Được xem là một trong những tiểu thuyết Nga quan trọng nhất của thập niên 2010, Phi công tiếp tục khẳng định vị trí đặc biệt của Evgeny Vodolazkin trong nền văn học Nga đương đại, đồng thời mở ra cho độc giả Việt Nam cơ hội tiếp cận một tiếng nói văn chương giàu chiều sâu lịch sử, triết học và nhân bản.
Evgeny Germanovich Vodolazkin sinh năm 1964 tại Kyiv, là nhà văn, nhà nghiên cứu văn học và tiến sĩ khoa học chuyên ngành ngữ văn người Nga. Sau khi nhận bằng tiến sĩ năm 1990, ông công tác tại Viện Văn học Nga trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Ông là hội viên Hội Nhà văn Sankt - Peterburg, từng là thành viên Hội đồng Văn học - Nghệ thuật của Tổng thống Liên bang Nga nhiệm kỳ 2018-2024, hiện sống tại Sankt - Peterburg cùng gia đình.
Sau tiểu thuyết đầu tay xuất bản năm 2005, Vodolazkin nhanh chóng trở thành một trong những gương mặt nổi bật nhất của văn học Nga đương đại. Tiểu thuyết Laurus (2012) giúp tên tuổi ông vang danh quốc tế và giành nhiều giải thưởng lớn như Giải Sách lớn và Giải Yasnaya Polyana. Tiếp nối mạch văn về thời gian, ký ức và số phận con người trong dòng chảy lịch sử, ông lần lượt cho ra mắt Phi công (2016), Brisbane (2018), A History of the Island (2020), Chagin (2022) … Các tác phẩm của ông đã được dịch ra nhiều ngôn ngữ và chuyển thể lên sân khấu cũng như màn ảnh.
Với văn phong giàu hình ảnh, tinh tế và khả năng kết hợp nhiều tầng thể loại trong cùng một cấu trúc tự sự, Evgeny Vodolazkin thường được giới phê bình xem như người kế thừa truyền thống của những tên tuổi lớn như Fyodor Dostoevsky hay Mikhail Bulgakov.
Phi công mở đầu bằng một tình huống vừa kỳ lạ vừa giàu tính biểu tượng: một người đàn ông tỉnh dậy trên giường bệnh mà không còn nhớ gì về bản thân: không tên tuổi, không quá khứ, không biết mình là ai hay vì sao lại ở đây. Theo lời khuyên của bác sĩ, anh bắt đầu ghi chép lại những mảnh ký ức rời rạc dần hiện về: Petersburg đầu thế kỷ XX, những mùa hè tuổi thơ ở dã thự, thời niên thiếu, mối tình đầu, niềm say mê hàng không, cuộc Cách mạng năm 1917, trại Solovetsky…
Nhưng khi những ký ức ấy hiện lên với độ chính xác gần như không tưởng: từ con người, lời nói, âm thanh cho tới mùi hương của một thời đại đã mất. Câu hỏi lớn nhất xuất hiện: tại sao anh có thể nhớ rõ đến vậy, khi hiện tại đã là năm 1999?
Innokenty Platonov sinh năm 1900, bị đưa vào trạng thái đông lạnh từ năm 1932 và chỉ tỉnh lại vào cuối thế kỷ XX; anh mang trong mình ký ức của toàn bộ thế kỷ Nga đầy biến động nhưng lại tồn tại trong cơ thể của một người đàn ông trẻ tuổi. Chính từ tiền đề giả tưởng ấy, Vodolazkin xây dựng nên một tiểu thuyết vừa giàu chất lịch sử, vừa mang chiều sâu triết học và tinh thần nhân bản.
Tuy nhiên, Phi công không chỉ là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng thuần túy. Yếu tố “đông lạnh con người” hay “chuyến bay xuyên thế kỷ” chỉ là điểm xuất phát để tác giả đặt ra những câu hỏi muôn thuở: điều gì đáng để con người ghi nhớ, điều gì có thể được tha thứ, đâu là ranh giới giữa công lý và lòng nhân từ, và liệu tình yêu có thể vượt qua thời gian, lịch sử, thậm chí cả cái chết hay không.
Với cấu trúc vừa mang màu sắc giả tưởng, vừa là tiểu thuyết lịch sử và suy tưởng triết học, Phi công không chỉ kể câu chuyện của một con người bị tách khỏi thời đại của mình, mà còn là cuốn sách về ký ức của cả thế kỷ, về những gì còn sót lại sau những biến động lớn của lịch sử, và về khả năng con người tiếp tục yêu thương, tha thứ và sống tiếp sau mọi đổ vỡ.
Năm 2016, Phi công giành giải nhì Giải Sách lớn (Большая книга/Big Book Prize), một trong những giải thưởng văn học danh giá nhất nước Nga, đồng thời tác phẩm còn đứng thứ ba trong hạng mục do độc giả bình chọn của chính giải thưởng này. Phi công cũng được đề cử nhiều giải thưởng văn học quan trọng khác.
Giới phê bình Nga đánh giá Phi công là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu của văn học Nga hậu Xô viết. Nhà phê bình Pavel Basinsky nhận định: “... đây không đơn thuần là một cuốn tiểu thuyết lịch sử, mà là tác phẩm đặt ra câu hỏi về cách con người hiện đại phải đối diện với thế kỷ XX đầy bạo lực và đổ vỡ”.
Là người trực tiếp chuyển ngữ Phi công, dịch giả Phan Xuân Loan chia sẻ rằng, điều khiến bà bị cuốn hút ở văn chương Evgeny Vodolazkin là giọng văn “dung dị nhưng hàm súc, điềm đạm mà hóm hỉnh”, cùng khả năng kết hợp lịch sử, ký ức và chiều sâu tinh thần trong cùng một cấu trúc tự sự. Bà cũng cho biết mong muốn của mình là giúp độc giả Việt Nam tiếp cận một diện mạo mới của văn học Nga đương đại, bên cạnh những tên tuổi kinh điển vốn đã quen thuộc.
Thông qua việc xuất bản Phi công, Nhã Nam tiếp tục hành trình giới thiệu cho độc giả trong nước về diện mạo của văn học Nga đương đại, một nền văn học vẫn đang không ngừng vận động, đối thoại với lịch sử và đặt ra những câu hỏi lớn về con người hôm nay.
THÙY CHI
VNQD