(Đọc Thép dưới cỏ của Hữu Thỉnh, Nxb Quân đội nhân dân, 2026)
.PHƯƠNG NGUYÊN
Sau hơn nửa thế kỉ khẳng định vị trí bằng thơ ca với những tác phẩm đã trở thành dấu mốc của văn học Việt Nam hiện đại, ở tuổi ngoài tám mươi, nhà thơ Hữu Thỉnh mới công bố cuốn tiểu thuyết đầu tay Thép dưới cỏ. Sự xuất hiện của tác phẩm là kết tinh của vốn sống, kí ức và những suy ngẫm được chắt lọc qua nhiều thập niên cầm bút của ông. Càng đáng chú ý hơn khi nhà thơ Hữu Thỉnh không lựa chọn một câu chuyện đời tư hay một lát cắt đời sống đương đại để mở đầu hành trình tiểu thuyết của mình mà trở về với trận đánh Tà Mây - Làng Vây (2/1968), nơi lần đầu tiên Bộ đội Tăng - Thiết giáp Việt Nam xuất trận và lập nên chiến công đặc biệt trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.
Khoảng lùi gần sáu mươi năm tạo nên một lợi thế nghệ thuật hiếm có. Thép dưới cỏ được viết từ điểm nhìn của kí ức đã được thời gian gạn lọc. Mục đích của Hữu Thỉnh là tìm lời giải cho điều gì đã làm nên sức mạnh của những người lính trẻ; vì sao một lực lượng lần đầu tham chiến lại có thể vượt qua hệ thống phòng ngự kiên cố bậc nhất của Mĩ - ngụy và quan trọng hơn, chiến tranh đã để lại những gì trong số phận con người khi tiếng súng đã lùi xa.
Điều làm nên sức hấp dẫn của Thép dưới cỏ trước hết nằm ở nghệ thuật tổ chức tự sự giàu tính sáng tạo. Thay vì kể lại trận đánh Tà Mây - Làng Vây theo trình tự thời gian quen thuộc của tiểu thuyết lịch sử, Hữu Thỉnh kiến tạo tác phẩm bằng cấu trúc của kí ức. Trong mười bảy chương và phần “Thay chương kết”, hiện tại và quá khứ, chiến trường và quê hương, kí ức cá nhân và kí ức lịch sử luôn đan cài, soi chiếu lẫn nhau. Những cuộc hành quân giữa đại ngàn Trường Sơn nhiều lần mở ra hồi ức về Lan Đình, Tam Đảo hay những miền quê trung du thanh bình; những cuộc họp căng thẳng ở sở chỉ huy lại gợi nhớ tuổi trẻ, gia đình và những mối tình còn dang dở. Nhờ kết cấu ấy, trận đánh Tà Mây - Làng Vây không chỉ hiện lên như một sự kiện quân sự mà còn trở thành câu chuyện về số phận con người, nơi mà chiến tranh được nhìn trong mối liên hệ với kí ức, hòa bình và khát vọng sống.
Nếu kết cấu nhiều lớp tạo nên chiều sâu cho tác phẩm thì sự dịch chuyển linh hoạt của điểm nhìn trần thuật lại mở rộng biên độ tiếp cận lịch sử. Có lúc người đọc theo bước chân của những người chỉ huy đang cân nhắc từng phương án tác chiến; có lúc cùng những chiến sĩ xe tăng bước vào giờ phút trước khi nổ súng; rồi bất ngờ chuyển sang phía bên kia chiến tuyến hoặc trở về hiện tại trong những cuộc gặp gỡ của các cựu binh sau nhiều thập niên. Sự luân chuyển ấy tạo nên một không gian tự sự đa thanh, giúp lịch sử được nhìn từ nhiều vị trí, nhiều tâm thế và nhiều số phận khác nhau. Nhà văn không tuyệt đối hóa một tiếng nói hay một góc nhìn nào mà để mỗi nhân vật tự bộc lộ bản chất qua hành động, lựa chọn và những giằng xé nội tâm, từ đó đưa lịch sử đến gần hơn với con người.
