.THU SANG
Trong nhịp sống đô thị ngày càng hối hả, nhiều tiếng ồn, căng thẳng, con người hiện đại có xu hướng tìm đến nghệ thuật như một không gian hít thở, nơi cảm xúc được giãi bày, kí ức được xoa dịu và những đổ vỡ tinh thần có cơ hội được khâu vá lại. Nhưng đồng thời chính nghệ thuật cũng là tấm màn mỏng để ta lẩn trốn, khỏi đối diện với chính mình. Tìm đến nghệ thuật cũng là một cách đẹp đẽ và hợp lí để ta tạm quên đi những vết thương thầm. Chính sự song hành đầy mâu thuẫn - trị liệu và trốn tránh - đã làm nên sức hấp dẫn của nhiều thực hành nghệ thuật đương đại, nơi người nghệ sĩ không chỉ sáng tạo mà còn tự mổ xẻ, còn người xem vừa được soi chiếu vừa bị thách thức bởi những góc tối trong tâm hồn mình.
Nhiều người tìm đến nghệ thuật nói chung, mĩ thuật nói riêng như một cách để giữ cho tinh thần mình không bị quá tải. Một bức tranh, một không gian triển lãm hay chỉ vài phút đứng trước màu sắc cũng đủ giúp ta thấy lòng nhẹ lại. Một nghiên cứu tổng quan được công bố trên NCBI (Trung tâm Thông tin Công nghệ Sinh học Quốc gia Hoa Kì) phân tích hơn bốn trăm công trình đã xác nhận rằng liệu pháp nghệ thuật giúp giảm lo âu, trầm cảm, cải thiện khả năng điều tiết cảm xúc và hỗ trợ người trải qua sang chấn tâm lí. Đặc biệt, một nghiên cứu mới do King’s College London thực hiện còn phát hiện ra rằng khi bạn ngắm những tác phẩm nghệ thuật nguyên bản (tranh gốc), cơ thể sẽ tự điều chỉnh theo hướng tích cực, chỉ sau khoảng 20 phút, mức hormone căng thẳng giảm gần 22%, nhịp tim ổn định hơn và tâm trạng trở nên nhẹ nhàng hơn. Điều thú vị này gần như không xảy ra khi bạn nhìn bản in hay xem qua màn hình. Tranh gốc luôn mang một năng lượng nguyên bản, thứ mà không công nghệ nào có thể sao chép nổi. Không chỉ vậy, các chỉ số viêm trong cơ thể, nguyên nhân dẫn đến nhiều bệnh mạn tính, cũng giảm đáng kể. Khi con người được đứng trong không gian triển lãm ánh sáng nhẹ, sự yên tĩnh và cảm giác được kết nối với cái đẹp giúp cơ thể thư giãn một cách tuyệt đối và an toàn. Điều thú vị ở đây là ai cũng được hưởng lợi từ nghệ thuật. Bạn không cần am hiểu hội họa, không cần gu đặc biệt, không cần là người nổi tiếng hay làm những công việc liên quan đến mĩ thuật..., chỉ cần cho mình vài phút đứng trước cái đẹp và để nó chạm vào cảm xúc tự nhiên... Nhưng cũng có khi nghệ thuật trở thành nơi để ta tạm lánh khỏi những chuyện không muốn đối mặt. Vì thế câu hỏi đặt ra là: Chúng ta đến với nghệ thuật để chữa lành hay để trốn tránh? Và hai điều ấy thực ra mong manh đến mức nào?
