Khúc ca Trường Sơn

Thứ Tư, 05/01/2022 00:47

. TRÌNH QUANG PHÚ
 

Trong những ngày công tác ở Ủy ban thống nhất Trung ương, tôi có dịp gặp Tướng Võ Bẩm và được kể lại: Tháng 5/1959 khi còn là Thượng tá được Tướng Nguyễn Văn Vịnh, Chủ nhiệm Ủy ban thống nhất gọi lên. Tướng Nguyễn Văn Vịnh ngày ấy là thường trực Quân ủy Trung ương nên thay mặt Quân ủy giao nhiệm vụ tổ chức mở đường giao thông đặc biệt xuyên Trường Sơn để tiếp viện cho miền Nam thực hiện Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng, đồng thời nhấn mạnh: “Không phải chỉ Quân ủy chọn, mà là Bộ Chính trị chỉ đích danh đồng chí đấy”. Tướng Võ Bẩm, người con gan vàng dạ sắt của Quảng Ngãi nói với tôi: “Vinh dự lớn và khó khăn thì khôn tả”.

Đường Hồ Chí Minh nhìn từ trên cao. Ảnh: Báo Pháp luật Việt Nam

Đồng chí Võ Bẩm tổ chức đội quân đi mở tuyến, khởi đầu từ cánh rừng Khe Hó phía Tây Quảng Trị. Tốp quân đầu tiên với khẩu hiệu “Đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng”, chỉ có hai bàn tay, ý chí với xà beng, cuốc, xẻng và phải tự túc lương thực. Anh Võ Bẩm kể: “Khi đó một người làm thì một người đi kiếm thức ăn. Gạo hết thì hái hạt dẻ, hái sung, hái quả vả về ăn trừ bữa”. Hai năm sau một con đường hình thành, nhưng chỉ cho người thồ, voi thồ, ngựa thồ mà thôi. Đồng chí Võ Bẩm nói: ngựa voi cũng chỉ vài chuyến thành ngựa què, voi ốm, nuôi người chưa đủ lấy đâu thức ăn cho voi cho ngựa, vì vậy con người vẫn là chính. Với đôi vai mảnh khảnh, anh hùng A Nun (em trai Kan Lịch) đã gùi có chuyến lần lượt 4 nòng pháo, tổng cộng 200kg.

Năm đầu tiên 1961, đã có 265 tấn vũ khí, 400 tấn gạo, đưa đón 7.664 cán bộ vào Nam chi viện. Đường Trường Sơn cứ thế dài và rộng ra, xe đạp thồ, rồi xe cơ giới bắt đầu chở hàng ra tiền tuyến.

Chúng ta có đường Trường Sơn Tây, rồi Trường Sơn Đông và nhiều đường ngang nối nhau, nối các tỉnh dọc Trường Sơn. Cho đến ngày đất nước giải phóng, đường Trường Sơn, đường Hồ Chí Minh nếu tính cả đường ngang đường dọc dài hơn 1/3 chu vi địa cầu. Theo tài liệu tổng kết “Chiến tranh Việt Nam 1945-1975, thắng lợi và bài học” của Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia - Sự thật thì cứ mỗi một nghìn tấn hàng (gồm cả vũ khí) vào tới chiến trường phải mất 25 chiến sĩ hi sinh và 51 đồng chí bị thương, 23 xe ô tô bị bom đạn kẻ thù phá hủy.

Có thể nói đường Trường Sơn đã được mở và giữ vững không chỉ bằng ý chí kiên cường với lòng gang dạ sắt, mà bằng máu, xương của bao cán bộ chiến sĩ chúng ta.