Chính từ quan niệm tự sự ấy, Hữu Thỉnh nhiều lần khẳng định Thép dưới cỏ là “Làng Vây của văn học”. Tác phẩm được dựng trên cái khung vững chắc của lịch sử với những nhân vật, địa danh và sự kiện có thật, nhưng không bị bó hẹp trong lối ghi chép tư liệu. Hư cấu được vận dụng như một phương thức khám phá chiều sâu của sự thật, giúp tái hiện những khoảng lặng của tâm lí, những suy tư và cảm xúc mà lịch sử chính thống khó có thể lưu giữ.
Bên cạnh kết cấu và điểm nhìn, tác giả còn điều tiết nhịp điệu trần thuật một cách linh hoạt. Những chương đầu chậm rãi, giàu chất hồi ức, mở ra không gian tuổi trẻ và quê hương trước chiến tranh; nhịp kể được đẩy nhanh khi chiến dịch Tà Mây - Làng Vây bước vào cao trào với những mệnh lệnh, đối thoại và hành động dồn dập; đến các chương cuối, tiết tấu lại lắng xuống trong những cuộc gặp gỡ hậu chiến và những suy tư về hòa bình. Sự co giãn nhịp điệu ấy không chỉ giữ được sức căng của một tiểu thuyết chiến tranh mà còn tạo nên chiều sâu chiêm nghiệm, để lịch sử khép lại bằng dư âm của kí ức, sự hòa giải và niềm tin vào con người.
Đi từ thơ sang tiểu thuyết, Hữu Thỉnh không từ bỏ sở trường của mình mà mang chất thơ vào trong văn xuôi như một dòng chảy ngầm. Điều đáng nói là chất thơ trong Thép dưới cỏ càng làm nổi bật giá trị của hòa bình. Đó là chất thơ được chưng cất từ trải nghiệm chiến tranh, lắng sâu, tiết chế và giàu sức gợi. Những trang viết về Lan Đình, Tam Đảo hay những miền quê trung du hiện lên bằng thứ ngôn ngữ mềm mại, giàu nhạc tính. Như khi nhắc đến cảnh quê hương của nhân vật Thành - nơi thung lũng hẹp của làng Lan Đình mang một vẻ đẹp trong trẻo, mờ ảo như bước ra từ một bức tranh lụa: “Một buổi non tối già chiều, cái thung lũng hẹp của làng Lan Đình được phủ một làn sương mỏng. Cả một bức tranh lụa mờ ảo được căng ra khắp trời đất. Hương hoa lan vừa ngọt dịu vừa quyến rũ phả vào các ngõ nhỏ.” Sương chiều, triền đồi, dòng sông, bữa sắn đầu mùa hay tiếng hát của những người lính trẻ đều được khắc họa bằng cảm quan của một nhà thơ từng nhiều năm gắn bó với nông thôn và chiến trường. Không gian ấy trở thành nơi lưu giữ kí ức, nơi người lính luôn hướng về trong những thời khắc cam go nhất.
Đối lập với những khoảng lặng ấy là ngôn ngữ của chiến dịch. Khi xe tăng bắt đầu vượt núi, công binh mở đường hay trận đánh bước vào giờ phút quyết định, câu văn lập tức thay đổi nhịp điệu. Những câu ngắn, động từ mạnh, nhịp kể dồn dập tạo nên cảm giác khẩn trương của chiến trường. Hữu Thỉnh không sa vào việc phô diễn kĩ thuật quân sự, nhưng chỉ bằng vài chi tiết chọn lọc, ông vẫn dựng lên được sức ép ghê gớm của trận đánh đầu tiên có sự tham gia của xe tăng. Người đọc cảm nhận được tiếng xích nghiến trên đá, tiếng động cơ bị nén lại trong lớp cỏ ngụy trang, những mệnh lệnh phát ra trong khoảnh khắc ngắn ngủi trước giờ xung phong. Ngôn ngữ ở đây vừa chính xác, vừa giàu tính tạo hình, khiến chiến tranh hiện lên bằng nhịp điệu của chính nó.
