật được nhà thơ tình khẩn cầu rằng hãy gọi tới anh?
Gọi ông (từ đây xin được gọi là ông) là nhà thơ tình xem ra chính danh hơn cả, vì năm 2007 ông đã nhận giải cao nhất cuộc thi thơ tình của Báo Văn nghệ. Khi ấy ông đang phụ trách tờ Hà Nội Mới Cuối tuần, còn người viết bài này cũng phụ trách tờ Nhân dân Cuối tuần. Vì mối lương duyên ấy mà anh em mặn nồng với nhau trong nghề báo và nghề văn.
Vương Tâm là nhà báo hay nhà văn, nhà thơ? Là tất cả. Dự đại hội nhà báo, người ta trân trọng giới thiệu ông là nhà thơ. Dự đại hội nhà văn, lại xin vỗ tay mừng nhà báo Vương Tâm. Sự nghiệp nào ông cũng thành danh cả. Ở Hà Nội Mới, ông là người thiết kế và nuôi các chuyên mục nổi tiếng như: “Hà Nội tạp văn”, “Chuyện cũ Hà Nội”... Sau này bài đăng trong các chuyên mục ấy gom lại thành bộ sách nhiều tập, đọc rất thú vị, giàu tư liệu và ăm ắp chất đời, trong trẻo bầu khí quyển văn chương. Ông say mê viết bút kí, phóng sự, kí chân dung. Thể loại nào cũng bộc lộ sự kĩ càng của con mắt tinh đời, lão luyện trong nghề thông tấn, và cũng có cái say, cái bay bổng, cái triết lí đằm sâu của văn chương. Cứ thế đi giữa hai bờ hư - thực, Vương Tâm đã viết và in hàng chục tập sách bút kí, chân dung các nhà văn, nghệ sĩ, trong số tác phẩm đồ sộ hơn 60 tập sách của ông. Mà sách của Vương Tâm phần lớn là sách đặt hàng từ các nhà xuất bản uy tín như Hội Nhà văn, Văn học, Công an nhân dân, Quân đội nhân dân, Hà Nội... Không phải lo chuyện phát hành, không đủ sách biếu. Với người viết văn, số sách xuất bản xếp chồng cao đến vai người như thế thật là đáng nể.
Dù rằng viết tiểu thuyết, truyện ngắn, tùy bút, bút kí, “ông văn xuôi” này đều bộc lộ rõ phẩm chất nhân hậu, thương yêu con người, khám phá đến tận đáy những bí ẩn của cuộc sống và góc khuất con người. Những giải nhất, giải nhì, giải ba cho các tiểu thuyết, truyện ngắn, bút kí, thật là... khó nhớ hết. Mới đây, trong tuyển tập truyện ngắn, bút kí, thơ Vương Tâm, mang tên một truyện ngắn đặc sắc Vũ điệu thiên nga do Nxb Hội Nhà văn ấn hành, tôi có dịp đọc kĩ hơn phần truyện ngắn và bút kí, càng nhận rõ hơn “chất Phật” của tác giả. Người sao văn vậy. Các nhân vật trong truyện của ông như hằng ngày ta vẫn gặp trong đời. Truyện ngắn Vương Tâm thiên về trữ tình, không có những xung đột gay cấn, những tình huống li kì, những biến cố lớn. Điều cốt yếu là ông đã tạo nên không khí nghệ thuật, tâm trạng nhân vật. Cái làm nên sức sống trong lối kể đúng là cái tạng của ông vậy, những nỗi buồn man mác của con người trước thời gian. Các truyện ngắn phần lớn chỉ trên dưới 2000 từ, có lẽ để phù hợp với yêu cầu đăng báo, thường bắt đầu từ một phát hiện độc đáo về con người. Không phải phát hiện sự kiện, mà phát hiện một vẻ đẹp khuất lấp, một nỗi cô đơn, một phẩm chất nhân văn ít ai nhận ra. Một vũ nữ xinh đẹp bị gã đại gia lừa tình, rồi chính gã bị “lừa” lại, đau gấp bội phần. Một nữ nghệ sĩ piano bị mù hai mắt vì vết thương trong chiến tranh, và cô đã tìm thấy tình yêu đích thực của mình. Một cô gái câm có đôi mắt hút hồn người khác bị bán cho gã buôn đồ cổ. Cô đã được cứu sống nhờ một họa sĩ - người đã vẽ hàng trăm bức tranh về đôi mắt hoang dại mà sâu thẳm của cô. Vâng, chính là nghệ thuật, là tình thương yêu con người đã nâng đỡ, cứu cô thoát khỏi lòng tham và thù hận...
Nhiều năm đọc Vương Tâm, tôi thường thích thú với những bút kí chân dung được dựng bởi bàn tay tài hoa mà dung dị. Nhân vật trong bài toàn những bạn vong niên, có thân thiết, có hiểu như hiểu chính mình thì mới mong viết đúng viết hay về họ. Xem chừng bạn chơi với nhà thơ quây quần có tới vài trăm. Âu cũng là từ cái máu la cà, ham bạn. Những người bạn làm đủ nghề, nhà văn, nhà thơ, nhà báo, họa sĩ, nhạc sĩ, ca sĩ, diễn viên, người mẫu... Đương nhiên là cả những ông chơi đồ cổ, những “nghệ nhân” thả diều, cơm nắm muối vừng. Từ chỗ mê đồ cổ mà đến nay sau hơn 30 năm lặn lội khắp miền xuôi đến miền ngược, nhà sưu tầm của chúng ta đã có một bảo tàng xinh xinh với hơn 600 chiếc ấm pha trà các chủng loại khác nhau. Nghe nói ở đâu có bộ ấm chén quý là ông tìm đến không ngại đường xa dặm thẳng, càng “cổ” càng tốt, đắt mấy cũng mua. Thơ viết trên ấm trà từ đây mà ra.
