Bình luận văn nghệ  Diễn đàn văn nghệ

Văn học dân gian thời Covid

Thứ Tư, 08/04/2020 14:44

Vài tháng nay, khi dịch Covid hoành hành, lập tức xuất hiện khá nhiều thành ngữ, tục ngữ (Phát xít như con Covid), ca dao (Cúi đầu dâng nén hương xa/ Quc T phù h nước nhà an yên/ Đẩy lùi Covid khp min/ Con dân v vi T hin Hùng Vương), truyện cười (Corona ging gì), vè (Yêu T quc/ Yêu đồng bào/ Ngi mt ch/ Đừng lao xao/ Ch ước ao/ Mau hết dch/ Đừng rm rch/ Mua tích tr/ Nghe tin d/ Hãy bình tâm/ C âm thm/ Gi sc khe). Và không ít hình thức biến tấu (nhại) các thể loại khác nhau. Nhại hịch (Hch toàn quc kháng dch Covid-19). Nhại lý lịch trích ngang (Lý lch trích ngang ca em Vy). Nhại dân ca quan họ (bài Còn duyên, Kyo York ca sĩ người Mỹ hát). Nhại hề chèo (bài khoảng 50 câu): Loa, loa, loa, loa/ Ching làng ching ch/ Thượng h tây đông/ Ph n đàn ông/ Đồng lòng chng dch/ Tm dng s thích/ Đừng đi du lch/ Hãy mt nơi/ Đừng ra khi ngõ/ đâu yên đó/ Đừng có đi xa/ Vi rút cô na/ Vô nhà thì khn... Nhại thần chú: Nam mô cô rô na/ Xa ta ra/ Xa thit xa/ Xa bà ra... Nhại bài khấn trong nghi lễ thờ cúng (bài khoảng 50 câu): Cn tu... Cn cn tu!/ Con ly chín phương tri/ Con ly mười phương đất/ Con ly chư v mười phương/ Con ly t biên cương/ Con ly ra hi đảo/ Con ly thn cnh báo/ Con ly chúa đừng lây/ Ly t Đông sang Tây/ Tao ly mày Covid/ Này cái đồ chết tit/ Sao dám đến Vit Nam/ T Trung Quc tràn sang/ Ri lang thang nước Nht/ Mày hành kht nước Hàn/ Gây hong lon Iran/ Làm điêu tàn nước Ý/ Li tàn sát nước M...

Có thể nói, tính thi s là một đặc điểm của văn học dân gian đương đại nói chung và văn học dân gian thời Covid (chữ dùng của T.T.T) nói riêng.

Áp sát cuộc sống, những tác phẩm văn học dân gian đã phản ánh một cách vô cùng sinh động bức tranh toàn cảnh của xã hội thời Covid với những nỗi lo trĩu nặng (Nghe tiếng ho lo hơn nghe tiếng súng). Nhịp điệu sống bỗng như chậm lại, nhu cầu con người trở nên tối giản: Chng mong sung sướng cao sang/ Ch mong cuc sng bình an mi ngày.

Văn học dân gian cũng cho thấy sự nhanh nhạy (Vn s như Lào), tài ứng phó, cách tư duy, bản lĩnh, kinh nghiệm ứng xử của một dân tộc luôn phải đối diện với chiến tranh, thiên tai và dịch bệnh: Tiếng hát át tiếng ho; Chng gic thì phi xông pha/ Chng dch thì phi ngi nhà nh không?

Bao trùm trong toàn bộ văn học dân gian thời Covid là tinh thần chng dch như chng gic. Tin tưởng vào chủ trương sáng suốt của Đảng và Chính phủ, đặt quyền lợi cộng đồng lên trên hết, toàn dân một ý chí cùng nhau quyết tâm vượt qua đại dịch; chung sức, đồng lòng, nguyện sẻ chia khó khăn với những người ở tuyến đầu chống dịch: Thương Chính ph, thương ngành y/ Thương người lính chng cô vi đêm ngày/ Chúng ta c gng chung tay/ Ch quên phòng dch ngay trong nhà.

Rõ ràng, nhờ phát huy tối đa sức mạnh của một sân chơi văn hóa mang tính dân chủ cao, nhờ biết tận dụng được ưu thế của công nghệ hiện đại, văn học dân gian đã nhanh chóng trở thành một kênh truyền thông ích dụng, hấp dẫn với những đóng góp độc đáo và hiệu quả cho chiến dịch chống dịch Covid hôm nay.