Một trong những thành công của Thép dưới cỏ là nghệ thuật tổ chức đối thoại giàu sức gợi và đậm hơi thở đời sống. Hữu Thỉnh không để nhân vật nói thay tác giả, cũng không biến đối thoại thành những diễn ngôn minh họa cho tư tưởng. Mỗi tuyến nhân vật đều có giọng điệu riêng, phù hợp với vị trí, vốn sống và tính cách. Những người chỉ huy trao đổi ngắn gọn, mạch lạc, mỗi lời nói đều gắn với quyết định chiến thuật và nhịp điệu khẩn trương của chiến dịch. Trái lại, người lính trò chuyện bằng thứ ngôn ngữ mộc mạc, hóm hỉnh, nhiều khi pha chút nghịch ngợm rất đặc trưng của tuổi trẻ. Giữa những giờ phút cận kề cái chết, họ vẫn nhắc về quê nhà, người yêu, những câu thơ còn nhớ dở hay trêu đùa nhau để xua đi căng thẳng. Sau mỗi thời khắc cam go, những câu nói như “Cài số lùi để cài số tiến đấy” hay cách nói chuyện dí dỏm “Xích hai vú gọi là xích bà, xích không vú gọi là xích ông. Hai bà kèm một ông, cứ thế mà làm” không chỉ tạo nên tiếng cười mà còn phản ánh bản lĩnh tinh thần của người lính Việt Nam. Chính lớp khẩu ngữ giàu tính sinh hoạt ấy đã kéo những người anh hùng bước xuống khỏi bệ cao của tượng đài, đưa chiến tranh trở về gần với đời sống con người và làm cho lịch sử hiện lên bằng những gương mặt, tiếng nói và cảm xúc hết sức bình dị, chân thực.
Nếu ngôn ngữ tạo nên linh hồn của Thép dưới cỏ thì hệ thống nhân vật lại chính là nơi Hữu Thỉnh gửi gắm quan niệm nghệ thuật về lịch sử. Ông không xây dựng những hình tượng anh hùng theo lối đơn tuyến mà đặt mỗi con người vào những hoàn cảnh cụ thể để họ tự bộc lộ phẩm chất qua hành động và lựa chọn. Trên nền của những nhân vật lịch sử như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thiếu tướng Hoàng Đan hay các cán bộ chỉ huy chiến dịch, Hữu Thỉnh dành phần lớn dung lượng để khắc họa những người lính xe tăng Đại đội 36 như Lê Quang Hải, Ngô Xuân, Thành, Khoa, Tấn... Họ không hiện lên như những hình tượng sử thi đơn tuyến mà là những con người bằng xương bằng thịt với những lo toan rất đời khi chăm chút từng mắt xích xe, từng bao cát ngụy trang, thấp thỏm trước giờ nổ súng, nhớ quê nhà, nhớ người thân và vẫn giữ trong mình những rung động của tuổi trẻ.
Qua điểm nhìn của Ngôn Thanh - người chiến sĩ tuyên huấn mang nhiều nét gần gũi với trải nghiệm của chính Hữu Thỉnh, chiến tranh hiện lên không chỉ qua tiếng động cơ xe tăng hay mệnh lệnh chiến đấu mà còn qua đời sống tinh thần phong phú của những con người bước vào cuộc chiến với tất cả những khát vọng rất người. Xen giữa không gian khốc liệt ấy, hình ảnh cô gái Vân Kiều xuất hiện như một điểm sáng giàu chất thơ, biểu tượng cho tình quân dân gắn bó và sức sống bền bỉ của tình yêu, niềm tin giữa bom đạn.
Từ cách xây dựng nhân vật ấy, Hữu Thỉnh làm nổi bật trí tuệ và sức sáng tạo của họ trong hoàn cảnh chiến tranh. Những chi tiết như lót dép cao su vào chốt xích để giảm tiếng động, phủ cỏ lên xe tăng nhằm qua mắt hệ thống trinh sát của đối phương, hay dùng bao cát bảo vệ buồng máy trước tên lửa dò nhiệt đều được hình thành từ kinh nghiệm thực tiễn và khả năng ứng biến trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.