Trong bài viết này, tôi muốn nhắc về huyền thoại một cung đường từ Tây Phong Nha đến ngã ba tỉnh Khăm Muộn trên đất Lào, con đường hiểm trở vách đá cheo leo, sông suối chằng chịt, địch biết đây là yết hầu nên đánh phá ác liệt suốt ngày đêm. Để có thể mở cửa nối với đường Trường Sơn cần mở đường ngang nối với Trường Sơn Tây. Các bạn Lào đồng ý cho ta mượn đất mở đường vào miền Nam. Con đường chỉ 123 cây số nhưng phải vượt qua nhiều dãy núi và 2 đèo hiểm trở là Đá Đẽo dài 17km, và Phu La Nhích ở gần cuối tuyến đường. Kẻ địch dùng cả B52 đánh phá gần một vạn lần ở đèo này. Công binh và thanh niên xung phong đội mưa bom, mở và giữ đường thông suốt. Gọi là đường 20 vì những người mở đường hầu hết tuổi chỉ hai mươi. Sau này ác liệt quá, mới gọi thêm “Đường 20 Quyết Thắng”. Con đường phải vượt qua vùng Tà Lê nước ngập đến 10 cây số, chiến sĩ phải dầm mình dưới nước để lát đá xây đường ngầm cho xe qua Tà Lê. Đây có lẽ là con ngầm dài nhất của thế giới. Máy bay trinh sát Mĩ phát hiện được, chúng đánh phá ngầm Tà Lê ác liệt, chúng ta phải làm 4-5 đường ngầm gọi là ngầm A, ngầm B… Có thời gian máy bay Mĩ đánh cả ngày, cả đêm, xe không qua được, Công binh phải bắt giàn cáp dài 15km để kéo hàng qua. Địch phát hiện, bom đạn lập tức cắt hư cáp. Ngầm D, ngầm E lại xuất hiện. Dòng nước Tà Lê vốn chảy qua vách núi đá luôn trong xanh, bom Mĩ ngày đêm dội sôi cả nước và trộn nhào đất, phù sa làm nó đỏ ngầu. Lần vào Tà Lê thị sát chỉ đạo chiến trường, Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhìn dòng nước đã nói: “Trong nước đỏ đó có máu các liệt sĩ anh hùng của chúng ta”. Con đường 20 Quyết Thắng là như vậy, để mở được đường, giữ thông đường, hàng vạn thanh niên xung phong mà rất nhiều, rất nhiều là những nữ thanh niên tuổi 20 trẻ trung, xinh đẹp và nhiệt huyết ngày đêm bám đường dẫn xe qua. Mỗi khi máy bay ném bom trúng xe, xe cháy, hàng tung tóe, các cô lao ra cứu người cứu hàng rồi cắm tiêu chỉ nơi có bom nổ chậm, dẫn xe vượt qua để lao lên phía trước. Họ đã hiến dâng tuổi thanh xuân ở Trường Sơn, nhiều cô vĩnh viễn nằm lại. Chỉ một con đường dài bằng Hà Nội đi Đồ Sơn mà đã có 20.000 liệt sĩ, 30.000 bị thương. Như vậy, nếu tính ra cứ 20m đường có 3 đồng chí hi sinh và 4 đồng chí bị thương. Đây là con đường mở bằng máu và tồn tại cũng bằng máu của lớp lớp “tuổi xuân phơi phới, dãi dầu mưa nắng Trường sơn”.