Nếu trước đây Ming thế gian như làn sóng b thì giờ đây những tác phẩm văn học dân gian mộc mạc được ra đời trên cơ sở của quan niệm mỹ học cái đẹp nm trong cái gin d vẫn đang góp phần không nhỏ vào việc chuyển tải kịp thời những nội dung quan trọng: chủ trương, đường lối của Đảng, Chính phủ, những kịch bản và biện pháp phòng chống dịch của ngành y tế bằng một cách thật gần gũi, tự nhiên nên dễ dàng thấm sâu vào mọi tầng lớp nhân dân: Yêu T quc, yêu đồng bào/ Đang ch nào ngi nguyên ch đó; Hi quc dân, hi đồng bào/ Yêu nước xin ch đi vào đi ra/ Yêu nước xin hãy nhà/ Khu trang sát khun nhc ta nhc mình; Mun cho Covid tránh xa/ Xin hãy nhà đừng có ham vui...

Mặt khác, do tận dụng thời gian rảnh rỗi, lực lượng trí thức có nhiều điều kiện để tham gia vào quá trình sáng tạo và tiếp nhận vì thế văn học dân gian đã phát triển nhanh hơn cả về số lượng và chất lượng; chất trí tuệ, chất hài không ngừng được gia tăng.

Riêng cái tên Covid viết tắt, sang tiếng Việt đã được cắt nghĩa một cách đầy sáng tạo: COVID = Cắt giảm chi tiêu + Ổn định cuộc sống + Vệ sinh sạch sẽ + Ít tụ tập + Đầu tư sức khỏe và trí tuệ.

Còn truyện cười Nước nào thoát được t thn lại cho thấy cơ sở và niềm tin vững chắc sẽ chiến thắng đại dịch của dân tộc chúng ta. Truyện kể rằng:

Một con tàu đi trên đại dương giữa lúc sóng to gió lớn, có nguy cơ bị đắm. Mọi hành khách hoảng sợ kêu cứu. Tử thần hiện lên và nói:

- Các ngươi nghe đây. Nếu kẻ nào ném vật gì đó xuống biển mà ta không thể tìm thấy thì kẻ đó sẽ được sống.

Hành khách người Ý ném chiếc kim xuống biển. Thần nhanh chóng tìm thấy. Hành khách người Ý phải chết.

Hành khách người Mỹ ném xuống biển sợi tóc. Thần cũng tìm thấy ngay. Hành khách người Mỹ không được cứu.

Hành khách người Trung Quốc ném tay không. Thần phát hiện phạm luật nên không thể không chết.

Hành khách người Việt bình tĩnh ném một vật khá to hình tròn xuống nước. Thần lặn xuống mò mãi, mò mãi vẫn không thấy, bèn hỏi:

- Mày vừa ném gì vậy?

- Tôi ném viên C sủi.

- Siêu quá! Tao chịu mày!

Thế là như tử thần đã hứa, hành khách người Việt được thoát tử.

Điều cần bàn là cách chuyển tải những nội dung mang tính thời sự, thiết thực cho chiến dịch chống Covid của văn học dân gian rất độc đáo: hài và hóm, sinh động và ích dụng. So với văn học dân gian cổ truyền, nội dung của nó thu hẹp lại rất nhiều. Phần vì đã có các phương tiện truyền thông khác đảm đương, phần vì tại thời điểm nước sôi lửa bỏng này bộ phận văn học dân gian chỉ tập trung vào nhiệm vụ phòng chống dịch. Dĩ nhiên, do tính thời sự và một số lý do khác nên văn học dân gian thời Covid chưa thể có được sự thông tuệ và minh triết của văn học dân gian trước Cách mạng Tháng Tám. Còn văn học dân gian trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ giàu tính sử thi nên nghiêm trang và thiếu cái hài. So với văn học dân gian thời kỳ Đổi mới (sau 1986), tiếng cười hôm nay ít có ý nghĩa trào phúng, ít nhằm mục đích phê phán. Những truyện cười như Nói sau lưng (cười thói xấu nói sau lưng của nhiều người Việt) là rất hiếm hoi.