Những bút kí chân dung của Vương Tâm thu hút người đọc nhất là những văn nghệ sĩ “vang bóng một thời”, với những cuộc đời oan trái, số phận éo le, có khi lận đận đến tận cuối đời. Là Nguyễn Bính với “con số 4 định mệnh”; Nguyên Hồng “chòm râu ông đẫm rượu”; Phùng Quán “vịn câu thơ mà đứng dậy”; Lê Đạt “chữ bầu nên nhà thơ”; Bùi Giáng “còn hai con mắt khóc người một con”… Là huyền thoại tình yêu về danh họa Nguyễn Tư Nghiêm “đại thụ của mĩ thuật hiện đại Việt Nam” với họa sĩ Thu Giang (con gái nhà văn Nguyễn Tuân). Là nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo “tượng đài của điêu khắc Việt”. Con người cao lớn ấy nói về nghề mộc mạc như đất đá: “Tôi ăn ngủ vì tượng, suốt ngày vầy đất sét. Đất sét cũng gắn bó với tôi như người tình, thở hơi thở của đất, của đá, của đồng và của thạch cao…”
Có lần tôi hỏi, nếu nói ngắn gọn về thành công của ông khi viết chân dung văn nghệ sĩ, ông sẽ nói gì. Vương Tâm lặng đi giây lát rồi thủ thỉ: Điều cốt lõi nhất không phải là kể hết tiểu sử hay liệt kê thành tựu, có bao nhiêu giải thưởng, mà là lột tả được “thần thái sáng tạo” và “cái riêng không thể trộn lẫn” của nhân vật. Đừng cố vẽ khuôn mặt nhân vật. Hãy vẽ linh hồn của họ.
“Vẽ linh hồn”. Cũng giống như viết chân dung vậy, nhà thơ của chúng ta đã trao gửi linh hồn mình vào trong mỗi thi phẩm. Thơ ông ở giai đoạn đầu nghiêng về trữ tình truyền thống. Sinh viên thường chép thơ tình Vương Tâm vì nó thật quá, như đang kể câu chuyện tình của họ: Hoàng hôn nắng trải êm đềm/ Em là lụa tơ vàng óng/ Choàng lên con tim mơ mộng/ Anh luôn khắc khoải bình minh. Mươi năm gần đây thơ ông như thoát xác. Ông tự đập vỡ những tứ thơ, ý thơ, câu thơ quen thuộc. Viết mới và viết khác, dù tạng ông vẫn là chân mộc, không cầu kì, bí hiểm. Tập thơ mới của ông có đề từ “Hỏa biến hồn tôi mảnh sành cong”. Đến đây tôi lại nhớ đến “bảo tàng” ấm trà gốm sứ của ông. Nhưng ở đây không phải là chuyện luyện gốm nữa. Những ngọn lửa của đời sống đã tôi luyện và biến đổi tâm hồn con người. Nhưng sau tất cả, “tôi” không trở thành một vật hoàn mĩ, tôi chỉ như một mảnh sành cong, từng trải, mang dấu vết đổ vỡ, nhưng chính những dấu vết ấy lại chứa đựng vẻ đẹp và lịch sử riêng của mình.
Một số bài thơ mới mẻ về ý tứ về chữ dùng nói lên một điều thơ Vương Tâm đang nghiêng về trữ tình triết lí, giàu trải nghiệm, suy tưởng. Đương nhiên là không dễ đọc, là có nhiều cách hiểu. Nhưng thơ là thế, chỉ gợi thôi không gói lại bao giờ. Ở đó có sự hòa quyện giữa tính thời sự và tính trữ tình, trong đó cảm xúc nghệ thuật thấm sâu vào những suy tư về cuộc đời và xã hội. Chẳng hạn bài thơ Phác thảo rất ngắn này: Mặt cười/ Trả góp tháng năm/ Lãi ròng rượu nợ/ Khướt tràn tóc say. Câu cuối “Khướt tràn tóc say” đâu phải là say rượu. Nó có thể là trạng thái sống hết mình, sống đến mức mái tóc cũng thấm đẫm men đời. Nếu đời là một cuộc trả góp không bao giờ dứt, thì thái độ đáng quý không phải là than thở về món nợ ấy, mà là đón nhận nó bằng sự say mê sống. Say cái đẹp, say tình người, say công việc, say khám phá, say ý nghĩa mình tự tạo ra cho đời mình. Điều còn lại không phải món nợ đời ta đã trả được bao nhiêu, mà là ta đã sống sâu và sống thật đến mức nào.
“Hồi này ông làm gì?” “Vẫn đang viết.” Câu trả lời từ Vương Tâm là thế. Vâng, tuổi này ông vẫn lên đường, mỗi sớm mai túi dết quàng vai, lại đi, lại ghi, lại hỏi và lại viết. Lại viết bất cứ loại hình nào, thể loại gì mà ông thấy hợp. Mừng ông luôn sống, rất SAY.
H.Đ
VNQD