Ở khía cạnh trị liệu, nghệ thuật cho chúng ta một chỗ để cảm xúc được mở ra. Không ít nghệ sĩ dùng chính trải nghiệm tổn thương của mình để sáng tác và qua đó họ tìm lại sự cân bằng. Nghệ thuật có thể trở thành một cách để con người nhẹ lòng hơn bởi nó cho ta chỗ để bộc lộ cảm xúc mà bình thường ta không nói ra được. Khi nhìn, chạm hoặc trực tiếp tham gia vào tác phẩm nghệ thuật, người xem như đang kể lại câu chuyện của mình bằng hình ảnh, màu sắc chứ không phải bằng lời. Bạn sẽ rất giật mình nếu biết tác phẩm The Artist is Present của Marina Abramovic - nữ nghệ sĩ biểu diễn người Serbia, nghệ sĩ chỉ ngồi yên và nhìn vào mắt từng người xem. Không có một lời nói nào nhưng rất nhiều người đã bật khóc vì cảm giác được ai đó thật sự lắng nghe và nhìn thấy mình. Khoảnh khắc đó giống như một liệu pháp tinh thần nhẹ nhàng nhưng sâu sắc. Chẳng hạn trong loạt tranh The Obliteration Room của Yayoi Kusama, việc người xem được dán từng tấm chấm màu lên căn phòng trắng tinh không chỉ là một hành động vui mắt mà còn tượng trưng cho việc “phóng thích” căng thẳng đã bị tích tụ từ trước mà ở đó mỗi chấm màu là một chút nặng nề được tháo bỏ. Trong không gian ấy, người xem như đứng giữa vô số ánh sáng phản chiếu khiến nhiều người cảm thấy như bước vào một nơi yên bình, tách khỏi sự ồn ào của cuộc sống, tâm trí thư giãn và bình tĩnh hơn. Một ví dụ khác là The Weather Project (Dự án thời tiết) của Olafur Eliasson - một “mặt trời” khổng lồ trong Bảo tàng Tate Modern ở London. Dưới thứ ánh sáng vàng ấm áp, mọi người nằm xuống sàn, hít thở và cảm thấy như mình được nghỉ ngơi thực sự. Tác phẩm không nói điều gì phức tạp nhưng lại tạo ra cảm giác bình an mà nhiều người thiếu trong đời sống...
Ở Việt Nam, nhiều tác phẩm sắp đặt gần đây cũng mang tính chữa lành rõ rệt. Ví như những cá nhân dùng chất liệu giấy, sợi vải hay đồ vật cũ để nhớ lại, hàn gắn và đối thoại với kí ức. Nghệ thuật trong những trường hợp ấy giống như một buổi trò chuyện nhẹ nhàng với chính mình, không đòi hỏi lời giải, chỉ cần sự thành thật. Họa sĩ đương đại Võ Trân Châu quá quen với việc sử dụng vải, đặc biệt là vải tìm thấy và quần áo cũ, làm vật liệu sáng tác. Mỗi mảnh vải và quần áo chị sử dụng đều “chứa đựng những câu chuyện cá nhân”, chị khâu ráp lại chúng như cách phục hồi câu chuyện của những con người trước đây. Lê Hiền Minh sử dụng giấy dó truyền thống Việt Nam để làm các sắp đặt/ mô hình như muốn “giữ lại” những kí ức gia đình, đồng thời biến chúng thành tác phẩm hiện đại để khán giả có thể chiêm nghiệm. Nguyễn Huy An làm các tác phẩm rất nội tâm, khi lấy đồ dùng, tóc, đồ vật cũ để sắp đặt. Anh gom tóc rối có thể của người thân, hay hình ảnh gợi kí ức rồi xử lí, cuộn lại thành “quả tóc lớn” để đặt trên bàn như một phép ẩn dụ cho kí ức, thời gian và gánh nặng tinh thần...
Tất cả những điều này cho thấy nghệ thuật có thể giống như một khoảng nghỉ: ta bước vào đó, thở chậm lại và cảm xúc được giải tỏa từng chút một. Nó không chữa lành hoàn toàn nhưng giúp con người tìm lại sự cân bằng để tiếp tục sống. Nhưng ở chiều ngược lại, cũng có lúc nghệ thuật trở thành nơi trú ẩn khỏi thực tại. Điều này không hẳn tiêu cực; nó cho thấy nghệ thuật có thể tạo ra một lớp không khí tạm thời, giúp cá nhân rời khỏi áp lực cuộc sống dù chỉ trong chốc lát. Tuy vậy, vẫn phải thừa nhận việc trú ẩn này đôi khi khiến cảm xúc hoặc vấn đề được “giấu dưới thảm”, không được giải quyết tận gốc. Việc cho phép mình đắm chìm vào những hình ảnh đẹp, không gian triển lãm sáng bóng hay những câu chuyện mang tính biểu tượng đôi khi giúp ta tạm quên đi những vấn đề của mình khi chưa muốn đối diện: từ mối quan hệ đổ vỡ hay áp lực cơm áo gạo tiền. Nhiều người tìm đến mĩ thuật như một khoảng nghỉ tạm, nơi họ cho phép mình không được nghĩ nữa, không giải quyết hay đối chất nữa.