Nhìn chung tiếng cười trong văn học dân gian thời Covid nghiêng về tính giải trí, nhằm giúp con người giảm stress, giảm bớt áp lực khi phải đối diện với đại dịch đáng sợ: Phát xít như con Covid (thành ngữ), Đứa nào tính trn cách ly/ Bà cho mt phát, hết đi hết bò (ca dao), Nhm v (truyện cười)... Khá nhiều tiếng cười khôi hài kiểu nói vần vè: Tôi là Lê Phương Liên/ Tôi vn sng bình yên/ Ăn va và ng đủ/ Tinh thn vn vô biên... Hay Tôi là Sường/ Năm trên giường/ Không ra đường/ Min lên phường... Hay trong truyện cười Nhm v: Một anh chồng chở vợ ra siêu thị mua đồ. Giữa thời Covid ai cũng đeo khẩu trang kín mít. Lúc lâu sau thấy một người phụ nữ khệ nệ xách hàng ra và nhảy lên ngồi sau xe mình, người chồng nọ bèn nổ ga phóng ngay về nhà. Đến khi dừng xe cả hai mới biết là họ đã bé cái nhầm.

Cũng đã có những cái cười hóm hỉnh, tinh quái, ỡm ờ được gợi từ một yếu tố thanh thanh tục tục nào đó: Chưa đi chưa biết Vân Đồn/ Đi thì phi nh dùng cn mà xoa/ Nhng nơi lm bướm nhiu hoa/ Nh mang mt l mà xoa cái cn/ Nhà văn dp dính tâm hn/ Ch nào cũng nh dùng cn mà xoa.

Song có thể nói, giọng điệu chủ âm của văn học dân gian thời Covid là khẳng định ngợi ca, là tiếng nói của mặt trận kêu gọi toàn dân đoàn kết tương thân tương ái yêu thương thiêng liêng hai tiếng đồng bào: Mt yêu đừng có ra ngoài/ Hai yêu đừng có r ai vào nhà/ Ba yêu ta lá chăm hoa/ Bn yêu gi dáng điu đà như xưa/ (...)/ Mười yêu biết sng thnh thơi mi ngày.

Qua khảo sát sơ bộ, chúng tôi thấy, đóng góp của văn học dân gian cho cuộc sống thời Covid độc đáo, thú vị và không phải không quan trọng. Công đầu thuộc các tác giả lớn tuổi, những người từng trải có đủ bản lĩnh, bình tĩnh đón nhận và dám mỉm cười trước những thử thách cam go. Lối nói tếu táo nhí nha nhí nhố của lũ tuổi teen đáng yêu kiểu phê như con tê tê, đen như que kem, đỏ như cây cơ không được bôi lơ... cách đây không lâu đã từng xuất hiện như nấm trên mạng xã hội, giờ có vẻ như thưa thớt.

Dĩ nhiên, nhận xét trên đây của chúng tôi cũng chỉ là những gợi mở ban đầu. Còn rất sớm để tổng kết và đưa ra những đánh giá đầy đủ, khách quan về mảng văn học dân gian thời Covid.

PGS.TS. TRẦN THỊ TRÂM

 

 

 

 

 

 

 

VNQD
Thống kê
Bài đọc nhiều nhất
Nhân vật "Vườn Maria" và số phận của họ

Nhân vật "Vườn Maria" và số phận của họ

Tôi đến nước Đức được hai năm thì nước này thống nhất. Rồi tôi thất nghiệp, khi nhà máy Cộng hoà dân chủ Đức được bán cho Ấn Độ.

Về hai nguyên mẫu và ba nhân vật của "Vương quốc mộng mơ"

Về hai nguyên mẫu và ba nhân vật của "Vương quốc mộng mơ"

Hầu hết truyện ngắn có nhân vật là người; nếu là con vật, đồ vật thì phải có tính cách và chính tính cách làm chúng trở thành nhân vật. Ông già và biển cả của Hemingway có hai nhân vật: ông già đánh cá và con cá kiếm. Có những truyện ngắn xuất hiện đến hàng chục nhân vật. (NGUYỄN TRƯỜNG)

Người trong Ngôi nhà xưa bên suối

Người trong Ngôi nhà xưa bên suối

Tôi viết truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối trong khoảng thời gian gần một tháng, là thời gian kí ức thì gần cả cuộc đời. Không chỉ với ai theo nghiệp văn chương, khi có tuổi hình như con người ta hay sống với hoài niệm. Đời buồn, vui ai chẳng từng, nhưng dù thế nào cũng đều thành vốn sống, chắp cánh ước mơ, hay giúp an ủi lòng mỗi khi cô quạnh. (CAO DUY SƠN)

Cám ơn anh bán giày

Cám ơn anh bán giày

Thực tế, bọn bán sách tránh xa bọn bán giày, vì không cùng “phân khúc thị trường”. Nhưng hề gì? Làm nhà văn thật sướng, nhặt anh bán sách nhét vào cạnh anh bán giày, thế là thành truyện. Gì chứ nghề bán sách mình có đầy kinh nghiệm... (TÔ HẢI VÂN)