Tiểu thuyết về chủ nghĩa giám sát thắng giải Climate fiction prize 2026

Hum, tiểu thuyết thứ ba của Helen Phillips kể về một người phụ nữ bị một robot hình người thay thế công việc, từ đó dẫn đến rất nhiều hệ lụy mới đây đã trở thành tác phẩm chiến thắng giải thưởng Climate fiction prize cho các tiểu thuyết viết về biến đổi khí hậu xuất sắc nhất.

Đây được đánh giá là cái nhìn đáng sợ về tương lai nơi trí tuệ nhân tạo thống trị và thiên nhiên trở nên khan hiếm. Cuốn sách xoay quanh May – một người mất việc vì robot hình người liên tục phát ra những tiếng vo ve “hum hum” như tiêu đề sách. Khi vật lộn để tìm việc mới, cô vô tình trở thành “vật mẫu” thí nghiệm cho một loại thuốc thử nghiệm làm thay đổi khuôn mặt để không bị hệ thống giám sát nhận dạng. Trong sách, cuộc sống của May, chồng Jem cùng hai con nhỏ Lu và Sy, không mấy dễ dàng.

Jem, trước đây là một nhiếp ảnh gia, nhận thêm việc làm qua ứng dụng, đảm nhận những thứ lặt vặt mà người giàu không muốn làm như gỡ xác côn trùng ra khỏi bẫy rập hoặc dọn dẹp thức ăn thối rữa trong tủ lạnh. Không khí trong thành phố của họ độc hại và nước máy bị ô nhiễm. Rác thải bay tứ tung; chim chóc, thực vật và động vật bị tổn thương, héo úa hoặc tuyệt chủng. May, Jem, Lu và Sy đều nghiện các thiết bị điện tử, dành nhiều thời gian một mình trong những “căn phòng” riêng của họ: những buồng cách li được kết nối mạng, giống như một chiếc điện thoại thông minh mà ta có thể chui được vào trong. Vì vậy khi nhận được thù lao từ công việc mới, May đã vung tiền mua vé vào Vườn Bách thảo cho cả gia đình - không gian xanh cuối cùng còn sót lại trong thành phố.

Nhận định về tiểu thuyết này, thành viên ban giám khảo là nhà văn Kit de Waal mô tả cuốn sách của Phillips là “sự ‘Disney hóa’ thiên nhiên... biến đối tượng này thành một nơi quý hiếm mà chúng ta phải trả tiền để được chiêm ngưỡng”. Trong khi đó nhà khoa học khí hậu Friederike Otto thì cho rằng tác phẩm đã “giải thích lí do cốt lõi cho câu hỏi vì sao người ta không làm gì để giải quyết khủng hoảng khí hậu: Đó là đặc quyền”. Chủ tịch ban giám khảo năm nay là Arifa Akbar, nhà phê bình sân khấu chính của tờ The Guardian, cùng de Waal, Otto, tiểu thuyết gia Jessie Greengrass và phát thanh viên Simon Savidge.

Theo giới phê bình, cuốn sách được đánh giá cao vì nội dung mới lạ nhưng có sức thuyết phục nhờ lối viết giản dị, súc tích. Theo các giám khảo, tuy không có những cuộc đối đầu kịch tính, đẫm máu; mức độ nguy hiểm tăng lên rồi lại giảm xuống, nhưng việc miêu tả sát sườn hiện thực có thể khiến bất cứ độc giả nào thấy lạnh sống lưng. Đây có thể nói là tác phẩm sâu sắc và duyên dáng, không quá dài, được kể bằng những chương ngắn, với lối hành văn tự nhiên đưa chúng ta đắm chìm vào cuộc sống đầy đe dọa của May, và chỉ thỉnh thoảng cho phép ta thoáng thấy thế giới tươi đẹp hơn mà cô khao khát: không khí và nước sạch, mùi gỗ tuyết tùng, “bốn con khổng tưởng mà mẹ cô nhìn thấy một ngày nọ” và thậm chí là “màu đỏ tươi”.

Cùng Phillips, trong danh sách đề cử năm nay còn có Madeleine Thien với The Book of Records, Robbie Arnott với Dusk, Keshava Guha với The Tiger's Share, Susanna Kwan với Awake in the Floating City và Maria Reva với Endling. Trong đó Madeline Thien và Maria Reva là những tên tuổi được chú ý đặc biệt, khi đã có chỗ đứng trong văn giới và từng được đề cử giải Booker 2025. Trước đó, danh sách dài cũng bao gồm Every Version of You của Grace Chan, Helm của Sarah Hall, Albion của Anna Hope, The Price of Everything của Jon McGoran, Juice của Tim Winton và Sunbirth của An Yu.