*

*        *

Tôi đã mấy lần vượt Trường Sơn vào Nam ra Bắc dưới mưa bom và cũng từng cùng đồng đội hát những khúc ca Ta vượt trên triền núi cao Trường Sơn/ đá mòn mà đôi gót không mòn. Nhưng có lẽ lần vào thăm chiến khu Thừa Thiên sau ngày hiệp định Paris được kí kết là chuyến đi không còn bom đạn và có điều kiện thanh thản chiêm nghiệm nhất. Chúng tôi đến khu rừng già bên dòng suối có thác reo nơi trụ sở của Khu ủy, đêm cùng Nhạc sĩ Trần Hoàn, nhà thơ Thanh Hải, nhà thơ Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nhà văn Tô Nhuận Vỹ, nhà thơ Quang Hà đàm đạo. Anh Trần Hoàn được vợ gởi từ Hải Phòng cho một ít khô mực, nướng đãi chúng tôi cùng rượu gạo của đồng bào dân tộc K’Ho. Giữa rừng nhâm nhi miếng mực khô bên chén rượu gạo để nghĩ về Trường Sơn thật là thi vị. Nhạc sĩ Trần Hoàn cũng là người từng lên chiến khu Ba Lòng từ kháng chiến chống Pháp, nói chuyện mở đường anh lắc đầu: “Tôi cũng từng mở đường thời chống Pháp, từng lấy lá rừng lót làm chiếu ngủ, nhưng tôi xin ngả mũ tỏ sự khâm phục vì huyền thoại những con đường trên Trường Sơn như thế này, sau này người Mĩ chỉ cần hiểu đúng đường Trường Sơn, sẽ hiểu vì sao họ thua chúng ta”. Trên đường Trường Sơn Đông đầy bụi đỏ, xe chúng tôi bon bon phía trước và vẫn gặp những tốp thanh niên xung phong sửa đường, giữ đường, sẵn sàng đánh trả kẻ thù. Lúc ấy kẻ địch vẫn đang lấn chiếm, Quảng Trị vẫn nổ súng, chiến sĩ ta vẫn hi sinh, Trường Sơn vẫn sẵn sàng. Cuối ngày chúng tôi xuống sông Đăk Krông để tắm xả bụi, nhìn nhau vui thật, ai cũng như đeo mặt nạ vì cả tóc, mặt đều phủ đầy bụi đỏ, chỉ hai con mắt đen và hàm răng trắng là còn nguyên. Mỗi người nhảy xuống là một khoảng nước sông đỏ ngầu. Cá quây quanh chúng tôi để rỉa đất. Chúng tôi lấy áo, lấy quần cột hai ống làm bẫy bắt cá, một lúc sau có cả mớ. Tối đó, cá nướng với rau rừng Trường Sơn, dù gạo mục cũng vẫn thấy thơm tho, ngon ngọt.

Kẻ thù rất sợ màu xanh của Trường Sơn vì rừng che chắn cho xe, cho bộ đội, là căn cứ hậu cần của ta. Bao nhiêu binh trạm, kho gạo, kho súng đạn được cất giấu trong đó và có một thứ “vũ khí”, một “hậu phương” bất tận đó là rau Trường Sơn dù bom Napan liên tục trút xuống. Rau rừng tự nhiên thì vô kể. Ở Trị Thiên và Khu 5 nổi tiếng với rau lủi. Rau lủi cọng tím, lá nhọn khía răng cưa, có mùi thơm thuốc bắc rất dễ trồng và rất dễ ăn, nấu canh, xào, luộc đều được. Rau lủi có nơi gọi là rau bầu đất, hay kim thất như một vị thuốc Trường Sơn. Rồi các loại rau rất quen thuộc như rau má, cải trời, rau tàu bay, rau bồ ngót, măng tre, đặc biệt là cải xoong bên những vụng nước đọng ven bờ suối. Đoàn quân trước hái ăn phải gieo hạt xuống để cho người sau đến là có. Gặp mùa đậu xanh, đem hạt ngâm rồi cho vào lon ghi-gô có đục lỗ đeo trên ba lô, ba ngày đổ ra sẽ có giá trắng tinh, cọng dài rất ngon ngọt. Trong sổ tay tư liệu của tôi còn có rất nhiều loại rau như: lạc tiên, lá bép, rau dớn, lá bứa, lá nương, rau bò khai, cây đắng, húng vịt làm gia vị và cây chuối, nhất là chuối con, được bộ đội khai thác chế biến làm nhiều món ăn. Xuôi Trường Sơn vào đến Trung ương Cục, chiến khu Tây Ninh rau càng phong phú. Rau Nam Bộ có thể ăn sống rất thoải mái như rau xăng máu, rau mặt trăng, rau chòi mòi; các loại sộp, đọt choại, lá cóc, rau sao nhái mới nhìn giống như cần nước, luộc, xào rất ngon; mỗi mùa có những thứ rau khác nhau, nhưng không mùa nào thiếu rau ăn sống, rau nấu canh, rau xào, rau luộc, rau muối chua, rau làm gỏi, rau nấu cá… Rau rừng là thực phẩm của đất mẹ Trường Sơn để nuôi sống cán bộ chiến sĩ suốt nhiều năm tháng. Một nhà văn nói: Nếu được chọn, tôi sẽ chọn cây rau rừng Trường Sơn để tặng danh hiệu Anh hùng.

