Văn hoá đọc: từ Hồ Chí Minh đến người cầm bút hôm nay

 Văn hoá đọc Việt Nam hiện đại, ở một nghĩa sâu xa, đã mang dấu ấn của Hồ Chí Minh. Người là một tấm gương trong sáng và mẫu mực về việc đọc và vận dụng tri thức từ sách vở. Ở Người, đọc không dừng lại ở tiếp nhận. Đọc là một quá trình chắt lọc, suy ngẫm và chuyển hoá thành hành động, thành tư tưởng, thành những giá trị có sức lan toả bền bỉ.

Việc chọn ngày 21/4 làm Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam gắn với sự ra đời của cuốn sách Đường Kách mệnh, tác phẩm tập hợp những bài giảng của Nguyễn Ái Quốc dành cho lớp thanh niên cách mạng đầu tiên tại Quảng Châu (Trung Quốc). Cuốn sách có dung lượng nhỏ, lời văn ngắn gọn, giản dị, dễ hiểu, nhưng phía sau sự cô đọng ấy là chiều sâu của một quá trình đọc, suy ngẫm và chiêm nghiệm lâu dài. Trong từng trang sách, có thể nhận ra những dấu ấn của tri thức đã được Người tiếp nhận qua sách vở, bồi đắp bằng trải nghiệm và soi chiếu từ thực tiễn cuộc sống. Những nguyên lý cơ bản của lý luận Mác-xít, qua sự chắt lọc của Nguyễn Ái Quốc, trở nên sáng rõ, thiết thực, gắn với những vấn đề căn cốt của cách mạng Việt Nam. Từ Đường Kách mệnh, có thể cảm nhận một cách đọc giàu chiều sâu của Hồ Chí Minh. Người đọc để thấu hiểu, suy tư để chắt lọc, rồi chuyển hóa những điều đã lĩnh hội thành tri thức có ích cho cuộc đời. Đó cũng là một biểu hiện tiêu biểu của văn hóa đọc Hồ Chí Minh, từ tri thức được bồi đắp qua năm tháng, lắng lại trong tư duy và tìm thấy giá trị trong hành động.

Hồ Chí Minh là tấm gương sáng về văn hóa đọc, từ cách tiếp nhận tri thức đến ý thức tự học và vận dụng những điều đã học vào cuộc sống. Người từng căn dặn: học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học ở nhân dân. Trong hành trình học tập suốt đời ấy, việc đọc sách, báo, tạp chí… là một phương thức tự học quan trọng, giúp con người mở rộng hiểu biết, bồi đắp tư duy và trưởng thành qua từng ngày. Với Người, đọc sách gắn liền với rèn luyện tư tưởng, tu dưỡng đạo đức, bền bỉ tự soi xét và hoàn thiện bản thân. Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi thấm vào nhận thức, nâng đỡ nhân cách và dẫn đường cho hành động. Bởi thế, những trang sách luôn hiện diện trong mối liên hệ mật thiết với cuộc đời, góp phần làm nên hành trình tự giáo dục, tự rèn luyện và vươn tới những giá trị tốt đẹp của mỗi con người.

Việc đọc sách trở thành một phần quan trọng trong đời sống của Người trong những năm hoạt động ở Pháp (1919-1923). Sau những giờ lao động kiếm sống, Người thường tìm đến thư viện, dành thời gian cho việc tự học và tích lũy tri thức. Trong Hồ Chí Minh Biên niên tiểu sử, tư liệu mật thám Pháp được ghi lại cho biết, từ ngày 9/12 đến 20/12/1919, Nguyễn Ái Quốc đã 14 lần đến Thư viện Sainte-Geneviève. Riêng ngày 12/12, Người đến thư viện ba lần, buổi sáng từ 10 giờ đến 11 giờ 30 phút, buổi chiều từ 13 giờ 50 phút đến 14 giờ 45 phút, buổi tối từ 18 giờ 45 phút đến 20 giờ. Những con số ấy cho thấy một nhịp sống đặc biệt, giữa bộn bề mưu sinh, Người vẫn bền bỉ dành thời gian cho sách vở, không ngừng mở rộng hiểu biết của mình. Nếp sống ấy tiếp tục được duy trì trong những năm 1921-1923, khi Nguyễn Ái Quốc sống tại số 9 ngõ Compoint, Paris. Người đọc để nhận thức thế giới, đồng thời bước vào những hoạt động thực tiễn của phong trào cách mạng, hai phương diện ấy cùng góp phần định hình tư duy và con đường hoạt động của Người. Từ nền tảng tự học bền bỉ ấy, Hồ Chí Minh tiếp tục tìm đến những môi trường đào tạo lý luận có hệ thống trong thời gian hoạt động ở nước ngoài. Tại Matxcơva, việc học tập và nghiên cứu giúp Người tiếp tục hệ thống hóa những tri thức đã tích lũy, đồng thời đào sâu nhận thức lý luận trong mối liên hệ với thực tiễn cách mạng.