Theo chia sẻ, nữ tác giả nảy ra ý tưởng viết cuốn sách sau một ngày dài đi bộ về nhà từ chỗ làm và chợt nhớ ra cần mua khăn lau bát đĩa. Sau đó cô mở máy tính lên và bất ngờ thấy sản phẩm ấy đang được quảng cáo. Cô cho biết: “Cảm giác kì lạ ấy cứ bám lấy tôi, và tôi bắt đầu nghĩ về những tình huống xấu nhất có thể xảy ra từ việc bị giám sát bởi thuật toán. Bởi lẽ không phải là vấn đề lớn nếu thuật toán hiểu tôi đủ rõ để quảng cáo khăn lau bát đĩa, nhưng nếu kiểu giám sát đó được đẩy đến mức cực đoan thì sao? Khi đó, mối nguy sẽ rõ ràng hơn bao giờ hết”. Nói thêm về tựa sách, Phillips cho biết cái tên nói trên phản ánh được tính 2 mặt: “Một mặt, “hum” ám chỉ tất cả những tiếng ồn phát ra từ các máy móc xung quanh – những tiếng vo ve nhỏ liên tục của hoạt động, tiềm ẩn trong đó sự lo lắng khiến chúng ta khao khát sự tĩnh lặng. Mặt khác, “hum” đồng thời là một từ nghe rất hay, gợi nhớ đến hình ảnh cha mẹ ngân nga ru con, có phần thiêng liêng. Tính hai mặt trong từ “hum” này rất quan trọng đối với cuốn sách, khi vừa là công cụ của chủ nghĩa tư bản, của quảng cáo, của sự giám sát; vừa có thể mang lại sự giúp đỡ và trí tuệ (nếu người ta trả tiền để tắt xung lực quảng cáo). Đó có thể nói là một vùng xám”.

Lucy Stone, Giám đốc điều hành Quỹ Climate Spring, tổ chức tài trợ giải thưởng, cho biết: “Hum giúp chúng ta kết nối với những điều thực sự quan trọng và ngăn ta rơi vào trạng thái mơ màng, dẫn đến một tương lai đen tối, không thể tránh khỏi. Trong tiểu thuyết, chính những cá nhân sống như cỗ máy bắt đầu đặt câu hỏi về khối lượng quảng cáo khổng lồ và guồng quay tiêu dùng điên cuồng, cũng như cho thấy có nhiều tương lai đang chờ đợi họ.” Nhận xét về dàn đề cử năm nay, Stone cho biết đó là một danh sách “đa dạng, trải dài từ những câu chuyện gia đình thân mật đến những tác phẩm chính trị và lịch sử đồ sộ. Những tiểu thuyết này chuyển đổi linh hoạt giữa các thể loại và bối cảnh khác nhau trong khi đề cập đến một số chủ đề quan trọng của thời đại chúng ta: quyền lực, trách nhiệm, cộng đồng và khả năng phục hồi trong một thế giới đang dần thay đổi.”

Chia sẻ cảm xúc sau khi nhận được giải thưởng, nữ nhà văn nói: “Tôi xin cảm ơn tất cả mọi người ở đây và khắp mọi nơi trên thế giới này, những người tin rằng các câu chuyện thuộc mọi thể loại có thể giúp ta đối mặt với tương lai trong một thế giới ngày càng bị định hình bởi biến đổi khí hậu. Đó là lí do tại sao giải thưởng này lại quan trọng đến vậy, và tại sao được tôn vinh tại đây là vinh dự lớn với cá nhân tôi.” Ngoài 3 tiểu thuyết, Phillips còn là tác giả của hai tập truyện ngắn và một cuốn sách thiếu nhi. Trong đó, cuốn đầu tiên The Beautiful Bureaucrat đã được “bà hoàng sci-fi” Ursula Le Guin ngợi khen, trong khi cuốn thứ hai The Need cũng từng lọt vào danh sách đề cử giải Sách Quốc gia Mĩ. Các tiểu thuyết của Phillips thường mang tính khái niệm, đề cập đến dữ liệu lớn và cổ thực vật học, nhưng lại có cường độ kịch tính như tiểu thuyết trinh thám, phá án.

Giải thưởng trị giá 10.000 bảng Anh này lần đầu tiên được trao vào năm ngoái cho Abi Daré với And So I Roar, phần tiếp theo của cuốn sách đầu tay bán chạy nhất The Girl with the Louding Voice. Với mục đích tôn vinh những tác phẩm hư cấu đề cập đến khủng hoảng khí hậu thông qua lối kể giàu trí tưởng tượng, giải thưởng đã làm nổi bật nhiều hình thức hư cấu. Để đủ điều kiện nhận giải năm nay, tác phẩm phải được xuất bản tại Vương quốc Anh trong khoảng thời gian từ ngày 1/9/2024 đến ngày 31/8/2025.

NGÔ THUẬN PHÁT dịch từ The Guardian và LitHub