Buổi trò chuyện nghệ thuật Lê Anh Vân - khúc tráng ca người lính do Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tổ chức đã khắc họa sinh động hình tượng người lính và sức mạnh bền bỉ của dân tộc Việt Nam trong hành trình đi qua chiến tranh. Từ đó, chương trình gợi mở những suy ngẫm sâu sắc về vai trò và trách nhiệm của người nghệ sĩ khi tiếp cận đề tài người lính, cũng như niềm đam mê nghệ thuật bền bỉ của những nghệ sĩ chân chính trước các giá trị lịch sử và nhân văn của thời đại.
Họa sĩ, nhà giáo Lê Anh Vân tại buổi talk.
Trong không gian trưng bày đương đại của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, trước sự quan tâm và đón đợi của đông đảo công chúng yêu nghệ thuật trong chuỗi Art Talk Những nẻo đường nghệ thuật, họa sĩ, nhà giáo Lê Anh Vân đã có dịp chia sẻ về chặng đường sáng tác gắn bó lâu dài với hội họa, đặc biệt là hành trình bền bỉ theo đuổi đề tài người lính “khúc tráng ca” mà ông đã dành trọn cuộc đời nghệ thuật để chiêm nghiệm, vun đắp và thể hiện.
Lê Anh Vân sáng tác ở nhiều đề tài, song khi nhắc đến ông, công chúng không thể không nhớ tới những tác phẩm giàu xúc cảm và mang tinh thần hiện đại về người lính và chiến tranh cách mạng. Tại buổi trò chuyện, ông chia sẻ những trăn trở xuất phát từ chính trải nghiệm của một thế hệ sống và lớn lên trong chiến tranh: “Khi vẽ về chủ đề kháng chiến, tôi từng tự hỏi những người lính anh dũng nơi chiến trường mong đợi điều gì? Có chăng, điều họ chờ đợi là ngày chiến thắng để trở về, là được cưới người mình yêu thương và hằng nhung nhớ?”. Theo ông, những năm tháng sống giữa bom đạn đã in hằn trong kí ức của thế hệ mình, trở thành mạch nguồn cảm xúc bền bỉ, thôi thúc ông không ngừng suy tư và sáng tạo về đề tài người lính trong hội họa.
Tác phẩm Ký ức những ngọn đèn ra đời năm 2000, phát triển từ bức Những ngọn đèn sáng tác trước đó (năm 1984).
Trong tác phẩm Ký ức những ngọn đèn, Lê Anh Vân kiến tạo một không gian giàu tính biểu tượng, nơi những hình tượng khác nhau cùng hội tụ trong ánh sáng của ký ức và niềm tin. Ở đó, người bà má miền Nam chong đèn đứng bên cửa hầm; phía đối diện là hình ảnh cô gái Ngã ba Đồng Lộc giơ cao ngọn đèn soi đường cho đoàn quân ra trận. Cùng hiện diện trong bố cục ấy là hai em nhỏ, một tay cầm đèn, tay kia cắp sách đến trường. Trên cao, vầng trăng tỏa bóng dịu dàng, còn nơi xa thẳm, đoàn quân dần chìm vào lòng sông, như tan vào chiều sâu của lịch sử và thời gian.
Lí giải về hình tượng trung tâm của tác phẩm, họa sĩ cho biết: “Ngọn đèn là hi vọng, cũng là niềm tin mà hậu phương gửi đến tiền tuyến. Ngọn đèn ấy đã soi sáng cho các em đi học, thắp sáng từ hiện tại tới tương lai”. Thông qua hình ảnh người phụ nữ nơi hậu phương, Lê Anh Vân khắc họa một chiều kích khác của chiến tranh âm thầm mà bền bỉ. Theo ông, chính sự hi sinh của hậu phương, chính lòng dân đã tạo nên nguồn sức mạnh lớn lao nâng đỡ người lính nơi tiền tuyến.
Theo họa sĩ Lê Anh Vân, động lực đổi mới trong nghệ thuật trước hết xuất phát từ mong muốn nội tại của người vẽ, một khát khao tự thân đối với sáng tạo. Khi bản thân nghệ sĩ không có nhu cầu ấy, thì dù hoàn cảnh hay tác động bên ngoài có chi phối đến đâu, sự thay đổi cũng khó có thể diễn ra một cách thực chất.
Chia sẻ về quá trình sáng tác tác phẩm Chiến lũy, Lê Anh Vân cho biết, ban đầu ông lựa chọn chất liệu sơn mài và ngôn ngữ đường nét nhằm nhấn mạnh cảm giác vững chãi, sức mạnh của người lính. “Nhưng khi hoàn thành, tôi vẫn thấy chưa đạt, nên quyết định chuyển sang sơn dầu. Tôi vẽ lớn hơn, sử dụng khối nhiều hơn nét. Và khi đó, tác phẩm đã mang một diện mạo khác, bộc lộ trọn vẹn tiếng lòng của tác giả”, ông nói. Trong Chiến lũy, giữa khung cảnh ngổn ngang của Hà Nội mùa đông năm 1946, hình ảnh bốn chiến sĩ hiện lên với mũ ca-lô, áo trấn thủ, trang phục sơ-vin, trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Các nhân vật đều mang vẻ điềm nhiên, bình thản, như chủ động đón chờ cuộc đối đầu không thể tránh khỏi.
Tác phẩm Chiến lũy.
Đáng chú ý, giữa không gian đổ nát của chiến tranh, họa sĩ vẫn đan cài hình ảnh một lọ hoa tươi và chú gà trống hiên ngang cất tiếng gáy. Theo Lê Anh Vân, những chi tiết ấy là biểu hiện của tinh thần lạc quan, chất lãng mạn, trữ tình, cùng nét phóng khoáng và niềm yêu đời rất riêng của người lính Hà Nội giữa hoàn cảnh chiến tranh ác liệt.
Tác phẩm Chiến lũy từng đoạt giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 1985, được giới chuyên môn đánh giá là một dấu mốc quan trọng, góp phần hình thành những nhân tố khởi đầu cho diện mạo mỹ thuật Việt Nam trong thời kì Đổi mới.
Là gương mặt tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam đương đại, Lê Anh Vân được đào tạo bài bản về hội họa và được ghi nhận không chỉ trên cương vị một họa sĩ sáng tác, mà còn với tư cách một nhà giáo tâm huyết. Ông có hơn bốn thập niên giảng dạy tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, được phong học hàm Phó Giáo sư và trao tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân.
Năm 2007, Lê Anh Vân vinh dự được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Phong cách hội họa cùng tư duy nghệ thuật của ông đã để lại dấu ấn sâu đậm, ảnh hưởng bền bỉ tới nhiều thế hệ học trò và góp phần định hình không gian học thuật tại ngôi trường mà ông gắn bó suốt sự nghiệp giảng dạy.
LÝ UYÊN
VNQD