Trong giai đoạn 1923-1924, dưới tên gọi Nguyễn Ái Quốc, Người theo học tại Trường Đại học Lao động Cộng sản Phương Đông, nơi đào tạo về chủ nghĩa Mác, công tác tuyên truyền và phương pháp đấu tranh cách mạng. Những năm 1934-1935, với bí danh Lin, số hiệu 375, Người tiếp tục học tại Trường Quốc tế Lênin. Từ năm 1936 đến năm 1938, Nguyễn Ái Quốc làm nghiên cứu sinh tại Viện Nghiên cứu các vấn đề Dân tộc và Thuộc địa của Quốc tế Cộng sản. Tại đây, những vấn đề lý luận được nghiên cứu trong mối liên hệ với thực tiễn của các dân tộc thuộc địa và bị áp bức. Hành trình học tập ấy cho thấy quá trình tích lũy tri thức của Người diễn ra liên tục, từ sự tự học qua từng trang sách đến nghiên cứu lý luận có hệ thống, luôn gắn với những vấn đề đặt ra từ thực tiễn đấu tranh cách mạng.

Một trong những dấu mốc đặc biệt trong hành trình đọc và tự học của Hồ Chí Minh là khi Người tiếp cận Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của Vladimir Lenin, đăng trên báo L'Humanité. Người từng nhớ lại trong bài Con đường dẫn đến chủ nghĩa Mác-Lênin: bài viết “khó hiểu, vì có những từ ngữ mà tôi không biết rõ”, nhưng chính vì thế, Người đã đọc đi đọc lại, kiên trì lần giở từng ý nghĩa cho đến khi thực sự thấu suốt. Và rồi, từ một văn bản lý luận tưởng chừng khô khan, đã bừng lên một nguồn sáng: “Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên...”. Khoảnh khắc ấy không chỉ là xúc động của một người đọc, mà là sự thức tỉnh của một tư tưởng. Từ trang sách, con đường hiện ra rõ ràng đến mức Người đã cất thành lời, như nói với cả một dân tộc: “Hỡi đồng bào bị đoạ đày đau khổ, đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta”. Và cũng từ đó, một lựa chọn mang tính bước ngoặt được xác lập. Người tán thành Quốc tế thứ ba, tin theo Lê-nin. Việc đọc, ở đây, không còn là tiếp nhận tri thức, mà trở thành một cuộc gặp gỡ định mệnh để một con người tìm thấy con đường giải phóng cho cả dân tộc mình.

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh luôn coi việc tự học qua sách, báo là con đường quan trọng để tích luỹ tri thức và phục vụ thực tiễn cách mạng. Nhưng điều đáng nói hơn, ở Người, đọc không bao giờ đồng nghĩa với tiếp nhận thụ động. Người căn dặn: phải nêu cao tác phong độc lập suy nghĩ và tự do tư tưởng; đọc tài liệu cần đào sâu, hiểu kỹ, không tin một cách mù quáng từng câu chữ. Trước mỗi vấn đề, phải biết đặt câu hỏi “vì sao”, phải suy nghĩ xem điều đó có phù hợp với thực tế, có thực sự đúng lý hay không. Việc đọc, vì thế, trở thành một quá trình đối thoại giữa người đọc với trang sách, giữa tri thức và đời sống, nhằm đi tới sự hiểu biết chín chắn, không xuôi chiều, không dễ dãi.

Quan điểm ấy cũng được Người nhấn mạnh trong Sửa đổi lối làm việc: lý luận cốt để áp dụng vào công việc thực tế; lý luận nếu không gắn với thực tiễn thì chỉ là lý luận suông. Dẫu có đọc hàng ngàn, hàng vạn cuốn sách mà không biết vận dụng, thì cũng “khác nào một cái hòm đựng sách”. Ở đây, văn hoá đọc không dừng lại ở tri thức, mà đạt tới một yêu cầu cao hơn: đọc để hiểu, để suy nghĩ, và cuối cùng là để hành động, một cách đọc vừa tỉnh táo, vừa gắn bó sâu xa với đời sống.