Hôm sau nhà thơ Thanh Hải, Chủ tịch Hội Văn nghệ Thừa Thiên Huế đưa chúng tôi đến thăm và chung vui với đoàn văn công của Khu vừa đi phục vụ bộ đội về. Các ca sĩ gặp các nhà thơ thì vui như pháo nổ. Chia tay bên bờ suối các cô rất bịn rịn. Thanh Hải nói vui “Chúng ta bị thương hết rồi”, mọi người cười ồ. Anh Tạ Bảo, Giám đốc Nhà xuất bản Thanh Niên đi trong đoàn chưa hiểu, thật thà hỏi: “Sao lại bị thương?”. Một cô trong đoàn văn công nghe được liền nói to “Không bị mô mà được đó”. Lúc đó Tạ Bảo mới hiểu ra, đồng tình “được chi mô, bị thương là đúng”. Hoàng Phủ Ngọc Tường cười “Vết thương ni khó chữa lành nghe”.

Tôi đã mấy lần gặp các cô gái Thanh niên xung phong gọn gàng quân phục, ngực đầy sức sống, vác trên vai cọc tiêu, cuốc xẻng phăng phăng ra trận địa. Tấm vải dù trên vai và mái tóc các cô bay trong gió như càng tăng thêm sự phơi phới của tuổi thanh xuân. Họ vừa đi vừa hát Trường Sơn ơi, ta đi trong gió, ta đi trong mưa, từng ngày từng tháng, là từng bài ca (Huy Du). Họ yêu đời lạc quan như vậy đấy.

Trường Sơn là thế, hàng vạn nữ thanh niên tuổi mới mười tám, đôi mươi tình nguyện đi thanh niên xung phong, họ chưa một lần biết yêu và được yêu, trong trắng và lạc quan, nhưng can trường dũng cảm vô biên. Họ ở giữa Trường Sơn, chịu mọi hi sinh, sự hi sinh lớn nhất là tuổi thanh xuân, gác tất cả những cháy bỏng của tình yêu tuổi trẻ để đương đầu với bom đạn, với chết chóc, để yêu Trường Sơn, bám Trường Sơn, sống chết vì Trường Sơn. Tình yêu đó càng làm cho Trường Sơn sừng sững.

*

*       *

Một lần vào năm 1968 chiến tranh ác liệt, tôi dừng chân ở một binh trạm trên đường Trường Sơn và gặp ở đó một người lính già người Hải Dương quê hương kết nghĩa của tôi. Anh ở Trường Sơn ngay khi đường được mở, lặng lẽ âm thầm đưa đón hết đoàn này đến đoàn khác vào chiến trường đánh Mĩ. Tôi hỏi anh: “Kỉ niệm nào sâu sắc nhất về Trường Sơn của anh?”. Trầm ngâm một lúc, anh kể, khi đường Trường Sơn mới thông xe, anh được giao đi chọn chỗ cắm trạm, một lần trong khu rừng vắng anh phát hiện một chiếc võng dù treo giữa hai cây to. Anh đột ngột dừng lại và hỏi: “Anh có biết tôi thấy gì không?” rồi đặt tay lên tim “Tôi thấy một bộ xương nguyên vẹn. Người của ta, đồng chí ấy hi sinh chắc từ những năm đầu mở tuyến. Trên bộ xương còn một quyển sổ tay nhỏ và một cây bút khô mực, trang cuối cùng ghi: “Tôi kiệt sức rồi, không đi được nữa. Các đồng chí đi tiếp…” Anh nhìn tôi rồi nói trong xúc động: “Đồng chí ấy hi sinh lặng lẽ vậy đó anh. Mấy năm nay tôi đi ngang đi dọc Trường Sơn, lúc nào cũng như nghe văng vẳng một lời nhắc của đồng chí ấy: “Các đồng chí đi tiếp”. Tôi khâm phục đồng chí ấy. Anh nghĩ xem, không một lời ca thán. Trong cơn sốt, đói và cái chết ập đến, anh ấy biết mình sẽ chết, nhưng vẫn rất thanh thản và gởi trọn niềm tin với đồng đội”. Nói đến đây anh trạm trưởng ôm vai tôi nghẹn ngào.

