Chương trình “Diện mạo Điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới” nằm trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV do Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp cùng UBND TP. Đà Nẵng tổ chức. 17 tác phẩm điện ảnh tiêu biểu sẽ được giới thiệu, mở ra một cơ hội hiếm hoi để công chúng tiếp cận lại những bộ phim vốn ít khi có dịp trở lại không gian màn ảnh rộng.
Đây là diễn đàn học thuật quy tụ các nhà làm phim, nhà nghiên cứu và chuyên gia trong nước lẫn quốc tế, nhằm cùng nhau truy nguyên những chuyển động cốt lõi của điện ảnh Việt Nam qua từng giai đoạn: từ sự dịch chuyển trong tư duy sáng tác, cách tiếp cận hiện thực, cho đến sự định hình của các khuynh hướng thẩm mĩ mới. Đồng thời, hội thảo cũng mở ra những đối thoại đa chiều về vai trò và đóng góp của các thế hệ nghệ sĩ trong việc kiến tạo diện mạo điện ảnh thời kỳ Đổi mới, qua đó mở rộng biên độ nhận thức và tăng cường khả năng kết nối của điện ảnh Việt với bối cảnh khu vực và quốc tế.
Một cảnh trong bộ phim "Tướng về hưu".
Danh mục 17 bộ phim được lựa chọn trải dài từ cuối thập niên 1980 đến những năm 2000, phản ánh một hành trình vận động liên tục nhưng không đồng nhất. Từ giữa thập niên 1980, điện ảnh Việt Nam đã xuất hiện những tín hiệu chuyển mình đáng chú ý trong tư duy sáng tạo. Một số phim truyện bắt đầu rời bỏ lối minh họa hiện thực quen thuộc, hướng tới cách nhìn mang tính phát hiện, chú ý nhiều hơn đến những biến thiên của đời sống xã hội và tâm thế con người trong giai đoạn chuyển đổi.
Những tác phẩm như Thị trấn yên tĩnh, Thằng Bờm cho thấy nỗ lực làm mới thể loại, trong khi Tướng về hưu, Gánh xiếc rong trực diện đặt ra những vấn đề gai góc của đời sống đương thời, không né tránh, không làm dịu, mà đi thẳng vào những vùng nhạy cảm của hiện thực.
Bước sang giai đoạn chuyển đổi cơ chế, điện ảnh Việt Nam phải đối diện với những thách thức mang tính cấu trúc. Sự thiếu hụt nguồn lực tài chính, hạn chế về cơ sở vật chất và sự đứt gãy trong hệ thống phát hành khiến hoạt động sản xuất phim thu hẹp đáng kể. Tuy nhiên, từ giữa thập niên 1990, nhờ các chủ trương chấn hưng, điện ảnh dần tìm lại trạng thái ổn định tương đối. Trong bối cảnh đó, xu hướng hướng tới khán giả ngày càng trở nên rõ nét, kéo theo sự hình thành của dòng phim giàu tính giải trí. Đầu những năm 2000 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng với sự tham gia ngày càng rõ rệt của khu vực tư nhân. Những tác phẩm như Vị đắng tình yêu, Hãy tha thứ cho em, Thung lũng hoang vắng, Lưới trời, Gái nhảy là những minh chứng tiêu biểu cho giai đoạn này.
Một cảnh giới thiệu trong bộ phim "Vị đắng tình yêu".
Từ giữa thập niên 2000 trở đi, diện mạo điện ảnh Việt Nam bắt đầu mở rộng theo hướng đa dạng hóa cả về thể loại lẫn khuynh hướng sáng tác. Các bộ phim như Mùa len trâu, Thời xa vắng, Dòng máu anh hùng, Chơi vơi thể hiện những tìm tòi khác biệt về ngôn ngữ điện ảnh, từ việc tái hiện không gian văn hóa, lịch sử đến việc đi sâu vào thế giới nội tâm cá nhân. Dấu ấn tác giả, từ đây, dần trở nên rõ rệt như một tiêu chí nhận diện.
Ở những năm tiếp theo, điện ảnh Việt Nam chứng kiến sự dung hòa ngày càng linh hoạt giữa tính nghệ thuật và tính đại chúng. Tiêu biểu như Cánh đồng bất tận. Song song với sự hiện diện của dòng phim mang đậm dấu ấn cá nhân như Bi, đừng sợ!, Đập cánh giữa không trung, Đảo của dân ngụ cư. Những tác phẩm này không chỉ mở rộng giới hạn biểu đạt mà còn góp phần đưa điện ảnh Việt Nam hội nhập sâu hơn vào hệ thống liên hoan phim quốc tế.
Một cảnh trong bộ phim "Dòng máu anh hùng".
Đáng chú ý, trong số 17 bộ phim được giới thiệu, có những tác phẩm trước đây chủ yếu phục vụ mục đích nghiên cứu hoặc nhiệm vụ chính trị, chưa từng được phát hành thương mại. Vì vậy, chương trình lần này không chỉ đơn thuần là một hoạt động trình chiếu, mà còn là một hành trình nhận thức. Qua đây công chúng có thể tiếp cận đa dạng phong cách, đề tài, và nhìn lại một cách toàn diện chặng đường 40 năm Đổi mới của điện ảnh Việt Nam. Không chỉ qua các tác phẩm, mà còn qua chính những đối thoại sống động với những người làm nghề.
THÙY CHI
VNQD