Đặc biệt, Hữu Thỉnh không dừng lại ở việc khắc họa những người chiến thắng. Cứ điểm Tà Mây - Làng Vây hiện lên chân thực với đầy đủ diện mạo từ các sĩ quan chỉ huy, cố vấn Mĩ cho đến lực lượng biệt kích ngụy. Tác giả không ngần ngại gọi tên, cho họ một căn cước và đi sâu giải mã thế giới tâm lí phức tạp của kẻ thù. Đó là sự kiêu ngạo ban đầu dựa vào vũ khí tối tân, cho đến trạng thái hoang mang, chấn động tột độ khi lần đầu đối mặt với chiến thuật xe tăng của ta và cuối cùng là sự khiếp nhược trước tiếng xích sắt gầm rú xé toạc màn đêm. Cuộc gặp gỡ sau chiến tranh cũng vậy, những nhân vật như Huỳnh Văn Dũng hay Susan không xuất hiện để làm thay đổi mạch truyện mà để mở rộng trường nhìn của lịch sử. Khi người lính của hai phía có thể cùng nhau nhìn lại quá khứ bằng sự thấu hiểu thay vì hận thù, câu chuyện chiến tranh trở thành bài học về giá trị của hòa bình và khả năng hàn gắn những vết thương lịch sử.
Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết cũng góp phần tạo nên chiều sâu ấy. Từ những cánh rừng Trường Sơn, tuyến lửa Đường 9, căn cứ Tà Mây - Làng Vây đến những miền quê trung du thanh bình như Lan Đình, Tam Đảo hay Vĩnh Yên, mỗi không gian đều mang một lớp ý nghĩa biểu tượng. Chiến trường là nơi thử thách ý chí, trí tuệ và lòng quả cảm của con người; còn quê hương lại là miền kí ức nâng đỡ tinh thần người lính trong những thời khắc khốc liệt nhất. Đến cuối tác phẩm, khi không gian chuyển sang hiện tại với những cuộc hội ngộ của các cựu chiến binh, lịch sử dường như khép lại một vòng tuần hoàn: từ chiến tranh trở về hòa bình, từ mất mát hướng tới sự hàn gắn, từ kí ức đau thương mở ra khát vọng chung sống trong sự thấu hiểu.
Dù là tiểu thuyết đầu tay, Thép dưới cỏ không tạo cảm giác của một cây bút đang thử nghiệm ở một thể loại mới. Việc lựa chọn tiểu thuyết ở tuổi ngoài tám mươi cũng cho thấy nhu cầu tự làm mới của Hữu Thỉnh. Sau nhiều thập niên thành công với thơ, ông tìm đến tiểu thuyết như một hình thức tự sự có khả năng chứa đựng nhiều lớp thời gian, nhiều số phận và những suy tư lịch sử mà thơ khó có thể chuyển tải hết. Hữu Thỉnh chuyển hóa tư duy của một nhà thơ thành khả năng nhìn lịch sử từ chiều sâu của kí ức và cảm xúc. Chính khoảng lùi gần sáu mươi năm kể từ chiến thắng Tà Mây - Làng Vây đã giúp ông lí giải ý nghĩa của sự kiện ấy trong dòng chảy của thời gian.
Trong tiến trình tiểu thuyết chiến tranh Việt Nam đương đại, Thép dưới cỏ có thể chưa phải là tác phẩm hướng tới những cách tân mạnh mẽ về hình thức nhưng lại tạo được dấu ấn ở cách tiếp cận lịch sử bằng cái nhìn nhân văn và giàu tính đối thoại. Bằng nghệ thuật kể chuyện linh hoạt, ngôn ngữ dung dị, giàu chất thơ, hệ thống nhân vật nhiều chiều và không gian nghệ thuật giàu sức gợi, Hữu Thỉnh đã chứng minh rằng văn học vừa có khả năng lưu giữ kí ức vừa làm cho lịch sử tiếp tục sống trong tâm thức của những thế hệ hôm nay. Có lẽ đó cũng là ý nghĩa sâu xa nhất của Thép dưới cỏ khi không chỉ kể về một chiến thắng đã lùi xa gần sáu thập kỉ mà còn nhắc người đọc hôm nay hiểu vì sao những chiến thắng ấy vẫn luôn có sức sống bền bỉ trong kí ức dân tộc và trong đời sống của văn chương.
P.N
VNQD