Hồi ký Chân cứng đá mềm của đạo diễn, nhà văn Xuân Phượng là cuốn sách sống động về hành trình hơn nửa thế kỉ gắn bó với điện ảnh của bà. Những thước phim lịch sử mở ra trước mắt bạn đọc về chiến tranh chân thực, giàu cảm xúc và vô cùng tàn khốc.
Cũng qua đây, tác giả hé lộ giai đoạn bà chuyển từ bác sĩ sang làm đạo diễn điện ảnh. Hành trình bắt đầu làm phim ở tuổi 37 là một bước ngoặt táo bạo và đáng khâm phục. Từ những ngày đầu “chân cứng đá mềm”, tác giả đã trải qua không ít sóng gió, va vấp, nhưng cũng nhờ đó mà bà có cơ hội được sống trọn vẹn với đam mê của mình.
Mở đầu hồi ký, nhà văn Xuân Phượng viết: “Câu chuyện bắt đầu từ hơn nửa thế kỷ trước. Chuyến đi đã tạo nên bước ngoặt quan trọng cho đời tôi". Tháng 6/1967, câu chuyện bắt đầu từ nhiệm vụ cùng đội ngũ bác sĩ được phân công chăm sức khỏe cho đoàn làm phim nước ngoài, đồng thời làm phiên dịch Pháp - Việt cho năm nhà quay phim Việt Nam và hai đạo diễn Pháp Marceline Loridan và Joris Ivens. Trong bối cảnh chiến tranh khắc nghiệt, giữa bom rơi đạn nổ, giữa những mất mát đau thương của người dân Việt Nam. Sau đó, bộ phim Vĩ tuyến 17 - Chiến tranh nhân dân đóng máy, đoàn làm phim rời đi. Trước khi rời Việt Nam về Paris, đạo diễn Joris Ivens nhắn nhủ chân thành đến bà Xuân Phượng: “Giữa năm 1967 này, các bạn đang rất cần những phiên dịch, những bác sĩ. Nhưng cần gấp hơn nữa là một đội ngũ những người phóng viên chiến trường để ghi lại tại chỗ những tội ác mà kẻ thù đã giáng xuống đất nước các bạn, để ghi tại chỗ sức chiến đấu ngoan cường bảo vệ từng tấc đất của dân tộc Việt Nam. Mong Phượng hãy mạnh dạn dấn thân vào một nghề tuy tiềm ẩn nhiều hiểm họa... Chính lúc này đây, đất nước bạn đang rất cần những phóng viên chiến trường”. Lời nói đó đi sâu vào tâm trí và giấc ngủ của bà Xuân Phượng trong rất nhiều đêm. Bà quyết định chuyển sang một lĩnh vực mới, làm phim tài liệu. Bà muốn ghi lại những thước phim hiện thực từ chiến tranh tại Việt Nam để thế giới có thể thấy tinh thần can trường của dân tộc Việt, những mất mát nặng nề mà đất nước ta đang chịu đựng, khát vọng được tự do và được sống trong một đất nước hòa bình - độc lập của người Việt Nam.
Theo chia sẻ của tác giả Xuân Phượng, việc viết lại nửa thế kỉ của một đời phim thật không dễ dàng. Trong Chân cứng đá mềm, tác giả chỉ xin kể lại những chuyến đi làm phim đã để lại trong kí ức bà những ấn tượng khó quên. Tác phẩm ghi lại những kỉ niệm một đời làm phim với những thước phim đi qua chiến tranh, kí ức và số phận con người, kể từ trận địa tuyến lửa Vĩnh Linh - Quảng Trị khốc liệt. Ở thời khắc lịch sử 30/4/1975, bà theo chân đoàn quân tiến vào Sài Gòn, trở thành một trong những phóng viên đầu tiên chứng kiến chính quyền Sài Gòn tuyên bố đầu hàng. Đó là những ngày mà non sông được nối liền một dải. Từ những ngày ghi hình thước phim lịch sử đó, năm 1976, bộ phim Khi tiếng súng vừa tắt nhận giải chính thức tại Liên hoan phim Quốc tế Leipzig. Hay là sự kiện quân ta chiến đấu chống Pol Pot trên đất bạn Campuchia. Xen kẽ là những câu chuyện đời thường giản dị như hình ảnh Việt Nam và chiếc xe đạp, cùng hồi ức về đồng đội, đồng nghiệp, những người nay chỉ còn lại trong kí ức.
Đây còn là câu chuyện về một đời người, một thế hệ nghệ sĩ dấn thân, như lời tác giả tâm sự: “Trong hồi ký này tôi sẽ kể về những ngày đầu khó khăn vấp váp, về những bước đi chập chững của mình vào một nghề rất mới. Nhất là những cố gắng để có thể "trụ lại" với quyết định đổi nghề năm ba mươi bảy tuổi. Một cuộc dấn thân với bao chuyện vui buồn đắng cay để năm mươi tám năm sau, tập hồi ký này đến với các bạn."
Bìa sách là bức tranh Ước mơ của họa sĩ Trương Đình Hào, hình ảnh của những đứa trẻ thả diều, gửi ước mơ bay lên trời cao, ước mơ được tự do, tượng trưng cho lời nhắn con người chúng ta không bao giờ ngừng ước mơ. Ở trong đó, ước mơ hòa bình là khát khao lớn của toàn dân tộc.
Nhà văn Xuân Phượng vẫn nhớ kỉ niệm “đau đớn nhớ đời nhất” trong đời làm kháng chiến của mình. Năm 16 tuổi, rời bỏ sự đủ đầy của gia đình theo kháng chiến, bà chỉ muốn như tất cả mọi người, từ bỏ đôi sandal rồi đi bằng chân không để xuôi theo dòng người. Từ đó, bà đi theo đường bộ rồi băng đường rừng, bàn chân chảy máu, cảm giác đau đớn vô cùng, bà băng chân, khi tháo băng ra thì da non đứt ra theo, đau đớn lắm chứ… những trải nghiệm đầu tiên. Nhưng hơn 20 ngày sau, vết thương cũng lành chỉ để lại sẹo, mấy tháng sau bà đi băng băng như tất cả mọi người. Nhớ về kỉ niệm xưa, bà tâm niệm, chân chúng ta cứ đi mãi đến nỗi đá cũng sẽ mòn, quyết tâm của con người cứng hơn đá.
Từ những ngày đầu đi theo tiếng gọi ái quốc, thiếu nữ 16 tuổi Xuân Phượng đã có một hành trình dài đầy thử thách và kỉ niệm từ khi bắt đầu tham gia phong trào Học sinh cứu quốc. Trong thời gian hoạt động cách mạng, bà từng trải qua nhiều vị trí công tác như kĩ thuật viên thuốc nổ, y sĩ, bác sĩ, thông dịch viên và phóng viên - đạo diễn phim chiến trường… Cuộc đời bà gắn liền với những cột mốc đáng nhớ của lịch sử dân tộc ở nhiều vai trò khác nhau.
Tác phẩm đặc biệt phù hợp với những ai yêu điện ảnh, lịch sử, hồi ký và những câu chuyện truyền cảm hứng. Qua cuốn sách, tác giả Xuân Phượng đã gửi gắm nhiều suy ngẫm sâu sắc về nghề nghiệp, lí tưởng sống và giá trị của sự bền bỉ trước thử thách.
THUỲ CHI
VNQD