*

*        *

Nhà thơ Thanh Hải, đêm bên bếp lửa hồng đã kể cho chúng tôi nghe câu chuyện nhạc sĩ Văn Dung với cô gái Thì Thương ở đường 20 Quyết Thắng của Trường Sơn. Hôm ấy đoàn các nhạc sĩ được đưa đi thăm đại đội nữ thanh niên xung phong làm nhiệm vụ ở Đèo Mây của đường 20. Khách của các cô ở đây thường là những đoàn quân ra trận, những anh lái xe bị thương và thường nhất là khách không mời, đó là lũ máy bay Mĩ, là bom đạn. Cho nên khi được tiếp đoàn nhạc sĩ, các cô vui tươi, hớn hở, mặt ai cũng ửng đỏ, có món gì các cô cũng đem ra đãi, còn mời các anh ở lại ăn món cá nấu măng vừa kiếm được. Ngồi giữa các cô gái hồn nhiên, nụ cười và ánh mắt rạng rỡ, biết các cô đều tuổi 18 quê Quảng Bình nên Văn Dung liền hát bài Quảng Bình quê ta ơi. Các cô vỗ tay khen “anh hát hay quá, lần đầu tiên chúng em được nghe nhạc sĩ hát”. Văn Dung hỏi thăm cô gái ngồi cạnh: “Em tên gì?”, cô gái lỏn lẻn: “em tên Nguyễn Thị Thi, chắc cha em yêu thơ nên đặt tên em như rứa”. Rồi nhìn Văn Dung cô nói: “Nhưng em thì xấu xí nên không có thi ca chi mô”. Văn Dung xúc động trước sự giản dị, chân chất của cô gái, liền ý nhị đùa: anh gọi em là Thường Thi nhé.

- Răng mà anh gọi rứa? - Im lặng một chút cô cười - có nghĩa là Thi bình thường phải không?

- Không, gọi Thường Thi là Thì Thương đó.

- À, nói lái. - Cả đội cười vui.

- Hay đó, anh đặt rứa may ra có anh mô qua đây thì thương em, em mong được một lần như rứa.

Cuộc giao lưu kết thúc vì đến giờ các cô lên đường. Đoàn nhạc sĩ xin theo lên Đèo Mây. Các cô đi rất nhanh, vừa đi lại vừa hát vang khúc ca Trường Sơn: Máu thắm đường ta đi lẫn mồ hôi rơi, tình quê tha thiết. Ta đi trong ánh lửa từ trái tim mình. Tiếng hát vượt trên ngọn cây, bay vút lên mây, cứ lanh lảnh, tự tin đầy sức sống. Văn Dung xúc động, một tứ thơ và những nốt nhạc vụt đến. Ôi cô gái Thì Thương, bao đêm em đi mở đường. Thế rồi máy bay Mĩ đến, pháo cao xạ bắn, một mệnh lệnh phát ra: “Các anh chạy đi”. Bom nổ, một bàn tay kéo Văn Dung và đẩy anh vào căn hầm đào sẵn bên đường. Bom nổ như rung chuyển cả núi đồi, một cô gái lấy thân che cho Văn Dung ở cửa hầm, trong ánh chớp anh nhận ra cô chính là Thì Thương. Cô gái không quay đầu lại, nói: “Anh yên tâm, đêm mô cũng rứa”. Tiếng bom dứt, các cô lao ra trận địa lấp hố bom, cắm tiêu những hố bom chưa nổ, khắc phục để xe ta vượt qua đèo. Một đêm qua đi, mặt trời lên ở Đèo Mây, các nhạc sĩ chia tay các cô. Không biết dưới bom đạn như vậy mà kiếm đâu ra một cành hoa phong lan tươi và thơm, Thì Thương tặng cho nhạc sĩ Văn Dung. Cầm cành hoa của Thì Thương nhạc sĩ Văn Dung quá xúc động, anh nói với cô gái: “Em nhắm mắt đi”. Cô gái hỏi: “Chi rứa”, nhưng vẫn nhắm. Văn Dung cảm động hôn lên trán cô như gởi lại bao tình thương quý của hậu phương. Và tình cảm ấy, sự rung động ấy thôi thúc Văn Dung nhanh chóng hoàn thành bài hát về cô gái mở đường Trường Sơn. Đầu tiên anh viết: Ơi cô gái Thì Thương/ bao đêm em đi mở đường, cho từng chuyến xe anh qua/ vang giọng hát em ngân xa… Nhưng sau đó Văn Dung sửa lại Ôi cô gái Trường Sơn thay cho Cô gái Thì Thương vì nhạc sĩ cho rằng trong các cô gái Trường Sơn là có Thì Thương. Văn Dung viết với sự rung cảm xúc động mãnh liệt, nước mắt làm nhòa cả trang viết. Về đến Hà Nội, bài hát Đường Trường Sơn xe anh qua của anh phát trên đài phát thanh, nhưng Văn Dung nghe tin cả đội nữ thanh niên xung phong của Thì Thương hi sinh không còn ai trong một trận bom B52.