Họa sĩ nổi tiếng Mark Rothko sáng tác những bức tranh màu rộng, rung nhẹ là một không gian tinh thần để tách khỏi thực tại. Ông từng nói luôn cố tạo ra “căn phòng màu” để người xem và chính mình ở trong một cảm giác khác đời sống hàng ngày. Với nhiều khán giả, tranh Rothko mang lại cảm giác chìm, yên tĩnh - một cách né khỏi ồn ào của thế giới. Bạn sẽ thật kinh ngạc bởi các bức tranh có bố cục hết sức đơn giản mà nhìn qua rất dễ lầm tưởng trẻ em hay người mới học nghề tạo nên. Ở góc nhìn nghệ thuật sắp đặt thì James Turrel là họa sĩ nổi tiếng với trào lưu trốn vào ánh sáng và không gian bởi các phòng ánh sáng của ông tạo ra cảm giác tĩnh lặng đến mức thực tại bên ngoài biến mất. Những người bước vào tác phẩm thường mô tả cảm giác “không biết mình ở đâu” như được ngắt kết nối với thế giới thật. Với nhiều khán giả, đây là một dạng trốn khỏi cảm giác quá tải thông tin của thời hiện đại...
Nhiều nghệ sĩ trẻ Việt Nam (đặc biệt trong minh họa, tranh acrylic hoặc digital art) thường vẽ những nhân vật mộng mơ, khu rừng thần thoại, thế giới dễ thương... không phải vì họ chỉ thích cái đẹp mà vì đó là cách rời khỏi áp lực học hành, gia đình hay công việc. Nguyễn Mạnh Hùng với tranh và sắp đặt thường pha trộn thực tế Việt Nam với các yếu tố siêu thực (máy bay đậu trên nhà, chung cư nằm chênh vênh...). Đó có thể được xem như cách nghệ sĩ tạo ra một thế giới “vừa quen vừa lạ”, nơi những áp lực xã hội đô thị được làm nhẹ đi bằng sự hài hước, phi lí. Đó là một kiểu “trú ẩn trong tưởng tượng” để tránh đối diện thẳng với bất ổn của đời sống hiện đại... Một số họa sĩ khác lại chọn theo con đường chuyên vẽ chân dung Đức Phật như một điều thiêng liêng, tĩnh lặng, nhân ái, giúp con người cảm thấy bình an...
Mỗi người - tùy vào trạng thái tinh thần của mình - sẽ chọn cách bước vào nghệ thuật theo một cách khác nhau. Nghệ thuật dù ở phương Tây hay Việt Nam, nhiều khi vận hành như một “căn phòng trốn tạm”, nơi người nghệ sĩ và người xem có thể lùi khỏi thế giới thật. Nó không giải quyết vấn đề, nhưng cho con người một khoảng thở, một chỗ để thấy an toàn như thể một phương thuốc. Nó cho ta cơ hội nhìn nỗi đau nhẹ nhàng hơn, đồng thời cho phép ta tạm thời rời xa những áp lực không thể đối diện ngay lập tức. Dù là trị liệu hay trốn tránh, nghệ thuật vẫn là không gian mà con người được sống thật hơn với cảm xúc của mình: không bị phán xét, không bị ép buộc phải mạnh mẽ. Điều quan trọng không phải là chúng ta đến với nghệ thuật vì lí do gì, mà là ở chỗ nghệ thuật mở ra một cánh cửa: bước vào đó ta có thể tự chọn đối mặt với chính mình. Và có lẽ chính sự mềm mại và bao dung ấy mới là giá trị lớn nhất mà nghệ thuật mang lại trong đời sống tinh thần hôm nay.
T.S
VNQD