Từ cách Hồ Chí Minh đọc sách và sống cùng những trang sách, có thể nhận ra một điều sâu xa: đọc là cách con người bồi đắp thế giới bên trong, rèn luyện tư duy, vun đắp nhân cách và tìm kiếm phương hướng cho hành động. Tri thức chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi được nghiền ngẫm, thấm vào nhận thức và chuyển hóa thành cách nhìn, cách sống. Với văn nghệ sĩ, những người lấy đời sống tinh thần làm chất liệu sáng tạo, việc đọc càng có ý nghĩa đặc biệt. Đó là hành trình âm thầm làm giàu nội tâm, mở rộng khả năng thấu hiểu con người và giữ cho tâm hồn luôn có những vỉa tầng để khám phá.

Hôm nay, khi thông tin tràn đến từng ngày, từng giờ, con người có thể tiếp cận sách vở dễ dàng hơn, nhưng chưa chắc đã có nhiều thời gian để đọc sâu và suy ngẫm. Văn nghệ sĩ cũng đứng trước nghịch lý ấy: đọc nhiều chưa hẳn đã hiểu sâu, tiếp nhận nhanh chưa chắc đã để lại những chuyển biến bền lâu trong nhận thức. Khi việc đọc dừng lại ở sự lướt qua, tri thức khó lắng đọng, trải nghiệm khó kết tinh, sáng tạo dễ quanh quẩn trong những cảm xúc quen thuộc hoặc những ý tưởng chưa được đào sâu. Bởi vậy, văn hóa đọc trước hết là quá trình tự bồi đắp nội lực, đòi hỏi sự kiên nhẫn và khả năng đối thoại với những gì đã đọc. Đọc để làm giàu vốn sống tinh thần, để nhìn con người từ nhiều phía, nhận ra những tầng khuất của đời sống và nuôi dưỡng một cái nhìn vừa rộng mở, vừa thấu đáo. Với người cầm bút, những gì đọng lại sau trang sách đôi khi không hiện ra ngay trong câu chữ nhưng có thể âm thầm làm nên chiều sâu của sáng tạo.

Từ tấm gương Hồ Chí Minh, văn nghệ sĩ hôm nay có thể tìm thấy một cách đọc có chọn lọc, độc lập và luôn đối thoại với thực tiễn. Đọc không cốt tích lũy thật nhiều, mà để tri thức lắng sâu, hóa thành trải nghiệm và thức dậy trong tâm hồn. Văn chương không được làm nên từ những gì đã đọc, mà từ những gì còn lại, đã thấm vào đời sống tinh thần sau mỗi trang sách. Người cầm bút vì thế cũng phải là người đọc bền bỉ, biết lắng nghe những tiếng nói khác mình, vượt qua giới hạn của kinh nghiệm riêng mà vẫn giữ được tiếng nói độc lập. Đọc để mở rộng tầm nhìn, nhưng không đánh mất bản sắc; tiếp nhận những tư tưởng mới, nhưng không từ bỏ năng lực suy tư của chính mình. Sâu xa hơn, văn hóa đọc là một hình thức tự rèn luyện, giúp người viết hiểu người, hiểu đời và giữ được độ lắng giữa những xao động của thời đại. Mỗi cuốn sách là một cuộc gặp gỡ; chiều sâu sáng tạo được hình thành từ cách người đọc suy ngẫm, đối thoại và chuyển hóa những gì đã gặp thành vốn sống của mình.

Ở Hồ Chí Minh, điều đáng suy ngẫm không dừng ở vốn tri thức rộng lớn, mà còn ở thái độ đọc tỉnh táo, kiên trì, gắn tri thức với thực tiễn và hướng đến hành động. Với văn nghệ sĩ hôm nay, đó cũng là một nền tảng bền vững để sáng tạo, để mỗi trang viết vượt khỏi sự biểu đạt đơn thuần, chạm đến chiều sâu của con người và đời sống.

------

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

Chủ tịch Hồ Chí Minh với miền Nam Tổ quốc - Vàng trong lửa, Nxb Tổng hợp.

Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử tập 1.

Hồ Chí Minh: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia Hà Nội.

https://nhandan.vn

https://btgtu.camau.dcs.vn

KIM NHUNG