Nụ hôn của nhạc sĩ Văn Dung đặt lên trán Thì Thương có lẽ là nụ hôn đầu tiên và cũng là nụ hôn cuối cùng của một người đàn ông đi theo người nữ liệt sĩ trong trắng vĩ đại ấy.

*

*        *

Trường Sơn là như vậy, mỗi mẩu chuyện thấy được, nghe được đều là những khúc ca hùng tráng, là những huyền thoại của huyền thoại. Những huyền thoại rất đời thường, rất giản đơn. Đó chính là văn hóa Trường Sơn. Sự chịu đựng gian khổ, đương đầu với cái chết vì một lí tưởng cao cả cho đất nước chiến thắng, sự dám hi sinh với lòng lạc quan, yêu đời trong trắng đó đã tạo nên sự vĩ đại của Trường Sơn, tô đậm nền văn hóa cách mạng Trường Sơn, đã làm cho dân tộc ta vĩ đại trên những điều vĩ đại.

T.Q.P

VNQD
Thống kê
Bài đọc nhiều nhất
Tiếng chim bắt cô trói cột

Tiếng chim bắt cô trói cột

Chẳng biết bắt đầu từ đâu, nhưng trong kí ức của một đứa trẻ đôi lần lên núi kiếm củi, bứt lá rừng về lót chuồng cho lợn cho bò, thi thoảng gặp bụi sim chín ửng… thì núi sau lưng làng tôi được bắt đầu từ mé sông... (HỒ MINH TÂM)

Nguyên mẫu nhân vật Năm Thao, Năm Lựu Đạn trong "Hoa xương rồng"

Nguyên mẫu nhân vật Năm Thao, Năm Lựu Đạn trong "Hoa xương rồng"

Sòng nhậu đầu tiên ở bãi, không bến không bờ tức giang hồ thiệt thọ, đã phết cho tôi Tàn sau Minh để hóa một Minh Tàn... (NGUYỄN TRÍ)

Vòng quay ra con số vòng xoay ra phận đời

Vòng quay ra con số vòng xoay ra phận đời

Tôi nhớ cho đến đầu năm lớp 9, một đêm Dưỡng đạp xe qua nhà tôi cho lại bộ sách rất mới. Dưỡng bảo nghỉ học. Chỉ vậy thôi rồi Dưỡng đi... (TỐNG PHƯỚC BẢO)

Cây thốt nốt quỳ trên núi Tưk-cot

Cây thốt nốt quỳ trên núi Tưk-cot

Tôi được nhiều lần sang Campuchia cùng các đội chuyên trách tìm kiếm, cất bốc, hồi hương hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hi sinh qua các thời kì chiến tranh... (HỒ KIÊN GIANG)